II FSK 2387/18

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący – Sędzia NSA S. Babiarz (sprawozdawca), Sędzia NSA B. Dauter, Sędzia NSA T. Zborzyński, po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2018 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 16 marca 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 342/17 w sprawie ze skargi K. sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w K. na postanowienie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 listopada 2016 r., znak [...] w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania 1) uchyla zaskarżony wyrok w całości, 2) odrzuca skargę, 3) odstępuje od zasądzenia zwrotu kosztów postępowania sądowego od K.sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w K. na rzecz Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej w całości. UZASADNIENIE 1. Wyrokiem z dnia 16 marca 2018 r., III SA/Wa 342/17, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie uwzględnił skargę K. sp. z o.o. w likwidacji z siedzibą w K. (zwanej dalej spółką) na postanowienie Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 23 listopada 2016 r. w przedmiocie stwierdzenia niedopuszczalności odwołania. 2. Ze stanu sprawy przyjętego przez sąd I instancji wynika, że Prezes Zarządu PFRON decyzją z dnia 8 lutego 2016 r. określił spółce wysokość zobowiązań z tytułu wpłat na FRON za maj 2011 r. w wysokości 3.237 zł, czerwiec 2011 r. w wysokości 2.828 zł oraz za lipiec 2011 r. w wysokości 2.143 zł. Minister Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej pismem z dnia 1 lipca 2016 r. wezwał kancelarię radców prawnych do przedłożenia informacji, kto podpisał odwołanie oraz dokumentu potwierdzającego uprawnienie tej osoby do samodzielnego złożenia odwołania od ww. decyzji oraz do samodzielnego reprezentowania spółki przed organem odwoławczym. W odpowiedzi kancelaria w piśmie z dnia 15 lipca 2016 r. poinformowała, że odwołanie oraz dokument potwierdzający uprawnienie do samodzielnego złożenia odwołania od ww. decyzji został podpisany przez Prezesa Zarządu spółki - N.K. Sąd w związku z powyższymi ustaleniami dokonał z urzędu zmian w Krajowym Rejestrze Sądowym. Minister postanowieniem z dnia 23 listopada 2016 r. na podstawie art. 228 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa (Dz. U. z 2017 r. poz. 201 ze zm. – zwanej dalej: ord. pod.) stwierdził niedopuszczalność odwołania, wskazując, że niedopuszczalność odwołania występuje, gdy nie istnieje przedmiot odwołania, tzn. sama decyzja, odwołanie wnosi podmiot nieuprawniony. Z kolei stosownie do art. 228 § 1 pkt 1 ord. pod. organ odwoławczy stwierdza w formie postanowienia niedopuszczalność odwołania. Minister zwrócił uwagę, że zgodnie z art. 18 § 2 ustawy z dnia 15 września 2000 r. - Kodeks spółek handlowych (Dz. U. z 2000 r. poz. 1037 ze zm. – zwanej dalej: k.s.h.) nie może być członkiem zarządu, rady nadzorczej, komisji rewizyjnej albo likwidatorem osoba, która została skazana prawomocnym wyrokiem za przestępstwa określone w przepisach rozdziałów XXXIII-XXXVII Kodeksu karnego oraz w art. 585, art. 587, art. 590 i w art. 591 K.s.h. Wyrok z dnia 21 września 2015 r., którym Sąd Rejonowy skazał Prezesa Zarządu spółki za przestępstwo wskazane w art. 18 K.s.h. uprawomocnił się dnia 9 lutego 2016 r. Zatem w dniu 26 lutego 2016 r. Prezes Zarządu spółki nie miał uprawnienia do reprezentowania spółki, a tym samym do wniesienia odwołania od decyzji Prezesa Zarządu PFRON. 