II FSK 756/08

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA Zbigniew Kmieciak (sprawozdawca), Sędzia NSA Antoni Hanusz, Sędzia WSA del. Ludmiła Jajkiewicz, Protokolant Anna Dziewiż – Przychodzeń, po rozpoznaniu w dniu 13 października 2009 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skarg kasacyjnych 1) Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P., 2) Dyrektora Izby Skarbowej w P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 listopada 2007 r. sygn. akt I SA/Po 1030/07 w sprawie ze skargi D. T. na postanowienie Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 26 marca 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia postępowania egzekucyjnego uchyla zaskarżony wyrok w całości i przekazuje sprawę Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu do ponownego rozpoznania. UZASADNIENIE UZASADNENIE Naczelnik Urzędu Skarbowego P. w oparciu o tytuły wykonawcze - wystawione przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w P. D. T. (skarżący) - dokonał w dniu 12 czerwca 2006 r. zajęcia ruchomości skarżącego tj. samochodu osobowego. Pismem nadanym w dniu 14 lipca 2006 r. skarżący, nawiązując do faktu wszczęcia wobec niego postępowania egzekucyjnego, zmierzającego do ściągnięcia składek ZUS za lata 1993 - 1998, wskazał, że nie ma podstaw do prowadzenie egzekucji ze względu na zawieszenie w tym okresie działalności gospodarczej jako taksówkarz. Pismem z dnia 7 sierpnia 2006 r. organ egzekucyjny zwrócił się do ZUS o zajęcie stanowiska. Postanowieniem z dnia 1 września 2006 r., ZUS w oparciu o art. 59 § 1 i 2 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji ( Dz.U. z 2005 r. Nr 229, poz. 1954 ze zm., dalej u.p.e.a.), nie wyraził zgody na umorzenie postępowania egzekucyjnego. Naczelnik Urzędu Skarbowego postanowieniem z dnia 23 stycznia 2007 r., na podstawie art. 59 § 1 i 3 ustawy u.p.e.a. odmówił umorzenia postępowania egzekucyjnego, wskazując na wyjaśnienia wierzyciela, który stwierdził, że zobowiązany nie przedstawił żadnego dokumentu dającego podstawę do wyłączenia go z ubezpieczeń społecznych w kwestionowanym okresie składkowym. W zażaleniu skarżący powtórzył swoje stanowisko, że w latach 1995-1998 nie prowadził działalności gospodarczej i w związku z tym nie miał obowiązku opłacania składek na ubezpieczenie społeczne. Postanowieniem z dnia 26 marca 2007 r. Dyrektor Izby Skarbowej utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie wskazując na brak przesłanek wymienionych w art. 59 § 1 u.p.e.a. W skardze skarżący wskazał, że nie posiada dokumentów z lat 1996-1998 potwierdzających fakt zaprzestania prowadzenia przez niego działalności gospodarczej, Podniósł, że w w/w okresie nie otrzymał z Urzędu Skarbowego żadnego wezwania lub upomnienia do zapłacenia zaległych podatków i wywiódł, że skoro nie zalegał z płaceniem podatków, bo nie prowadził działalności gospodarczej, to tym samym nie było podstaw do uiszczenia składek do ZUS. Odpowiadając na skargę Dyrektora Izby Skarbowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując swoje stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z dnia 29 listopada 2007 r., sygn.akt I SA/Po 1030/07, uchylił zaskarżone postanowienie oraz poprzedzające je postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego z dnia 23 stycznia 2007 r. Sąd wskazał, że wniosek zobowiązanego, który wpłynął do organu egzekucyjnego w dniu 17 lipca 2006 r. nie był zarzutem w sprawie prowadzenia egzekucji administracyjnej, jednak mimo braku we wspomnianym piśmie wprost sformułowanego żądania umorzenia postępowania egzekucyjnego, organ egzekucyjny prawidłowo zakwalifikował go