II SA/Gl 827/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Rafał Wolnik, Sędziowie Sędzia WSA Artur Żurawik, Asesor WSA Tomasz Dziuk (spr.), Protokolant Sekretarz sądowy Damian Szczurowski, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2022 r. sprawy ze skargi K.S. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia 4 kwietnia 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/900/2022/4452/JD w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE Wnioskiem z dnia 31 stycznia 2022 r. K.S. (strona, skarżąca) zwróciła się do Wójta Gminy Z. o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawną w stopniu znacznym ciotką – A.M. Organ I instancji decyzją z dnia 28 lutego 2022 r. nr [...] wydaną m.in. na podstawie art. 1 ust. 2, art. 3 pkt 11, art. 17, art. 20 ust. 3, art. 24, art. 26 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm., dalej w skrócie u.ś.r.) odmówił stronie przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W uzasadnieniu podjętego rozstrzygnięcia wskazano, że osoba wymagająca opieki jest według oświadczenia strony jej ciotką. Między nią a stroną istnieje zatem pokrewieństwo w linii bocznej. Ponadto organ wskazał, że nie da się ustalić od kiedy istnieje niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach, po rozpoznaniu odwołania strony, w którym zakwestionowano dopuszczalność odmowy ze względu na datę powstania niepełnosprawności, decyzją z dnia 4 kwietnia 2022 r. nr SKO.PSŚ/41.5/900/2022/4452/JD utrzymało w mocy orzeczenie organu I instancji. Kolegium podało, że według oświadczenia strony jest ona jedyną osobą, mogącą się zaopiekować wskazaną we wniosku osobą wymagającą opieki. Osoba ta jest bowiem bezdzietną wdową, jej rodzice nie żyją, a rodzeństwo siostra i brat posiadają znaczny stopień niepełnosprawności. Kolegium podzieliło wyrażone w odwołaniu stanowisko, że data powstania niepełnosprawności nie może stanowić przeszkody do przyznania wnioskowanego świadczenia. Jednocześnie organ odwoławczy wskazał, że przepis art. 17 ust. 1 u.ś.r wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, strona w związku ze sprawowaniem opieki na nad ciotką w tym kręgi się mieści. Nie można też zastosować art. 17 ust. 1a u.ś.r., gdyż przewiduje on możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego osobie innej niż spokrewniona w pierwszym stopniu, ale na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Tymczasem zgodnie z art. 128 kodeksu rodzinnego i opiekuńczego (k.r.o.) obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo, a zatem zgodnie z przepisami k.r.o. na stronie nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec wskazanej we wniosku osoby wymagającej opieki. W skardze na powyższą decyzję strona przybliżyła stan zdrowia swojej ciotki, akcentując potrzebę sprawowania nad nią całodobowej opieki. Wskazała, że trwa procedura zmierzająca do jej ubezwłasnowolnienia, przy czym to skarżąca ma zostać opiekunem prawnym. Obecnie zaś na mocy postanowienia z dnia [...] r. skarżąca jest doradcą tymczasowym. Do skargi załączono informację neurologa, opinię logopedyczną, orzeczenie o niepełnosprawności ciotki oraz jej rodzeństwa, a także postanowienie Sądu Okręgowego w G. (sygn. [...]). W związku z podniesionymi w skardze okolicznościami skarżąca domaga się przyznania jej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ciotką. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie podtrzymując stanowisko i argumentację przedstawioną w zaskarżonej decyzji. Pismem z dnia 6 grudnia 2022 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej podtrzymał stanowisko skarżącej przedstawione w jej osobistej skardze oraz przedstawił dodatkową argumentację zmierzająca do wykazania jej zasadności. Do pisma załączył kserokopię prawomocnego postanowienia Sądu Okręgowego w G. z dnia [...] r. sygn. [...] o całkowitym ubezwłasnowolnieniu ciotki skarżącej. Na rozprawie w dniu 7 grudnia 2022 r. ustanowiony z urzędu pełnomocnik skarżącej podtrzymał jej skargę oraz wnioski i wywód zawarty w piśmie z dnia 6 grudnia 2022 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił przede wszystkim art. 17 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (dalej w skrócie jak dotychczas powoływana w tekście jako "u.ś.r."), określający przesłanki nabycia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W myśl tego przepisu: "Świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności – jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji." W powyższym przepisie ustawodawca zakreślił krąg osób uprawnionych do świadczenia z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad osobą niepełnosprawną w stopniu znacznym. W art. 17 ust. 1a u.