I FZ 430/14

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Marek Kołaczek po rozpoznaniu w dniu 17 grudnia 2014 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej zażalenia J. G. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 652/14 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi J. G. na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 27 czerwca 2014 r., nr [...] w przedmiocie odpowiedzialności członka zarządu spółki z o.o. za zaległości podatkowe spółki postanawia oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia z dnia 9 października 2014 r., sygn. akt I SA/Ol 652/14, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie odmówił J. G. przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi Skarżącego na decyzję Dyrektora Izby Skarbowej w O. z dnia 27 czerwca 2014 r. w przedmiocie orzeczenia o solidarnej odpowiedzialności członka zarządu spółki z o.o. za zaległości podatkowe spółki. Ze stanu faktycznego przedstawionego przez Sąd pierwszej instancji wynika, że w złożonym wniosku o przyznanie prawa pomocy Skarżący wskazał, że prowadzi On wspólne gospodarstwo domowe z dwoma synami w wieku 17 i 12 lat. Nie posiada majątku nieruchomego, zasobów pieniężnych, przedmiotów wartościowych o wartości ponad 3.000 euro. W toku postępowania egzekucyjnego zajęto Jego udziały w Spółce M. w likwidacji o zerowej wartości, a ponadto rachunki bankowe. Jedynym dochodem jest wynagrodzenie za pracę w wysokości 2.500 zł brutto, które po potrąceniach komorniczych wynosi 1.230 zł. Z tej kwoty skarżący pokrywa koszty wyżywienia i zamieszkania, zaś brakujące środki pożycza od rodziny. Małżonka, z którą pozostaje w rozdzielności majątkowej i nieformalnej separacji, ma na utrzymaniu troje dzieci. Jej dochód z tytułu wynagrodzenia za pracę w szpitalu wynosi około 2.000 zł brutto. W odpowiedzi na skierowane w trybie art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2012 r. poz. 270 ze zm., dalej jako "P.p.s.a.") wezwanie z dnia 5 września 2014 r., Skarżący wyjaśnił, że adresy wymienione w przedłożonych wraz z wnioskiem tytułach wykonawczych, jako miejsce Jego zamieszkania są nieaktualne. Nie ma praw do wymienionych w tytułach nieruchomości ani jako właściciel, ani jako wynajmujący. Nie posiada stałego miejsca zamieszkania. Obecnie mieszka w pomieszczeniu socjalnym zaadoptowanym na pokój mieszkalny, udostępniony nieodpłatnie przez pracodawcę U. Sp. z o.o.. Wnioskodawca podał, iż wynagrodzenie w wysokości 1.237 zł jest przeznaczane na leki (leczenie psychiatryczne), żywność, środki czystości, ubranie i inne koszty związane z utrzymaniem. Koszty utrzymania małżonki i dzieci wynoszą: energia ok. 500 zł, edukacja dzieci ok. 1000 zł (starszy syn uczy się w III Liceum Ogólnokształcącym w G. jako uczeń szczególnie uzdolniony z matematyki i fizyki), kredyty ok. 2000-3000 zł. Małżonka skarżącego posiada dom w O. o powierzchni ok. 120 m2, obciążony kredytem hipotecznym ok. 500.000 zł. Posiada też udział w wysokości ½ w prawie własności mieszkania w O. przy ul. [...], obciążonego kredytem hipotecznym w wysokości 200.000 zł oraz mieszkanie w O. przy ul. [...] obciążone kredytem hipotecznym na sumę 200.000zł. W piśmie z dnia 16 września 2014r. pełnomocnik skarżącego wyjaśnił, iż świadczone w sprawie usługi prawne nie zostały dotychczas opłacone. Umówił się ze skarżącym w ten sposób, że ustalona kwota wynagrodzenia w wysokości 1.500 zł brutto zostanie opłacona do końca bieżącego roku. Z uwagi na trudną sytuację finansową skarżącego