III FSK 929/21

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia NSA Sławomir Presnarowicz, Sędzia WSA (del.) Alicja Polańska (sprawozdawca), Protokolant Michał Zdziera, po rozpoznaniu w dniu 19 października 2022 r. na rozprawie w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej M. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 29 czerwca 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 2305/17 w sprawie ze skargi M. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 15 maja 2017 r. nr 1401-IEE-3.711.1.48.2017.JO w przedmiocie umorzenia postępowania egzekucyjnego oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 29 czerwca 2018 r. sygn. akt III SA/Wa 2305/17 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę M. K. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Warszawie z dnia 15 maja 2017 r. nr [...] w przedmiocie odmowy wszczęcia postępowania w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego. Wskazany wyrok jest dostępny w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych pod adresem: http://orzeczenia.nsa.gov.pl. W wywiedzionej od powyższego wyroku skardze kasacyjnej, skarżący - reprezentowany przez pełnomocnika z urzędu będącego radcą prawnym - zaskarżył wyrok w całości, zarzucając naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.): dalej: "p.p.s.a.", w stopniu mającym istotny wpływ na wynik postępowania poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem skargi oraz art. 59 ust. 4 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz. U. z 2018 r. poz. 1314): dalej: "u.p.e.a.", "przewidujący możliwość prowadzenia postępowania o umorzenie postępowania egzekucyjnego z urzędu". Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku (omyłkowo wskazał "postanowienia" - przyp. sądu) w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi pierwszej instancji. Nadto zawnioskował o przeprowadzenie rozprawy. W skardze kasacyjnej złożono wniosek o zasądzenie kosztów nieopłaconej pomocy prawnej (kosztów zastępstwa procesowego) pełnomocnikowi wyznaczonemu z urzędu według norm przypisanych. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację na poparcie stawianych zarzutów, zwracając uwagę, że sąd pierwszej instancji odmówił skarżącemu statusu strony w postępowaniu egzekucyjnym, nie uwzględniając okoliczności, iż administracyjny organ egzekucyjny - Naczelnik Urzędu Skarbowego Warszawa-Wola ma interes prawny do kwestionowania stanowiska skarżącego, gdyż w postępowaniu egzekucyjnym jest zainteresowany w korzystnym dla siebie rozstrzygnięciem i przejęciu w całości środków zabezpieczonych przez komornika sądowego. Skarżący podkreślił, że zarówno organ odwoławczy, jak i sąd pierwszej instancji, nie zarzuciły, iż administracyjny organ egzekucyjny nie rozpoznał sprawy z urzędu, w sytuacji w której stwierdził brak legitymacji czynnej skarżącego do złożenia wniosku o umorzenie postępowania egzekucyjnego. Skarżący przedstawił także szereg zarzutów dotyczących prowadzonego postępowania egzekucyjnego przez administracyjny organ egzekucyjny. Do skargi dołączył kopie dokumentów, w szczególności: korespondencję z Prokuraturą Okręgową w W., Pocztą Polska S.A., Urzędem Miasta Stołecznego W., administracyjnym organem egzekucyjnym; orzeczenia referendarza sądowego Sądu Rejonowego w W. oraz komornika sądowego, wydanych wobec G. sp. z o.o. (dłużnika). Organ nie złożył odpowiedzi na powyższą skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sporna w sprawie jest kwestia odmowy wszczęcia postępowania z wniosku skarżącego o umorzenie administracyjnego postępowania egzekucyjnego przekazanego, w związku ze zbiegiem egzekucji administracyjnej i sądowej, do prowadzenia komornikowi sądowemu, w którym skarżący posiada status wierzyciela. W uzasadnieniu zaskarżonego wyroku sąd pierwszej instancji wskazał, że Naczelnik Urzędu Skarbowego Warszawa - Wola prowadzi postępowanie egzekucyjne wobec majątku G. sp. z o.o. na podstawie tytułów wykonawczych od nr [...] wystawionych 1 marca 2016 r., obejmujących zaległości z tytułu podatku od towarów i usług. W związku z wystąpieniem zbiegu egzekucji sądowej z egzekucją administracyjną, Sąd Rejonowy dla w W. postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2016 r. sygn. akt [...] wyznaczył komornika sądowego R. M. przy Sądzie Rejonowym w W. jako właściwego do dalszego łącznego prowadzenia egzekucji w trybie egzekucji sądowej wobec wierzytelności dłużnika Spółdzielni Mieszkaniowej "N.". Pismami z dnia 7 lutego 2017 r. skarżący, występujący jako wierzyciel roszczeń cywilnoprawnych wobec G. sp. z o.o. i jako strona w sądowym postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez ww. komornika sądowego, złożył wniosek o uchylenie ww. administracyjnych tytułów wykonawczych, wydanych w celu prowadzenia łącznej egzekucji w postępowaniu o sygn. akt [...]