IV SA/Po 527/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Donata Starosta Sędziowie WSA Izabela Bąk-Marciniak (spr.) WSA Monika Świerczak po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 października 2022 r. sprawy ze skargi M. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 13 lipca 2022 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję i poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta L. z dnia [...] maja 2022 r. nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącego M. W. kwotę 480 zł (czterysta osiemdziesiąt złotych) tytułem zwrotu kosztów zastępstwa procesowego; 3. zwraca skarżącemu wpis od skargi w wysokości 200 zł. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia 13 lipca 2022 r., nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję wydaną przez Prezydenta Miasta L. z dnia [...] maja 2022 r., którą organ I instancji odmówił przyznania M. W. (dalej jako: "skarżący") prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia i niepodejmowania pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad matką E. W.. W uzasadnieniu Kolegium przytoczyło stan faktyczny i prawny sprawy. Wyjaśniło, że spór w niniejszej sprawie sprowadza się do prawidłowej oceny zakresu i wymiaru sprawowanej przez skarżącego opieki nad matką, pierwszeństwa spoczywania obowiązku alimentacyjnego oraz właściwej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t. j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615, dalej jako: "u.ś.r.") Wskazano, że z kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego wynika, że E. W. od kilku lat choruje na nowotwór piersi. Obecnie jej stan się pogorszył i do każdej czynności potrzebuje pomocy. Jest osobą leżącą od lipca 2021 r., wymaga przewijania, karmienia, przygotowywania posiłków, podawania leków. Wymaga stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku z brakiem możliwości samodzielnej egzystencji. Jest od 2006 r. osobą rozwiedzioną (jej były mąż nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności), ma jednego syna M. W., który nie pracuje, jego źródłem dochodu są alimenty od ojca oraz stypendium socjalne. M. W. ma [...] lata, studiuje w ramach Indywidualnej Organizacji Studiów na II roku kierunek prawo, tryb stacjonarny na Uniwersytecie im. M. . Sprawuje całodobową opiekę nad niepełnosprawną matką, która do każdej czynności potrzebuje pomocy. Kolegium stwierdziło, że zgodziło się natomiast co do niespełnienia przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Stwierdzono, że świadczona przez skarżącą pomoc nie uniemożliwia podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Podkreślono, iż ocena charakteru sprawowanej rzeczywiście opieki nad osobą niepełnosprawną nie oznacza zakwestionowania stanu jej zdrowia. Chodzi tu bowiem o sprawowanie stałej, ciągłej opieki, wykluczającej podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Opieka taka musi w sposób oczywisty stanowić przeszkodę do wykonywania pracy zawodowej, której w niniejszej sprawie nie stwierdzono. Z zakresu wykonywanych czynności wynika, że strona nie sprawuje nad matką opieki stałej, ale jedynie pomaga matce, choć regularnie, to tylko przez niewielką część dnia i niewielką część doby. Aby można było mówić o opiece w rozumieniu art. 17 ust. 1 u.ś.r., musi ona być stała lub długotrwała, zatem nie może to być opieka świadczona nieregularnie, a nawet jeśli sprawowana jest codziennie, to nie może być sprawowana w ograniczonym zakresie. Tylko opieka uniemożliwiająca pracę jest przesłanką przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolegium stwierdziło, że warunkiem koniecznym do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest nie podejmowanie lub rezygnacja z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną przy czym ustawodawca wymaga, aby brak podejmowania zatrudnienia lub rezygnacja z zatrudnienia przez osoby wymienione w ust. 1 i 1a komentowanego przepisu pozostawały w bezpośrednim związku przyczynowo – skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, bowiem świadczenie to nie jest przyznawane za samą opiekę nad rodzicem, która wynika z prawnego i moralnego obowiązku dzieci względem rodziców, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności osobistego sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia. W rozpatrywanym przypadku, niepodejmowanie przez wnioskującego o przyznanie świadczenia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej jest spowodowane nauką w trybie dziennym – studia, a nie koniecznością sprawowania opieki nad matką. Przepis art.17 u.