właśnie w ten sposób. Sąd podkreślił, że organ nie miał obowiązku zwracania się do wierzyciela o zajęcie stanowiska, gdyż wymogu takiego nie przewidują przepisy art. 59 - 61 u.p.e.a., a uzyskanie stanowiska wierzyciela nie zwalniało organu od dokonania samodzielnych ustaleń, czy w sprawie występuje jedna z przesłanek wymienionych w art. 59 § 1 w/w ustawy. Sąd wskazał, że zarówno w zaskarżonym postanowieniu jak i postanowieniu z dnia 23 stycznia 2007r. organy nie zwróciły uwagi na to zagadnienie, co przyznali pełnomocnicy Dyrektora Izby Skarbowej na rozprawie w dniu 29 listopada 2007 r. Wyrok stał się przedmiotem dwóch skarg kasacyjnych – Dyrektora Izby Skarbowej i Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Dyrektor Izby Skarbowej zaskarżył powyższy wyrok w całości, opierając skargę kasacyjną na następujących podstawach kasacyjnych: 1. art. 174 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej p.p.s.a.), tzn. na naruszeniu przepisów postępowania, wskazując, że te uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy, zarzucając zaskarżonemu wyrokowi naruszenie przepisów: - art. 145 § 1 pkt 1 c, art. 141§ 4, art. 135, art. 151 p.p.s.a., w zw. z art. 17 § 1, art. 27 § 1 i 3, art. 29 § 1 i 2, art. 59 § 1 pkt 2 i § 3 i 4 u.p.e.a., poprzez uwzględnienie skargi, podczas, gdy powinna ona zostać oddalona, a także niewłaściwe (błędne) przyjęcie przez skład orzekający w sprawie, że organ egzekucyjny nie ma możliwości w tej sprawie zwrócenia się do wierzyciela o zajęcie stanowiska, a także, że organ egzekucyjny ma obowiązek dokonywania własnych ustaleń w tym zakresie. - art. 145 § 1 pkt 1 c , art. 141 § 4, art. 135, art. 151 p.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi, podczas, gdy powinna ona zostać oddalona, a także niewłaściwe przyjęcie przez skład orzekający w sprawie, że podstawą rozstrzygnięcia jest istotne naruszenie przepisów postępowania czyli art. 145 § 1 pkt 1 c p.p.s.a., w sytuacji, kiedy podstawą wydania zaskarżonego orzeczenia była dokonana przez Sąd wykładnia przepisów prawa materialnego ( w zakresie przedawnienia) między innymi art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz.U. t.j. 1989 Nr 46, poz. 250 ze zm.) oraz art. 35 ust.3, 34, 31 ustawy z dnia 25 listopada 1989 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. t.j. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), a także art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (t.j. z 1993 r. Dz.U. Nr 108, poz.486 ze zm.), - art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez przyjęcie niewłaściwego stanu faktycznego odbiegającego od rzeczywistego (ustalonego przez organy egzekucyjne) uznającego, ze organ egzekucyjny nie ma możliwości w spornej sprawie zwrócenia się do wierzyciela o zajęcie stanowiska, a także, że organ egzekucyjny ma obowiązek dokonywania własnych ustaleń w tym zakresie – przedawnienia (w rozpatrywanej sprawie sprzecznych ze stanowiskiem wierzyciela) w sytuacji, kiedy organ egzekucyjny nie był uprawniony do badania zasadności i wymagalności obowiązku objętego tytułami egzekucyjnymi, a także błędne wskazania Sądu co do dalszego prowadzenia sprawy nakazujące organowi egzekucyjnemu badanie wymagalności i zasadności obowiązku egzekwowanego. 2. art. 174 pkt 1 p.p.s.a., tzn. na naruszeniu prawa materialnego poprzez niewłaściwe zastosowanie przepisów: art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz.U. t.j. 1989 Nr 46, poz. 250 ze zm.), art. 35 ust. 3, 34 i 31 ustawy z dnia 25 listopada 1989 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. t.j. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.), a także art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (t.j. z 1993 r. Dz.U. Nr 108, poz.486 ze zm.), w sytuacji, kiedy z mocy prawa organ egzekucyjny nie bada zasadności i wymagalności obowiązku egzekwowanego. Podnosząc powyższe, Dyrektor Izby Skarbowej wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł skargę kasacyjną, zaskarżając powyższy wyrok w całości. Skargę kasacyjną oparł na podstawie: 1. nieważności postępowania w ujęciu art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. – poprzez pozbawienie uczestnika postępowania Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. możności obrony swych praw w wyniku wydania wyroku bez zawiadomienia uczestnika o rozprawie go poprzedzającej, co spowodowała, że uczestnik nie brał udziału w postępowaniu nie ze swojej winy. 2. naruszenia przepisów postępowania , wskazując, że te uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 p.p.s.a.); zaskarżonemu orzeczeniu zarzucono naruszenie przepisów: - art. 145 § 1 pkt 1 pkt 1 c, art. 141 § 4, art. 135, art. 151 p.p.s.a. w zw. z art. 17 § 1, art. 27 § 1 i 3, art. 29 § 1 i 2 , 59 § 1 pkt 2 i § 3 i 4 u.p.e.a. poprzez uwzględnienie skargi w sytuacji, kiedy powinna ona zostać oddalona a także niewłaściwe (błędne) przyjęcie przez skład orzekający w sprawie, że organ egzekucyjny nie ma możliwości w spornej sprawie zwrócenia się do wierzyciela o zajęcie stanowiska, a także, że organ egzekucyjny ma obowiązek dokonywania własnych ustaleń w tym zakresie, - art. 145 § 1 pkt 1 c, art. 141 § 4, art. 135, art. 151 p.p.s.a. poprzez uwzględnienie skargi w sytuacji, kiedy powinna ona być oddalona, a także niewłaściwe przyjęcie przez skład orzekający w sprawie, że podstawą rozstrzygnięcia jest istotne naruszenie przepisów postępowania, czyli art. 145 § 1 pkt 1 c p.p.s.a., w sytuacji, kiedy podstawą wydania zaskarżonego orzeczenia była dokonana przez Sąd wykładnia przepisów prawa materialnego, - art. 141 § 4 p.p.s.a. poprzez przyjęcie niewłaściwego stanu faktycznego odbiegającego od rzeczywistego (ustalonego przez organy egzekucyjne) uznającego, że organ egzekucyjny nie ma możliwości w spornej sprawie zwrócenia się do wierzyciela o zajęcie stanowiska, a także, błędne wskazania Sądu, co do dalszego prowadzenia sprawy nakazujące organowi egzekucyjnemu badanie wymagalności i zasadności obowiązku egzekwowanego. 3. naruszenie przepisów prawa materialnego – art. 174 pkt 1 p.p.s.a., a mianowicie: - art. 23 ust 1 ustawy z dnia 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin (Dz.U. t.j. 1989 Nr 46, poz. 250 ze zm.), art. 35 ust. 3, 34 i 31 ustawy z dnia 25 listopada 1989 r. o organizacji i finansowaniu ubezpieczeń społecznych (Dz.U. t.j. z 1989 r. Nr 25, poz. 137 ze zm.),, a także art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 19 grudnia 1980 r. o zobowiązaniach podatkowych (t.j. z 1993 r. Dz.U. Nr 108, poz.486 ze zm.) poprzez niewłaściwe zastosowanie ww. przepisów w sytuacji, kiedy z mocy prawa organ egzekucyjny nie bada zasadności i wymagalności obowiązku egzekwowanego, a Sąd oparł swoje rozstrzygnięcie wyłącznie na istotnym naruszeniu przepisów postępowania – wskazując, że te uchybienia miały istotny wpływ na wynik sprawy. Podnosząc powyższe, Zakład Ubezpieczeń Społecznych wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: W sytuacji, gdy wyrok Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 29 listopada 2007 r., sygn. akt I SA/Po 1030/07 stał się przedmiotem dwóch skarg kasacyjnych – wniesionych w imieniu Dyrektora Izby Skarbowej w P. i uczestnika postępowania, którym jest Zakład Ubezpieczeń Społecznych, powinnością Sądu jest odniesienie się w pierwszej kolejności