. Skarżący wskazał na przedawnienie należności i nieprawidłowości w tytułach wykonawczych oraz podniósł, że uzasadnione jest umorzenie egzekucji administracyjnej i poinformowanie o tym komornika sądowego. Naczelnik Urzędu Skarbowego Warszawa - Wola postanowieniem z dnia 8 marca 2017 r. odmówił wszczęcia postępowania z wniosku skarżącego w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego prowadzonego wobec spółki na podstawie ww. tytułów wykonawczych, a Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Warszawie wskazanym na wstępie postanowieniem z dnia 15 maja 2017 r. utrzymał w mocy zaskarżone postanowienie. Według organu odwoławczego, skarżący, jako wierzyciel ww. spółki i uczestnik w sądowym postępowaniu egzekucyjnym, nie może występować z żądaniem uchylenia tytułów wykonawczych i umorzenia administracyjnego postępowania egzekucyjnego, gdyż - zgodnie z art. 59 § 4 u.p.e.a. - postanowienie o umorzeniu postępowania egzekucyjnego wydaje się na żądanie zobowiązanego lub wierzyciela albo z urzędu, a uprawnionym do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego może być tylko spółka. Wierzycielem w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym jest natomiast Naczelnik Urzędu Skarbowego Warszawa - Wola, zaś skarżący występuje jako wierzyciel roszczeń cywilnoprawnych i jest stroną jedynie sądowego postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komornika sądowego. Organ odwoławczy wyjaśnił, że - na podstawie art. 61a § 1 k.p.a. - bada jedynie kwestie formalnoprawne, analizując, czy istnieją podstawy do wszczęcia postępowania w przedmiocie zgłoszonego wniosku, czy występują przesłanki uniemożliwiające merytoryczne rozpatrzenie podania, natomiast organ nie zajmuje się analizą zasadności wniosku, nie może więc formułować wniosków i ocen dotyczących meritum żądania. Sąd pierwszej instancji, oceniając zaskarżony akt stwierdził, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Sąd przedstawił przedmiot zaskarżenia, przywołał brzmienie przepisów art. 61 § 1 i art. 61a k.p.a. oraz art. 59 § 4 u.p.e.a. i stwierdził, że prawidłowo w swoich postanowieniach organy obu instancji uznały, iż w postępowaniu uprawnionym do wystąpienia z wnioskiem o umorzenie postępowania egzekucyjnego może być zobowiązany, czyli spółka. Wierzycielem w administracyjnym postępowaniu egzekucyjnym jest natomiast Naczelnik Urzędu Skarbowego Warszawa - Wola, a skarżący występuje jako wierzyciel roszczeń cywilnoprawnych i jest stroną jedynie sądowego postępowania egzekucyjnego prowadzonego przez komornika sądowego. Tym samym, skarżący nie może być stroną postępowania o umorzenie administracyjnego postępowania egzekucyjnego, co wynika wprost z art. 59 § 4 u.p.e.a. W skardze kasacyjnej zarzucono naruszenie przepisów prawa procesowego, tj. art. 134 § 1 p.p.s.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik postępowania poprzez jego niewłaściwe zastosowanie skutkujące oddaleniem skargi oraz art. 59 ust. 4 u.p.e.a., "przewidujący możliwość prowadzenia postępowania o umorzenie postępowania egzekucyjnego z urzędu". Skarżący wskazał, że zarówno organ pierwszej, jak i drugiej instancji, nie rozważyły w ogóle kwestii uchylenia z urzędu tytułów wykonawczych, pomimo wskazanych we wniosku wad prawnych, a sąd pierwszej instancji zaaprobował takie stanowisko. Naczelny Sąd Administracyjny nie podziela zasadności zarzutu skargi kasacyjnej, gdyż sąd pierwszej instancji w zakresie wyznaczonym brzmieniem art. 134 § 1 p.p.s.a. skontrolował legalność zaskarżonego aktu. Zgodnie z tym przepisem, "Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a." (zastrzeżenie nie ma znaczenia w sprawie - przyp. sądu). Przepis ten nie ogranicza sądu pierwszej instancji ani zarzutami, ani wnioskami skargi, jednak nie zezwala na wyjście poza granice danej sprawy. Skoro przedmiot postępowania został zakreślony wnioskiem skarżącego z dnia 7 lutego 2017 r., występującego jako wierzyciel roszczeń cywilnoprawnych wobec Gamad sp. z o.o. i jako strona w sądowym postępowaniu egzekucyjnym prowadzonym przez ww. komornika sądowego o uchylenie ww. administracyjnych tytułów wykonawczych i umorzenie egzekucji administracyjnej, to taki wniosek i zakres sprawy objęty tym wnioskiem podlegał ocenie organów obu instancji oraz kontroli sądu pierwszej instancji, jak też - obecnie - kontroli