3. Spółka w skardze z dnia 28 grudnia 2016 r. zaskarżonemu postanowieniu zarzuciła naruszenie m.in. art. 122 w związku z art. 151 § 1 ord. pod. - poprzez błędne ustalenie stanu faktycznego, a to przez przyjęcie, że decyzja Prezesa Zarządu PFRON z dnia 8 lutego 2016 r. została wprowadzona do obrotu prawnego z uwagi na jej skuteczne doręczenie spółce, podczas gdy w chwili jej doręczenia spółka nie posiadała organu reprezentacji. Minister w odpowiedzi na skargę wniósł o jej odrzucenie, względnie o jej oddalenie. 4. Wojewódzki Sąd Administracyjny uwzględnił skargę. Wskazał, że od dnia 9 lutego 2016 r. spółka nie posiadała organów wskutek skazania wyrokiem z dnia 21 września 2015 r. za przestępstwo wskazane w art. 18 K.s.h. jedynego członka zarządu spółki. Odwołanie z dnia 26 lutego 2016 r. zostało podpisane przez Prezesa Zarządu spółki, który nie był już uprawniony do jej reprezentowania. W pierwszej kolejności sąd I instancji ustalił sytuację prawną spółki po dniu 9 lutego 2016 r., tj. po utracie organów. Sąd wskazał, że brak organu powoduje, iż osoba prawna ma zdolność prawną (nie została wykreślona z odpowiedniego rejestru), ale nie może ujawnić swojej woli. Nie może zatem podejmować czynności prawnych, procesowych nawet jeżeli posiada umocowanego przed utratą organów pełnomocnika. Pełnomocnik zasadniczo działa zgodnie z dyspozycjami mocodawcy w szczególności w zakresie "decyzji" co do zaskarżenia indywidualnego aktu administracyjnego. Dlatego - zgodnie z art. 138 § 3 ord. pod. - jeżeli osoba prawna lub jednostka organizacyjna niemająca osobowości prawnej nie może prowadzić swoich spraw wskutek braku powołanych do tego organów, organ podatkowy składa do sądu wniosek o ustanowienie kuratora. Powyższy przepis ma charakter bezwzględnie obowiązujący i jego dyspozycja zobowiązuje organ do odpowiedniego, tj. wskazanego w nim działania. Organ nie ma swobody w zakresie jego stosowania i nie może odstąpić od wnioskowania o powołanie kuratora. Sąd zaznaczył dalej, że decyzja z dnia 8 lutego 2016 r. Prezesa Zarządu PFRON została doręczona w dniu 12 lutego 2016 r. pełnomocnikowi półki. W dniu doręczenia ww. decyzji spółka nie posiadała już organów. Doręczenie aktu administracyjnego stronie jest kreacją istotnego uprawnienia dla strony stosunku administracyjnego, polegającego na prawie, możliwości decydowania przez nią o celowości wniesienia odwołania od decyzji administracyjnej. Ponadto doręczenie posiada istotny dla strony postępowania walor informacyjny w odniesieniu do treści rozstrzygnięcia sprawy oraz okoliczności zakończenia postępowania. Samo doręczenie jest czynnością materialno-techniczną organu administracyjnego. Zdaniem sądu spółka posiadała zdolność prawną oraz pomimo braku organów nadal była stroną toczącego się postępowania zatem dokonana czynność materialno-techniczna tj. doręczenie ww. decyzji Prezesa Zarządu PFRON pełnomocnikowi ustanowionemu przez spółkę przed utratą organów było poprawnie skuteczne. Jednakże spółka ze względu na brak organów nie miała zdolności procesowej - nie mogła zatem skutecznie wyrazić woli w zakresie wniesienia środka zaskarżenia (odwołania). W związku z powyższym nie wystąpił drugi zasadniczy skutek doręczenia (poza informacyjnym) w postaci rozpoczęcia biegu terminu do wniesienia odwołania. Według sądu odwołania w imieniu spółki nie mógł wnieść pełnomocnik bowiem decyzja o zaskarżeniu indywidualnego aktu administracyjnego należy do strony postępowania w przypadku rozpatrywanej sprawy osoby prawnej i jest wyrażana przez należycie umocowane organy. W dniu 26 lutego 2016 r. wpłynęło jednak do organu odwołanie podpisane przez Prezesa Zarządu spółki. Odwołanie wniosła spółka, przy czym zostało ono podpisane przez osobę nieuprawnioną do działania w imieniu spółki, co jest okolicznością bezsporną. W dniu 1 lipca 2016 r. organ odwoławczy powziął wątpliwość, kto podpisał ww. odwołanie z dnia 26 lutego 2016 r. i