I FZ 459/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: , Przewodniczący Sędzia NSA: Roman Wiatrowski (sprawozdawca), , po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. R. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 16 października 2013 r., sygn. akt I SA/Po 963/12 w przedmiocie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym poprzez zwolnienie od kosztów sądowych, tj. od wpisu od skargi kasacyjnej w sprawie ze skargi J. R. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w P. z dnia 27 września 2012 r., nr [...] w przedmiocie podatku od towarów i usług za poszczególne miesiące 2007 r. postanawia: oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem z dnia 16 października 2013 r., sygn. akt: I SA/Po 963/12 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił wniosek J. R. (dalej: "strona", "skarżący") o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. W pisemnych motywach orzeczenia Sąd pierwszej instancji doszedł do przekonania, że skarżący nie wykazał, że nie dysponuje dostatecznymi środkami na pokrycie wpisu sądowego od skargi kasacyjnej, który na badanym etapie wynosi 3.531,00 zł. Sąd zwrócił uwagę, że treść oświadczenia strony złożonego na urzędowym formularzu z dnia 27 sierpnia 2013 r. budziła wątpliwości i nie była wystarczająca do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych stąd też skarżący został wezwany do uzupełnienia danych zawartych we wniosku w trybie przewidzianym w art. 255 ustawy z dnia 20 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2012 r., poz. 270 – dalej: "P.p.s.a."), by umożliwić jemu należyte jego udokumentowanie. Wojewódzki Sąd Administracyjny zaznaczył, że w złożonym wniosku oraz w piśmie z dnia 16 września 2013 r. stanowiącym odpowiedź na wezwanie referendarza, skarżący oświadczył, że nie ma stałej pracy, a w związku z tym nie posiada żadnych stałych źródeł dochodu. Jednocześnie wskazał, że podejmuje się wykonywania prac dorywczych, ale na tę okoliczność nie przedłożył żadnych dokumentów, w szczególności nie wskazał jakie z tego tytułu osiąga dochody. Sąd pierwszej instancji podał, że z oświadczenia skarżącego wynika także, że w grudniu 2010 r. zakończył prowadzić działalność gospodarczą, natomiast spółka cywilna J., w której posiadał udziały, została zlikwidowana w maju 2011 r. Nie posiada żadnych oszczędności, nie jest właścicielem żadnych nieruchomości, czy wartościowych ruchomości. Nie posiada także żadnych rachunków bankowych, stałego adresu zamieszkania, gościnnie pomieszkuje u swojej 75-letniej matki, która wymaga opieki i pomocy. Wyjaśnił także, że nie prowadzi wspólnego gospodarstwa domowego z innymi osobami. Podkreślił, że z żoną jest obecnie w nieformalnej separacji. Zaznaczył, że od dnia 8 listopada 2007 r. pomiędzy nim, a jego małżonką istnieje ustrój rozdzielności majątkowej. Nie posiada żadnej wiedzy o aktualnym stanie majątkowym żony, jednak pomimo wezwania nie przedłożył on dokumentów związanych z prowadzoną przez żonę działalnością gospodarczą. W ocenie Sądu sytuacja skarżącego określana przez niego jako trudna nie uległa zmianie od dnia złożenia pierwszego wniosku o przyznanie prawa pomocy. W konsekwencji WSA uznał, że złożone przez skarżącego oświadczenia były niepełne, co skutkowało niewyjaśnieniem istotnych okoliczności dotyczących jego rzeczywistej sytuacji majątkowej, finansowej i możliwości płatniczych. Sąd wyjaśnił jednocześnie, że brak przedłożenia zeznań podatkowych za 2011 r. i 2012 r. nie przesądzał o odmowie przyznania skarżącemu prawa pomocy, lecz w znaczący sposób uniemożliwił Sądowi rzetelne ustalenie jego sytuacji majątkowej. W zażaleniu na powyższe postanowienie skarżący wniósł o jego uchylenie w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania, zarzucając mu naruszenie przepisów postępowania, tj.: - art. 246 § 1 pkt 2 w zw. z art. 243 § 1 oraz art. 245 § 1 i 3 P.p.s.a. przez ich niewłaściwe zastosowanie i wydanie orzeczenia oddalającego wniosek w sytuacji, gdy zawierał on uzasadnione żądanie w tym zakresie, ponieważ możliwości finansowe i sytuacja materialna i rodzinna skarżącego wskazują wprost na brak możliwości poniesienia przez niego pełnych kosztów postępowania w sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi, co uniemożliwia skarżącemu realizację jego prawa podmiotowego do obrony; - art. 258 § 1 pkt 7 w zw. z art. 252 § 1 P.p.s.a., przez ich niewłaściwe zastosowanie, przejawiające się w uznaniu, że dane zawarte w oświadczeniu złożonym we wniosku o przyznanie prawa pomocy oraz w piśmie z 7 stycznia 2013 r. okazały się niewystarczające do zweryfikowania wniosku skarżącego o przyznanie prawa pomocy, a w konsekwencji w oddaleniu tego wniosku, podczas gdy z okoliczności sprawy wynika wprost, że wniosek był uzasadniony z uwagi na trudną sytuację majątkową skarżącego, który nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania w sprawie, a w szczególności w zakresie uiszczenia wpisu sądowego od skargi, co uniemożliwia mu realizację jego prawa podmiotowego do obrony. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Przede wszystkim zauważyć należy, że w niniejszej sprawie zapadło już prawomocne orzeczenie dotyczące przyznania stronie prawa pomocy – postanowieniem z dnia 22 kwietnia 2013 r., sygn. akt: I FZ 73/13 Naczelny Sąd Administracyjny oddalił zażalenie na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 6 lutego 2013 r., sygn. akt: I SA/Po 963/12 odmawiające stronie przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Z uzasadnienia wspomnianego postanowienia NSA wynika, że wówczas powodem odmowy przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie był brak wyczerpującego wykazania przez skarżącego niemożności poniesienia kosztów postępowania, co wiązało się z nienadesłaniem przez skarżącego wiarygodnych oświadczeń i dokumentów źródłowych, do których nadesłania został wezwany przez Sąd pierwszej instancji. Odnotować w tym miejscu należy, że postanowienie WSA z 6 lutego 2013 r. należy do tzw. postanowień niekończących postępowania w sprawie, które mogą być uchylane lub zmieniane wskutek zmiany okoliczności sprawy, chociażby były zaskarżone, a nawet prawomocne (art. 165 P.p.s.a.). Przepis ten zatem warunkuje możliwość uchylenia bądź zmiany postanowień prawomocnych, czyli takich, od których nie przysługuje już stronie żaden środek zaskarżenia jak i niekończących sprawy od zmiany okoliczności sprawy, przez co należy rozumieć wszelkie zmiany występujące zarówno w okolicznościach faktycznych sprawy, jak i w obowiązującym prawie, przy czym muszą to być zmiany, które uzasadniają zmianę dotychczasowego rozstrzygnięcia. W ramach postanowienia wydanego w zakresie prawa pomocy zmiana okoliczności sprawy musi być oceniana w kontekście przesłanek, które legły u podstaw postanowienia o odmowie przyznania prawa pomocy, a którego zmiany domaga się strona. Oceniając zatem wniosek strony w świetle art. 165 P.p.s.a. stwierdzić należy, że co do zasady jest on powtórzeniem argumentacji zaprezentowanej we wniosku wcześniejszym. Innymi słowy, nie wynika z niego, aby zaistniały okoliczności faktyczne powodujące taką zmianę sytuacji materialnej skarżącego, która uzasadniałaby zmianę lub uchylenie postanowienia Sądu pierwszej instancji. Zauważyć jednocześnie należy, że także sam skarżący nie podniósł w rozpoznawanym środku zaskarżenia argumentów, które nie zostałyby uprzednio ocenione przez sąd kasacyjny. W tym miejscu podkreślić należy, że także w kolejnym postępowaniu zainicjowanym przez stronę w dalszym ciągu ciężar dowodu w zakresie wystąpienia okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy spoczywa na wnioskodawcy, który zgodnie z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. ma obowiązek wykazać, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku koniecznego dla siebie i rodziny. Zatem to na stronie spoczywa obowiązek wykazania, że zasługuje ona na wyjątkowe - w świetle art. 199 P.p.s.a. - traktowanie polegające na obciążeniu Skarbu Państwa kosztami prowadzonego z inicjatywy tejże strony postępowania przed sądem. W związku z tym rozstrzygnięcie Sądu zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane, i to niezależnie od tego, czy mamy do czynienia z wnioskiem "pierwotnym", ocenianym wyłącznie przez pryzmat przesłanek z art. 246 P.p.s.a., czy ponownym, przy którego rozstrzyganiu należy także uwzględniać treść art. 165 tej ustawy. Ustawodawca z kolei w art. 252 § 1 P.p.s.a. wskazał, w jaki sposób wnioskodawca powinien wykazać okoliczności uzasadniające przyznanie prawa pomocy. Zgodnie z tym przepisem, wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, a jeżeli wniosek składa osoba fizyczna, ponadto dokładne dane o stanie rodzinnym (...). Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku, o którym mowa w art. 252 tej ustawy, okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, to stosownie do treści art. 255 P.p.s.a. strona jest obowiązana złożyć na wezwanie, w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Strona zaś bagatelizując ten obowiązek powinna liczyć się z negatywnymi dla niej konsekwencjami. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego braki w dokumentacji mającej obrazować sytuację majątkową skarżącego wynikające z uchylenia się od uczynienia zadość wezwaniu (w szczególności odnośnie sytuacji majątkowej żony, wysokości dochodów osiąganych z prac dorywczych czy wyciągów z rachunków bankowych), a tym samym brak pełni współpracy z Sądem w celu wykazania, że w istocie skarżący nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania, a więc spełnia przesłanki z art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a., uniemożliwiał Sądowi poznanie jego pełnej sytuacji majątkowej i ustalenie czy uległa ona zmianie w stosunku do tej przedstawionej w pierwotnie złożonym wniosku, a w rezultacie skutkował odmową przyznania prawa pomocy. Wobec tego Naczelny Sąd Administracyjny nie znalazł podstaw, w szczególności w świetle jednobrzmiących zażaleń, do odstąpienia od stanowiska zaprezentowanego we wcześniejszym postanowieniu sądu kasacyjnego, a tym samym do uchylenia kwestionowanego postanowienia Sądu pierwszej instancji. Końcowo należy jeszcze wspomnieć, że powyższej oceny - wbrew twierdzeniom skarżącego - nie zmienia także okoliczność pozostawania z żoną w ustroju rozdzielności majątkowej, gdyż nie ulega wątpliwości, że w razie ustanowienia rozdzielności majątkowej (czy nawet prowadzenia odrębnych gospodarstw domowych), małżonkowie nadal obowiązani są do zaspokajania potrzeb rodziny i wzajemnej pomocy. Zatem podzielić należy stanowisko Sądu pierwszej instancji, że nieujawnienie przez skarżącego sytuacji majątkowej i finansowej żony nie pozwalał na ocenę rzeczywistej sytuacji materialnej skarżącego pod kątem spełnienia przesłanek do przyznania prawa pomocy w żądanym zakresie. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny, stosownie do art. 184 w zw. z art. 197 § 1 i 2 P.p.s.a., postanowił jak w sentencji