instancyjnej przez sąd kasacyjny. Zatem, sąd pierwszej instancji nie posiadał legitymacji do oceny, czy wniosek skarżącego powinien był zostać oceniony jako ewentualna "sygnalizacja" do organu pierwszej instancji celem rozważenia "z urzędu" umorzenia tego postępowania, niezależnie od tego, że nawet, gdyby organ ten poddał rozwadze takie umorzenie niejako "z urzędu", to i tak nie miałby - w przypadku odmowy uwzględnienie takiego wniosku "z urzędu" - podstawy prawnej do wydania jakiegokolwiek aktu, poza poinformowaniem skarżącego pismem o odmowie jego uwzględnienia, które nie podlegałoby zaskarżeniu. Z przyczyn ww. organ pierwszej instancji, nie stosując w sprawie art. 59 § 4 u.p.e.a., zgodnie z którym "Organ egzekucyjny wydaje postanowienie w sprawie umorzenia postępowania egzekucyjnego na żądanie zobowiązanego, wierzyciela albo z urzędu. [...]", nie naruszył tego przepisu, gdyż ocena możliwości podjęcia postępowania "z urzędu" nie podlega kontroli sądowoadministracyjnej w sprawie, w której granice wyznaczył wniosek skarżącego z dnia 7 lutego 2017 r. Uprawnione było zatem wydanie przez organ pierwszej instancji postanowienia - na podstawie art. 61 § 1 i art. 61a k.p.a. oraz art. 59 § 4 u.p.e.a. - o odmowie wszczęcia postępowania o umorzenie postępowania egzekucyjnego, gdyż skarżący nie posiadał statusu strony postępowania o umorzenie administracyjnego postępowania egzekucyjnego. Również sąd pierwszej instancji, jak też sąd kasacyjny, nie posiadają ani podstaw prawnych, ani instrumentów prawnych do "przymuszenia" organów administracji publicznej do inicjowania postępowań administracyjnych z urzędu. Zgodnie bowiem z przepisami art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U z 2021 r. poz. 137), "Sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. (§ 1). Kontrola, o której mowa w § 1, sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. (§2)", natomiast przepis art. 3 § 1 p.p.s.a. stanowi, że: "Sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie.". Z przepisów tych wynika, że sądy administracyjne, oceniając legalność zaskarżonego aktu, w wyniku tej oceny, eliminują taki akt z obiegu prawnego, jeżeli ustalą, że doszło do naruszenia prawa przy jego wydaniu, na podstawie przepisów art. 145 - art. 151a p.p.s.a. Jeżeli natomiast, sądy administracyjne nie uwzględniają skargi, z powodu niestwierdzenia naruszeń prawa przy wydaniu zaskarżonego skargą aktu, oddalają skargę jako niezasługującą na uwzględnienie (art. 151 p.p.s.a.). Z uregulowania art. 3 § 1 p.p.s.a. wynika, że w zależności od wyniku przeprowadzonej przez sąd oceny legalności zaskarżonego aktu, z zakresie określonym art. 134 p.p.s.a., sąd ten stosuje przewidziane w art. 145 - art. 151a p.p.s.a. środki prawne. W zaskarżonym wyroku sąd pierwszej instancji dokonał kontroli zaskarżonego postanowienia (art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a.) w zakresie określonym w art. 134 p.p.s.a. i - na postawie art. 151 p.p.s.a. - zastosował przewidziany środek prawny, tj. oddalił skargę. Przepis art. 3 § 2 pkt 3 p.p.s.a. mógłby zostać naruszony przez sąd pierwszej instancji, gdyby sąd uchylił się od dokonania kontroli legalności zaskarżonego aktu, zaś art. 151 p.p.s.a., gdyby np. zastosował inny środek prawny, niż ten przewidziany w art. 145 - art. 151a p.p.s.a., jednak sąd pierwszej instancji dokonał kontroli legalności zaskarżonego aktu "w granicach sprawy" i zastosował w sprawie ww. środek prawny, który znajduje swoją podstawę prawną w art. 151 p.p.s.a. Wobec tego, nie zostały w sprawie naruszone przez sąd pierwszej instancji powołane w skardze kasacyjnej przepisy art. 134 § 1 p.p.s.a. i art. 59 ust. 4 u.p.e.a. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329); dalej: "p.p.s.a.", Naczelny Sąd Administracyjny oddalił skargę kasacyjną jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. Odnosząc się także do zawartego w skardze kasacyjnej wniosku o przyznanie od Skarbu Państwa kosztów zastępstwa procesowego w postępowaniu kasacyjnym (nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej z urzędu), należy wskazać, że wynagrodzenie pełnomocnika ustanowionego z urzędu za pomoc prawną należne od Skarbu Państwa (art. 250 p.p.s.a.) przyznawane jest przez wojewódzki sąd administracyjny, na podstawie przepisów art. 258 - art. 261 p.p.s.a. Z tego też względu, wniosek pełnomocnika z urzędu o przyznanie wynagrodzenia za czynności w postępowaniu kasacyjnym, Naczelny Sąd Administracyjny pozostawił do rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie. /-/A. Polańska /-/P. Borszowski /-/S. Presnarowicz