do dalej idących zarzutów. Ich uwzględnienie uczyniłoby bowiem bezprzedmiotowym rozpatrywanie pozostałych, sformułowanych w każdej ze skarg, zarzutów. Analiza akt sprawy potwierdza zasadność zarzutu wysuniętego w skardze kasacyjnej Zakładu Ubezpieczeń Społecznych I Oddział w P. nieważności postępowania z powodu zaistnienia przesłanki ujętej w art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. Łączy się ona z pozbawieniem uczestnika postępowania – Zakładu Ubezpieczeń Społecznych możności obrony swych praw w wyniku wydania wyroku bez zawiadomienia uczestnika o rozprawie. Oznacza to, że nie brał on udziału w postępowaniu bez swojej winy. Naczelny Sąd Administracyjny w pełni podziela stanowisko wyrażone w skardze kasacyjnej wniesionej w imieniu Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, iż stosownie do art. 33 powołanej uprzednio ustawy, w postępowaniu sądowoadministracyjnym, oprócz stron – skarżącego i organu administracji publicznej, mogą jeszcze brać udział uczestnicy na prawach strony wskazani w § 1oraz pozostali uczestnicy, o których stanowi § 2 tego przepisu. Fakt przypisania przez Sąd Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych (wierzycielowi w rozumieniu przepisów o postępowaniu egzekucyjnym) statusu uczestnika na prawach strony zdaje się nie budzić najmniejszych wątpliwości. Świadczy o tym doręczenie mu odpisu skargi i odpowiedzi na skargę oraz pisma opatrzonego datą 14 lutego 2008 r., do którego załączono odpis wydanego wyroku i wniesionej skargi kasacyjnej Dyrektora Izby Skarbowej. W aktach sprawy brak jest natomiast zwrotnego potwierdzenia zawiadomienia Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o terminie rozprawy. Spostrzeżenia te prowadzą do wniosku, iż niedopełniono obowiązku zawiadomienia uczestnika postępowania o tym terminie, pozbawiając go tym samym możności obrony swoich praw. Trzeba ponadto podkreślić, że przestrzeganie ustanowionych przez obowiązujące prawo gwarancji wynikającego z postanowień konstytucyjnych i konwencyjnych prawa do sądu w sprawach poddanych kognicji sądów administracyjnych odnosi się nie tylko do uprawnień samego skarżącego, ale i innych podmiotów pozostających z nim w sporze prawnym, w tym uczestników postępowania na prawach strony (w rozpoznanej sprawie – wierzyciela w rozumieniu przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji). Uwzględniając również drugi z wniesionych środków odwoławczych, tj. skargę kasacyjną Dyrektora Izby Skarbowej w P., Naczelny Sąd Administracyjny kierował się treścią art. 183 § 1 zdanie pierwsze p.p.s.a. Przepis ten nakazuje wziąć z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania jako okoliczność uzasadniającą wykroczenie w toku rozpoznania sprawy poza granice skargi kasacyjnej. W analizowanym przypadku oznacza to, że Sąd przychylił się do żądania uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Poznaniu z innego powodu niż wyliczone w skardze kasacyjnej (z racji zaistnienia przesłanki określonej w art.183 § 2 pkt 5 powołanej uprzednio ustawy, wskazanej jedynie w drugiej z wniesionych skarg kasacyjnych). Wobec stwierdzenia zasadniczej wadliwości postępowania, skutkującej jego nieważnością, rozpatrywanie pozostałych zarzutów zawartych w obydwu skargach kasacyjnych stało się bezprzedmiotowe. W tym stanie rzeczy, na mocy art. 185 § 1 w związku z art. 183 § 2 pkt 5 p.p.s.a. orzeczono jak w sentencji. Z uwagi na charakter wskazanego naruszenia prawa, będącego konsekwencją niedopatrzenia sądu administracyjnego pierwszej instancji, na mocy art. 207 § 2 tej ustawy odstąpiono od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego w całości.