wezwał pełnomocników do złożenia wyjaśnienia i przedłożenia stosownych dokumentów uprawniających do złożenia odwołania. Już w dniu 31 marca 2016 r. Sąd Rejonowy Wydział Gospodarczy Krajowego Rejestru Sądowego dokonał z urzędu wykreślenia Prezesa Zarządu spółki z tej funkcji. Organ odwoławczy co najmniej od dnia 31 marca 2016 r. mógł powziąć informację o braku organów uprawnionych do działania w imieniu spółki. Zdaniem sądu I instancji organ odwoławczy po powzięciu informacji o braku organów uprawnionych do reprezentowani spółki powinien był na podstawie art. 138 § 3 ord. pod. złożyć do sądu wniosek o wyznaczenie kuratora lub skorzystać z art. 138m) ord. pod. Następnie organ odwoławczy powinien na podstawie art. 169 § 1 ord. pod. w związku z art. 235 ord. pod. wezwać spółkę do uzupełnienia braku odwołania, polegającego na braku podpisu osoby uprawnionej do reprezentowania spółki. Dopiero w przypadku nieuzupełnienia braku przez uprawniony podmiot, organ odwoławczy mógł na podstawie art. 228 § 1 pkt 1 ord. pod. stwierdzić niedopuszczalność odwołania. 5. Powyższy wyrok organ zaskarżył w całości skargą kasacyjną, zarzucając naruszenie: 1) art. 58 § 1 pkt 5 w związku z art. 28 § 1 w związku z art. 29 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2017 r., poz. 1369 ze zm. - zwanej dalej: p.p.s.a.) w związku z art. 38 ustawy z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny (Dz. U. z 2017 r. poz. 459, ze zm. - zwanej dalej: k.c.) - poprzez brak odrzucenia skargi w sytuacji, w której w momencie wnoszenia skargi do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, skarżąca będąca spółką z ograniczoną odpowiedzialnością nie posiadała organu uprawniającego do działania w postępowaniu sądowoadministracyjnym, co skutkuje nieważnością postępowania przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie z art. 183 § 2 pkt 2 p.p.s.a., 2) art. 145 § 1 pkt 1 lit. c) w związku z art. 141 § 4 w związku z art. 133 § 1 p.p.s.a. - poprzez wewnętrznie sprzeczne uzasadnienie wyroku, brak wyrażenia oceny co do zabranego materiału dowodowego na podstawie akt niniejszej sprawy oraz zawarcie błędnych wskazań co do dalszego postępowania. Mając na uwadze powyższe, organ wniósł o: - uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie w całości i odrzucenie skargi przez Naczelny Sąd Administracyjny, ewentualnie - uwzględnienie skargi kasacyjnej, uchylenie wyroku sądu I instancji w całości i przekazanie sprawy Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie do ponownego rozpoznania; - rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym; - zasądzenie od spółki na rzecz organu administracji zwrotu kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna ma usprawiedliwione podstawy i dlatego zaskarżony wyrok podlega uchyleniu, zaś skarga – oddaleniu. 6. Z akt sprawy wynika, że skargę z dnia 28 grudnia 2016 r. w imieniu spółki podpisał aplikant radcowski z upoważnienia radcy prawnego (pełnomocnictwo procesowe z dnia 3 grudnia 2013 r. i upoważnienie z dnia 30 grudnia 2016 r.). Od dnia 9 lutego 2016 r. spółka nie posiadała organów uprawnionych do działania w jej imieniu. Osoba prawna działa przez swoje organy w sposób przewidziany w ustawie i w opartym na niej statucie (art. 38 k.c.). Zgodnie z teorią organów- czynności prawne i procesowe dokonywane przez występujące w roli organów osoby fizyczne są działaniami tej osoby prawnej. Jeżeli osoba prawna nie posiada organu powołanego do reprezentowania, to mimo posiadania zdolności sądowej - nie może ujawnić swojej woli i podejmować czynności prawnych lub procesowych, nawet jeśli posiada należycie umocowanego pełnomocnika do jej reprezentowania ustanowionego jeszcze przed utratą organu (por. wyrok SN z dnia 7 listopada 2006 r., I CSK 224/06, Lex nr 276251 i orzeczenia tam powołane). Na gruncie ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi braki w składzie organów osoby prawnej, która jest stroną, mogą powodować różne skutki w zależności od momentu ich ujawnienia. Może dojść do zawieszenia postępowania sądowoadministracyjnego bądź odrzucenia skargi. Brak w postaci nieposiadania organu w momencie wniesienia skargi skutkuje odrzuceniem skargi (por. B. Dauter, G. Gruszczyński, A. Kabat, M. Niezgódka – Medek, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wydanie 3, Warszawa 2009, str. 103-105 i 348). W momencie wnoszenia skargi zarząd spółki nie był obsadzony. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie miał wiedzę o braku organu uprawnionego do reprezentacji spółki na dzień wniesienia skargi, na skutek uzupełnienia braków formalnych skargi przez pełnomocnika spółki w postaci przedstawienia pełnego odpisu z rejestru Przedsiębiorców KRS z dnia 20 lutego 2017 r. (k. 25 – 27 akt sprawy). Do czasu uzupełnienia braków w zakresie reprezentacji, spółka nie mogła podejmować żadnych czynności procesowych. Zatem w okresie, w jakim spółka nie posiadała zarządu – nie mogła skutecznie zainicjować postępowania administracyjnego – skarga podlegała odrzuceniu (por. postanowienie NSA z dnia 6 czerwca 2017 r., I FSK 1187/16, CBOSA). 7. Z art. 141 § 4 p.p.s.a. wynika, że argumentacja zawarta w uzasadnieniu orzeczenia powinna pozwolić na prześledzenie toku rozumowania, którym sąd podążał, docierając do określonego rozstrzygnięcia. W niniejszej sprawie tego nie osiągnięto. Sąd I instancji stwierdził, że ze względu na brak organów spółka nie miała zdolności procesowej i nie mogła skutecznie wyrazić woli w zakresie wniesienia odwołania; odwołania nie mógł również wnieść pełnomocnik spółki. Sąd nie zakwestionował jednak samej skargi do tego sądu, która była podpisana przez pełnomocnika spółki. Sąd przeprowadził postępowanie, mimo że spółka nie miała zdolności procesowej. Dalej w uzasadnieniu sąd I instancji wskazał, że organ odwoławczy - wiedząc o braku organów uprawnionych do reprezentacji spółki – powinien na podstawie art. 138 § 3 ord. pod. złożyć do sądu wniosek o wyznaczenie kuratora lub skorzystać z art. 138 m) ord. pod. i wezwać skarżącego do uzupełnienia braku, który dotyczył podpisu osoby uprawnionej. Takie wskazania nie korespondują z aktami sprawy. Zarządzeniem z dnia 26 stycznia 2018 r. (k. 35 akt sprawy) sąd nakazał sporządzić uwierzytelniony odpis aktu notarialnego z dnia 16 lutego 2017 r. z akt innej sprawy (sprawa pod sygnaturą III SA/Wa 1102/17) i dołączyć do niniejszej sprawy. Zarządzenie wykonano w dniu 14 lutego 2018 r. W dniu 16 marca 2018 r. sąd I instancji zarządził zmianę nazwy skarżącego, dopisując "w likwidacji". Zarządzenie wykonano w dniu 16 marca 2018 r. Sąd I instancji zatem miał wiedzę o wszczęciu postępowania likwidacyjnego. Musiał zatem wiedzieć, że istnieje również osoba likwidatora. Sąd pominął tę okoliczność przy uzupełnianiu braku formalnego, nakazując powołanie kuratora. Powyższe dowodzi, że sąd I instancji selektywnie przeanalizował materiał dowodowy, co skutkowało wewnętrznie sprzeczną argumentacją w zakresie zdolności procesowej spółki i możliwości działania pełnomocnika ustanowionego przed utratą organów uprawnionych do jej reprezentacji. 10. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł jak w sentencji na podstawie art. 188, art. 193 w związku z art. 58 § 1 pkt 5 pkt p.p.s.a., a w zakresie zwrotu kosztów postępowania na podstawie art. 207 § 2 p.p.s.a. uznając, że druga strona postępowania w żadnym razie nie spowodowała ich powstania.