ś.r. mówi o opiece nad osobą niepełnosprawną, natomiast obowiązki studenta, które realizuje wnioskodawca w trybie dziennym, choć w trybie Indywidualnej Organizacji Studiów, wymagają przygotowań, zaliczeń, kolokwium, nawet w trybie indywidualnym. Z dokumentów wynika, że wnioskodawca otrzymał zgodę na większy limit nieobecności na zajęciach, bądź brak obligatoryjnej obecności na ćwiczeniach na przedmiocie Publiczne prawo gospodarcze, jednak musi w ramach studiów dziennych wyjeżdżać na Uczelnię do T.. W przedmiotowym przypadku nie może być mowy o rezygnacji z zatrudnienia skoro wnioskodawca nigdy nie pracował. Wobec tego to małżonek należy do kręgu osób zobowiązanych o alimentacji, który nie legitymuje się orzeczeniem o niepełnosprawności. Reasumując, Kolegium podniosło, że postępowanie w sprawie przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest inicjowane wnioskiem strony. Zatem to na stronę postępowania w znacznym stopniu przekłada się obowiązek wykazania, że ciąży na niej obowiązek alimentacyjny względem osoby wymagającej opieki oraz że nie jest możliwe podjęcie zatrudnienia ani innej pracy zarobkowej, z uwagi na zakres i wymiar sprawowanej opieki. Kolegium oceniło, że organ I instancji podjął wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes strony. Nic nie stało zatem na przeszkodzie, by strona wykazała w prowadzonym przez organ I instancji postępowaniu administracyjnym powyższe okoliczności, czego jednakże w niniejszej sprawie nie uczyniła. Skoro strona nie wykazała, że jest osobą zobowiązaną w pierwszej kolejności do spełnienia obowiązku alimentacyjnego na rzecz swojej matki, a ponadto że sprawuje stałą, ciągłą nad nią opiekę oraz że rozwiedziony małżonek osoby wymagającej opieki legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, to strona nie może skutecznie ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne z tytułu opieki nad matką W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu skarżący wniósł o uchylenie obu decyzji instancyjnych i zasądzenie zwrotu kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Zaskarżonej decyzji zarzucił naruszenie: - art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. przez niewłaściwą wykładnię polegającą na przyjęciu, że nie spełniła przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną oraz że nie jest uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego jako osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności; - art. 77 i art.7 k.p.a przez nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego i zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego w pełnym zakresie, w szczególności poprzez zaniechanie wyczerpującego zebrania i rozpatrzenia materiału dowodowego oraz poprzez błędną ocenę dowodów w postaci wyników obserwacji przeprowadzonej w toku wywiadu środowiskowego, a także poprzez zaniechanie skontaktowania się z uczelnią, na której odwołujący studiuje, celem ustalenia sposobu kontynuowania nauki przez odwołującego; - art. 17 ust. 5 pkt 2 lit.a u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie polegające na przyjęciu, iż prawo do świadczenia pielęgnacyjnego rozwiedzionego małżonka wymagającej opieki E. W. wyprzedza prawo odwołującego się, podczas gdy B. W. nie jest legitymowany do otrzymywania tego świadczenia jako były małżonek wymagającej opieki, a także naruszenie przepisu prawa procesowego polegającego na naruszeniu art.8 k.p.a. poprzez brak odniesienia się przez organ do argumentacji zawartej w odwołaniu w powyższym zakresie. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie. Podtrzymało stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje: Skarga została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, na podstawie art. 119 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jednolity Dz. U. z 2022 r. poz. 329, dalej jako: "p.p.s.a."), na wniosek organu, wobec braku sprzeciwu skarżącej. Zgodnie z zasadami wyrażonymi w art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (tekst jednolity Dz.U. z 2021 r. poz. 137) i art. 134 p.p.s.a., sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości przez kontrolę legalności zaskarżonego aktu, czyli ocenia jego zgodność z powszechnie obowiązującymi przepisami prawa, według stanu prawnego i faktycznego sprawy z daty jego podjęcia, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oznacza to, że zadaniem sądu administracyjnego jest sprawdzenie, czy zaskarżony akt został wydany zgodnie z przepisami prawa materialnego oraz czy przy jego podejmowaniu nie zostały naruszone przepisy prawa procesowego. W myśl art. 133 § 1 p.p.s.a. sąd wydaje wyrok na podstawie akt sprawy. Rozpatrując stan faktyczny i prawny niniejszej sprawy Sąd stwierdził, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W przedmiotowej sprawie ustalono, że E. W. (wymagająca opieki) jest rozwiedziona, ma jednego syna, który studiuje w trybie Indywidualnej Organizacji Studiów i nie posiada orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Organ odmówił przyznania świadczenia synowi stwierdzając, że pierwszeństwo w opiece ma były mąż B. W.. Ponadto zdaniem organu nie ziściła się też kolejna przesłanka, bowiem Skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia, bo nigdy nie pracował, a studiuje. Zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępcza spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Według zaś ust. 1a tego