otrzymanie wynagrodzenia może być "niepewne", jednak w jego zapłacie prawdopodobnie wspomoże go żona, której sytuacja finansowa jest stabilna. Jej płynność finansowa została zakłócona jedynie tymczasowo, na skutek zajęcia rachunków bankowych. Istnieje jednak realna szansa, iż zostaną one zwolnione z zajęcia. Sąd Rejonowy w O., rozpoznając powództwo przeciwegzekucyjne, postanowieniem z dnia 23 lipca 2014 r., udzielił bowiem zabezpieczenia polegającego na zawieszeniu postępowania egzekucyjnego wobec żony skarżącego. Postanowieniem z dnia 25 września 2014 r. Starszy Referendarz Sądowy w Wojewódzkim Sądzie Administracyjnym w Olsztynie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Po rozpoznaniu sprzeciwu Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w ww. kwocie 500 zł nie znajdowało uzasadnienia z uwagi na znaczny majątek nieruchomy małżonki skarżącego, obejmujący dom w G. o powierzchni 120 m2, mieszkanie w O. przy ul. [...] oraz mieszkanie w O. przy ul. [...] (udział w wysokości ½). Rozmiar tego majątku nie wskazuje, by służył on zaspokajaniu wyłącznie własnych potrzeb mieszkaniowych skarżącego i jego rodziny, tym bardziej, że zgodnie z wyjaśnieniami wnioskującego o prawo pomocy, aktualnie zamieszkuje on w lokalu pracodawcy. Sąd wskazał także, że sytuacja małżonki Skarżącego jest stabilna a finansowe wsparcie małżonka uniemożliwia Jej utrata płynności finansowej, która nastąpiła na skutek zajęcia rachunków bankowych. Przy czym w świetle twierdzeń zawartych w piśmie pełnomocnika strony z dnia 16 września 2014 r., istnieje realna szansa na zwolnienie małżonki skarżącego z zajęcia rachunków bankowych oraz najprawdopodobniej wspomoże ona skarżącego w opłaceniu na rzecz pełnomocnika do końca bieżącego roku, kwoty 1.500 zł brutto. W pełni uprawnionym w tym kontekście jest więc, zdaniem Sądu, wniosek, że żona skarżącego może także wspomóc Go w uiszczeniu kosztów sądowych, które aktualnie wynoszą 500 zł. Ponadto wskazać należy, iż z powołanych przez skarżącego okoliczności nie wynika, aby prowadzona wobec niego i małżonki egzekucja wywierała wpływ na możliwości zarobkowania związane z posiadaniem nieruchomości. W ocenie Sądu, odmowę przyznania prawa we wnioskowanym zakresie uzasadniały również wątpliwości powstałe co do tego, czy skarżący przedstawił swą sytuację majątkową i finansową w sposób rzetelny, bowiem koszty utrzymania skarżącego i jego rodziny znacznie przewyższają uzyskiwane przez członków rodziny dochody, przy czym doświadczenie życiowe wskazuje, że w przedstawionym w piśmie z dnia 16 września 2014 r. zestawieniu nie uwzględniono wysokości wszystkich wydatków rodziny, w tym m.in. na żywność, leczenie, ubiór, pozostałe poza energią elektryczną media, a także koszty utrzymania trzech nieruchomości żony skarżącego (czynsz, podatki). W zażaleniu na powyższe postanowienie Skarżący wniósł o zmianę zaskarżonego postanowienia i przyznanie mu prawa pomocy, ewentualnie o uchylenie zaskarżonego postanowienia i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania przez Sąd pierwszej instancji. Zaskarżonemu postanowieniu zarzucił naruszenie przepisów postępowania: I. art. 233 § 1 i art. 231 Kodeksu postępowania cywilnego w zw. z art. 106 § 5 P.p.s.a. polegające na: a) wadliwym, dowolnym ustaleniu, bez uwzględnienia całokształtu materiału dowodowego, że żona skarżącego, W. G. ma możliwości wsparcia finansowego Skarżącego i uiszczenia za niego kosztów sądowych bez uszczerbku na utrzymaniu własnym i rodziny, które to ustalenie nie uwzględnia