ś.r., doprecyzowano przy tym, że: "Osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności." Sądy administracyjne jednolicie przyjmują w swym orzecznictwie, iż uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym. Brak tego obowiązku przekreśla prawo do tej postaci świadczeń rodzinnych (wyroki NSA: z dnia 20 marca 2014 r., I OSK 448/13; z dnia 15 października 2021 r., I OSK 480/21; z dnia 25 stycznia 2021 r., I OSK 2091/20; z dnia 22 lutego 2021 r., I OSK 2505/20; z dnia 6 października 2021 r., I OSK 572/21, z dnia 11 lutego 2022 r., I OSK 1164/21. z dnia 23 marca 2022 r., I OSK 1637/21).. Obowiązek alimentacyjny jest pojęciem prawnym, uregulowanym w Dziale III ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy. Stosownie do art. 128 k.r.o. polega on na dostarczaniu środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Z powyższego przepisu k.r.o. wynika jednoznaczny wniosek, że obowiązek alimentacji nie ciąży na krewnych w linii bocznej. Tymczasem pomiędzy skarżącą a jej ciotką zachodzi pokrewieństwo właśnie w linii bocznej. Mimo zatem, że skarżąca jest jedyną osobą, która faktycznie sprawuje nad ciotką opiekę, to jednak nie należy ona do kręgu podmiotów wymienionych w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. i nie ciąży na niej obowiązek alimentacyjny, a z treści powołanych przepisów jednoznacznie wynika, że uprawnienia do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiążą się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym, który polega na dostarczaniu środków utrzymania i ciąży na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Dalsze pokrewieństwo w linii bocznej wyklucza możliwość przyznania świadczenia. Przedstawiony powyżej pogląd znalazł potwierdzenie w uchwale siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego (uchwała siedmiu sędziów NSA z dnia 9 grudnia 2013 r., I OPS 5/13,), w której rozstrzygnięto kwestię kręgu osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad niepełnosprawnym członkiem rodziny wskazując, iż krąg ten ogranicza się do osób zobowiązanych do alimentacji. Co prawda uchwała ta podjęta została w stanie prawnym obowiązującym do dnia 1 stycznia 2013 r., kiedy to przepisy nie przewidywały odpowiednika obecnego rozwiązania przyjętego w art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., ale w związku z powiązaniem tego przepisu z kręgiem osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, stanowisko zajęte w powyższej uchwale pozostaje aktualne. Wypada także zauważyć, iż warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym. Trybunał wyraził natomiast pogląd, że z woli ustawodawcy nie sam fakt opieki nad osobą niepełnosprawną, czy też rezygnacja dla jej sprawowania z zatrudnienia, lecz szczególna więź prawna pomiędzy osobą opiekuna a osobą niepełnosprawną wyróżnia grupę uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego. Zwrócono uwagę, iż celem tych regulacji jest, by osoba zmuszona do rezygnacji z zatrudnienia w wykonaniu ciążącego na niej obowiązku alimentacyjnego sama nie popadła w niedostatek, tracąc źródło utrzymania. Moralny obowiązek opieki i dostarczania środków życiowych nie jest wystarczający do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego (: wyrok TK z dnia 18 lipca 2008 r., P 27/07; wyrok TK z dnia 22 lipca 2008 r., P 41/07. Bez znaczenia pozostaje okoliczność, że skarżąca została ustanowiona przez Sąd Okręgowy w G. doradcą tymczasowym, ani podniesiona przez pełnomocnika skarżącej okoliczność ubezwłasnowolnienia skarżącej (to ostatnie nastąpiło zresztą po dacie wydania zaskarżonej decyzji). Okoliczności te nie oddziałują na omówione dotychczas zagadnienia związane z brakiem po stronie skarżącej obowiązku alimentacyjnego skarżącej względem ciotki. Źródła obowiązku alimentacyjnego nie da się wywieść z faktu sprawowania rzeczywistej opieki, którą niewątpliwie sprawuje skarżąca. Sąd wziął pod uwagę trudną sytuację skarżącej, jak i ciężką sytuację zdrowotną jej ciotki. Jednak z uwagi na brak spełnienia przesłanek ustawowych, koniecznych do przyznania wnioskowanego świadczenia, Sąd uznał, że zaskarżona decyzja Kolegium jest zgodna z przepisami prawa materialnego. Nie stwierdzono też naruszenia przepisów postępowania, które uzasadniać by mogło uchylenie zaskarżonej decyzji. Zważywszy na przedstawione dotychczas rozważania Sąd na podstawie art. 151 p.p.s.a. oddalił skargę. Powołane wyżej orzecznictwo sądowo-administracyjne dostępne jest w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, pod adresem internetowym http://orzeczenia.nsa.gov.pl.