przepisu ustawy, osobom innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Sądu rozpoznającego sprawę przepis art. 17 ust. 5 pkt 2a ustawy o świadczeniach rodzinnych. znajduje zastosowanie w sytuacji, w której o świadczenie pielęgnacyjne ubiega się inna niż współmałżonek osoba, na której ciąży obowiązek alimentacyjny (np. syn, córka, wnuk). W przepisie ustawodawca sankcjonuje wartość wynikającą z małżeństwa, zgodnie z którą obowiązek małżonka opieki i pielęgnacji względem niepełnosprawnego współmałżonka, wyprzedza obowiązek innych osób zobowiązanych do alimentacji niepełnosprawnego, chyba, że współmałżonek niepełnosprawnego sam nie jest w stanie zrealizować swego obowiązku opieki i pielęgnacji, ponieważ legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, co oznacza że sam wymaga pomocy i opieki osób trzecich. W wyroku z dnia 11 grudnia 2018 r. (sygn. akt I OSK 2167/87) Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że obowiązek alimentacyjny małżonka nie wynika z pokrewieństwa czy powinowactwa, ale jest immanentnie związany z węzłem małżeńskim i związanymi z nim obowiązkami wzajemnego wsparcia, troski i pieczy małżonków. Z chwilą zawarcia związku małżeńskiego to na małżonkach w pierwszej kolejności (a nie na rodzicach, czy rodzeństwie, dzieciach) spoczywa obowiązek wzajemnej pieczy i wsparcia. Natomiast z chwilą rozwiązania małżeństwa ten obowiązek wygasa. Skoro były małżonek nie jest krewnym osoby niepełnosprawnej, to obowiązek ten przechodzi na jej dzieci. Jest całkowicie nieuprawnione stanowisko Kolegium, że uprawnienie byłego męża osoby niepełnosprawnej do świadczenia pielęgnacyjnego wyprzedza uprawnienie syna Wbrew stanowisku Kolegium rozwiedziony małżonek nie ma prawa do świadczenia pielęgnacyjnego przed osobami spokrewnionymi. Powoływane przez kolegium wyroki sądów administracyjnych dotyczyły zupełnie innego stanu faktycznego i miały na celu wykazanie, że małżonek jest zobowiązany do alimentacji. Jednak na kanwie ustawy o świadczeniach rodzinnych decydujące znaczenie ma okoliczność, czy małżonkowie pozostają w związku małżeńskim. Zgodnie z art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. negatywną przesłankę do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego matce albo ojcu, opiekunowi faktycznemu dziecka, osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną oraz innym osobom, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, czyli podmiotom wymienionym w art. 17 ust. 1 pkt 1- 4 u.ś.r., stanowi fakt "pozostawania" osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W takim przypadku uwzględnia się wynikający z przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego bezwzględny obowiązek alimentacyjny małżonka. Jeżeli natomiast osoba niepełnosprawna nie "pozostaje" w związku małżeńskim, na przykład tak jak w niniejszej sprawie jest osobą rozwiedzioną, to nie ma już zastosowania art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a u.ś.r. Wówczas kolejność uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego ustala się zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 1-4 i ust. 1a u.ś.r. Ponadto organy naruszyły przepisy postępowania mogące mieć wpływ na wynik sprawy, a polegające na naruszeniu art. 77 § 1 k.p.a. w zw. z art. 7 k.p.a. poprzez nieprawidłowe ustalenie stanu faktycznego i zaniechanie przeprowadzenia postępowania dowodowego w pełnym zakresie, dotyczącego sposobu nauczania skarżącego poprzez zaniechanie skontaktowania się z uczelnią, na której skarżący studiuje, celem ustalenia sposobu kontynuowania nauki przez niego. W ocenie Sądu edukacja skarżącego nie ma wpływu na sprawowanie przez niego opieki nad matką. Nie ma też racji organ, że nie została spełniona przesłanka "rezygnacji z zatrudnienia". Skoro skarżący opiekuje się matką to nie podejmuje zatrudnienia, nie ma to żadnego związku ze studiami. W związku z powyższym, w stanie faktycznym sprawy należało uznać, że skarżący, jako syn, jest w pierwszej kolejności uprawniony do świadczenia pielęgnacyjnego, wnioskowanego na matkę. Tym samym, nie było potrzeby dokonywania ustaleń na temat byłego męża niepełnosprawnej. Mając na uwadze powyższe okoliczności Sąd uchylił zaskarżoną decyzję i utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c p.p.s.a. w zw. z art. 135 p.p.s.a. Przy ponownym rozpoznaniu sprawy organy administracji uwzględnią treść art. 153 p.p.s.a. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost z powyższych rozważań. O kosztach Sąd orzekł jak w pkt 2 wyroku na podstawie art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a., w zw. z § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 265 z późn. zm.), obejmujących zwrot od organu na rzecz skarżącego wynagrodzenie pełnomocnika w kwoce [...]zł równe minimalnej stawce za czynności radcy prawnego w postępowaniu sądowoadministracyjnym. Z uwagi na treść przepisu art.239 § 1 pkt 1 lit.a orzeczono jak w pkt 3 wyroku, zwracając stronie skarżącej uiszczony wpis od skargi w kwocie [...]zł.