dokumentów złożonych do akt w postaci w szczególności postanowienia Sądu Okręgowego w O. zwalniającego ją od kosztów procesu cywilnego (co świadczy o niemożności przez nią poniesienia tych kosztów bez uszczerbku na utrzymaniu własnym i rodziny, oraz dokumentów potwierdzających zajęcie rachunków bankowych W. G. w postępowaniu egzekucyjnym, co uniemożliwia jej korzystanie ze zgromadzonych na nich środków; b) przyjęciu nieuprawnionego apriorycznego domniemania faktycznego, że sam fakt posiadania przez Wiolettę A. G. nieruchomości w większym zakresie niż niezbędna do zaspokojenia potrzeb rodziny nie pozwala na ustalenie, że jest ona w stanie zaspokoić potrzeby rodziny w zakresie ponoszenia kosztów sądowych należnych Skarbowi Państwa od Skarżącego, podczas, gdy koszty sądowe ponoszone mogą być jedynie w formie pieniężnej, zaś uzyskanie środków pieniężnych z nieruchomości wymaga ich sprzedaży lub wynajmu, wobec czego w braku popytu na zakup lub najem uzyskanie jakichkolwiek środków pieniężnych z takiego majątku jest niemożliwe – zwłaszcza w krótkim czasie. II. art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a. poprzez niezasadną odmowę przyznania Skarżącemu prawa pomocy w zakresie częściowym, mimo że już obecnie część zarobków jego oraz jego małżonki, z jakich mogą korzystać – tj. nie zajętych lub ex lege niepodlegających zajęciu w postępowaniu egzekucyjnym, nie wystarcza na zaspokojenie podstawowych potrzeb ich rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Na wstępie należy zauważyć, iż nie mają zastosowania w niniejszej sprawie przepisy Kodeksu postępowania cywilnego, które powołuje strona. Zagadnienie prawa pomocy jest w postępowaniu sądowoadministracyjnym uregulowane przepisami ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.). W odniesieniu do rozpatrywanej kwestii wpadkowej należy natomiast stwierdzić, że instytucja prawa pomocy (znana również pod nazwą "prawo ubogich") stanowi wyjątek od wyrażonej w art. 199 P.p.s.a. zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych ze swoim udziałem w sprawie. Odstępstwo od tej zasady ma na celu zagwarantowanie prawa do sądu podmiotom, których obiektywnie nie stać na poniesienie kosztów postępowania. Jak wskazuje się doktrynie oraz w orzecznictwie sądów administracyjnych, prawo pomocy powinno być udzielane przede wszystkim osobom bezrobotnym, samotnym, bez źródeł stałego dochodu i bez majątku. Nie można, stosując prawo pomocy, chronić czy też wzbogacać majątku podmiotów prywatnych, gdyż celem instytucji prawa pomocy jest zapewnienie dostępu do sądu osobom, którym brak środków finansowych ten dostęp uniemożliwia (por. H. Knysiak – Molczyk [w:] Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Komentarz, Wydawnictwo Prawnicze LexisNexis, Warszawa 2005, s. 628). Przenosząc powyższe uwagi na grunt rozpoznawanej sprawy należy stwierdzić, że WSA właściwie ocenił sytuację majątkową Skarżącego w kontekście jej możliwości uiszczenia wpisu sądowego od skargi w kwocie 500 zł. Oceny tej Skarżący nie podważył również w złożonym zażaleniu. Należy podkreślić, że oceniając sytuację materialną strony sąd bada nie tylko jej dochody, ale również czy posiada ona obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia potrzebnych środków finansowych. Nałożenie na sąd takiego zadania prowadzi na gruncie rozpatrywanej sprawy do następujących wniosków. Przede wszystkim, zgodnie z utrwalonym poglądem orzecznictwa w rozpatrywanym zakresie, strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli dysponuje jakimikolwiek stałym miesięcznym dochodem (w przypadku Skarżącego jest to wynagrodzenie za pracę) lub wolnym od obciążeń majątkiem, który może przynosić potencjalne pożytki, jak również służyć jako zabezpieczenie pożyczki czy kredytu, jeśli brak jest bieżących środków finansowych na ponoszenie określonych wydatków związanych z postępowaniem. Przyznanie stronie prawa pomocy jest bowiem formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, gdy zdobycie przez stronę środków na koszty postępowania w inny sposób jest rzeczywiście (obiektywnie) niemożliwe. Skarżąca jest właścicielką nieruchomości, co pozwala na wykorzystywanie ich jako potencjalnego źródła przychodu. Jak słusznie wskazał WSA z powołanych przez skarżącego okoliczności nie wynika, aby prowadzona wobec niego i małżonki egzekucja wywierała wpływ na możliwości zarobkowania związane z posiadaniem nieruchomości. Nie bez znaczenia jest również fakt, że że koszty utrzymania skarżącego i jego rodziny znacznie przewyższają uzyskiwane przez członków rodziny dochody, przy czym doświadczenie życiowe wskazuje, że w przedstawionym w piśmie z dnia 16 września 2014 r. zestawieniu nie uwzględniono wysokości wszystkich wydatków rodziny, w tym m.in. na żywność, leczenie, ubiór, pozostałe poza energią elektryczną media, a także koszty utrzymania trzech nieruchomości żony skarżącego (czynsz, podatki, raty kredytów hipotecznych). Ponadto konsekwencją powyższych uwag jest to, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna wcześniej poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznego do swojego utrzymania. Dopiero gdyby okazało się, że zgromadzenie w ten sposób jakiejkolwiek kwoty nie jest możliwe albo oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o przeniesienie ciężaru kosztów postępowania na współobywateli – zależnie od sytuacji – w zakresie całkowitym bądź też częściowym (por. postanowienie NSA z dnia 19 marca 2012 r. sygn. akt I FZ 10/12, LEX nr 1125333). W rozpoznawanej sprawie koszt wpisu sądowego od skargi wynosi 500 zł. W związku z tym mając na uwadze sytuację majątkową i rodzinną Skarżącego oraz wskazaną kwotę kosztów sądowych na obecnym etapie postępowania, Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że Sąd pierwszej instancji prawidłowo ocenił wniosek Skarżącego. Zdaniem Naczelnego Sądu Administracyjnego Skarżący posiada obiektywnie rozumianą zdolność do zdobycia środków finansowych potrzebnych do opłacenia wpisu od skargi w niniejszej sprawie w wysokości 500 zł. W ocenie Sądu odwoławczego, Skarżący nie uprawdopodobnił w zażaleniu, ani tym bardziej nie wykazał żadnych nowych okoliczności sprawy, które mogłyby uzasadniać zmianę oceny wyrażonej w postanowieniu Sądu pierwszej instancji. Końcowo należy podkreślić, że przyznanie prawa pomocy stronie jest uzależnione wyłącznie od spełnienia przesłanki wymienionej w art. 246 P.p.s.a., więc nie ma wpływu na rozstrzygnięcie argumentacja Skarżącego, że na podstawie tych samych okoliczności Sąd Okręgowy w O. zwolnił małżonkę Skarżącego z kosztów sądowych Uwzględniając bezzasadność argumentacji Skarżącego w zażaleniu oraz aprobatę dla oceny WSA, co do wniosku strony i jej dalszego postępowania w sprawie, w związku z ciążącym na niej, na mocy art. 246 § 1 pkt 2 P.p.s.a, obowiązkiem wykazania zasadności przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie, Naczelny Sąd Administracyjny, mając na uwadze art. 184 w związku z art. 197 § 1 i § 2 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji.