I SA/Rz 400/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący S.WSA Jarosław Szaro, Sędzia WSA Grzegorz Panek /spr./, Sędzia WSA Piotr Popek, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w dniu 11 października 2022 r. sprawy ze skargi A.T. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie z dnia 1 kwietnia 2022 r., nr 1801-IEE.711.165.2021 w przedmiocie oddalenia skargi na czynność egzekucyjną oddala skargę. UZASADNIENIE A. T. (dalej: skarżąca lub zobowiązana) poddała kontroli Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Rzeszowie z dnia 1 kwietnia 2022 r. nr 1801-IEE.711.165.2021. Utrzymano nim w mocy postanowienie Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego w [...] z dnia [...] listopada 2021 r. nr [...], którym oddalono jej skargę, jako zobowiązanej, na czynność egzekucyjną w postaci zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych prowadzonych przez [...] S.A., dokonanego w toku postępowania egzekucyjnego prowadzonego przeciwko niej na podstawie tytułu wykonawczego nr [...] wystawionego przez Wojewódzki Urząd Pracy w [...]. Z przedłożonych Sądowi akt sprawy wynikało, że organ egzekucyjny otrzymał od Wojewódzkiego Urzędu Pracy w [...] tytuł wykonawczy dotyczący zobowiązanej obejmujący należność z tytułu niezwróconych środków przeznaczonych na realizacje programów finansowanych z udziałem środków europejskich w kwocie należności głównej [...]zł. Na jego podstawie dnia 20 października 2021 r. zajęto wierzytelności z rachunku bankowego i wkładu oszczędnościowego zobowiązanej w [...] S.A. i w [...] S.A., o czym zawiadomiono zobowiązaną, przesyłając jej także tytuł wykonawczy. Zajęto też wynagrodzenie za pracę u pracodawcy (Z. S.M. nr [...].). Zobowiązana wniosła skargę na czynność egzekucyjną zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego, prowadzonego przez [...] S.A., zarzucając jej dokonanie z naruszeniem procedur, ponieważ na rachunku nr 89[.....]9635 w tym banku znajdowały się środki pochodzące z dotacji z Unii Europejskiej dotyczące realizowanego przez nią projektu unijnego (Rozwój opieki żłobkowej w [...]), które zostały wyłączone spod egzekucji na mocy art. 8 ust. 1 pkt 15 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (dalej zwanej: "u.p.e.a."), a o którym sam wierzyciel posiada wiedzę. Z kolei na rachunkach nr 71[....]6399 i 96[....]7345 znajdowały się, nienależące do niej, środki z dotacji od Gminy [...] i Urzędu Miasta [...] przyznane na prowadzenie przedszkoli niepublicznych, które zostały przekazane w ramach zaplanowanego roku budżetowego gminy na prowadzenie placówek oświatowych. Podniosła również, że zastosowany środek okazał się zbyt uciążliwy, ponieważ zajęto rachunki związane z prowadzoną działalnością gospodarczą (prowadzeniem przedszkoli i żłobków) i spowodowało to natychmiastowe trudności związane z funkcjonowaniem placówek, w których sprawowana jest opieka nad 173 dziećmi oraz zatrudnionych jest 32 pracowników, a brak dostępu do środków zgromadzonych na rachunkach z dnia na dzień powoduje ogromne szkody w prowadzonej działalności, których skutki mogą być nie do naprawienia w przyszłości. Brak dostępu do środków finansowych uniemożliwi dokonywanie wypłat wynagrodzenia pracownikom oraz dokonania opłat za wyżywienie dla dzieci i mogą doprowadzić do upadku przedsiębiorstwa. Zobowiązana podkreśliła, że jej sytuacja majątkowa umożliwia spłatę zadłużenia w ratach. Rozpatrując skargę Naczelnik [...] Urzędu Skarbowego, odwołując się do art. 54 § 1 u.p.e.a. podniósł, że nie doszło do zajęcia środków pochodzących z dotacji znajdujących się na wyodrębnionych rachunkach. Zajęcie takie byłoby niedopuszczalne tylko do sytuacji określonej w art. 7 § 3 u.p.e.a. Jeżeli chodzi natomiast o samo zajęcie wierzytelności z rachunków bankowych, to dopełniono czynności określonych w art. 80 § 1 u.p.e.a. Zawiadomiono o zajęciu bank i zobowiązaną. Bank obowiązany jest wyłączyć spod egzekucji środki pieniężne pochodzące z dotacji, pod warunkiem, że prowadzi odrębne rachunki dla każdego tytułu przyznanej dotacji. Dotychczas organ nie otrzymał od [...] S.A. żadnych środków, co wskazuje, że jako dłużnik zajętej wierzytelności realizuje swoje obowiązki zgodnie z prawem. Wobec zobowiązanej nie zastosowano także zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego. Celem postępowania egzekucyjnego jest doprowadzenie do realizacji przez zobowiązanego jego obowiązków, a organ powinien zastosować środek, który bezpośrednio prowadzi do wykonania obowiązku. Zastosowanie innego środka może mieć miejsce, gdy istnieje wybór, w tym w sytuacji, gdy środek taki zostanie wskazany przez zobowiązanego. W okolicznościach sprawy na wybór środków egzekucyjnych decydujący wpływ miała znaczna kwota należności objętych tytułem wykonawczym ([...]zł). Zastosowane środki były celowe i efektywne. W sytuacji braku środków podlegających egzekucji nie można mówić o jego uciążliwości. Zobowiązana może swobodnie dysponować środkami z przyznanych dotacji. Może też, zgodnie z art. 81 § 4 u.p.e.a., zlecać wypłaty pracownikom bieżących wynagrodzeń i należnych składek. W zażaleniu ponowiono stanowisko wyrażone w skardze na czynności egzekucyjne w zakresie niedopuszczalności zajęcia środków z dotacji podkreślając, że sam brak przekazania przez bank środków organowi egzekucyjnemu nie oznacza, że nastąpiło ich zwolnienie spod egzekucji z mocy ustawy. To organ egzekucyjny, a nie zobowiązany, powinien ustalić, czy zajęte środki mogą podlegać wyłączeniu na podstawie art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a. W kwestii uciążliwości wskazano, że zobowiązana posiada inny majątek, który mógłby zostać zajęty w postaci nieruchomości położonej w [...], którego wartość przewyższa wartość zobowiązania należnego do spłaty, zaś egzekucja z majątku w postaci nieruchomości będzie mniej dotkliwa, niż egzekucja z rachunków bankowych. Prowadzone placówki potrzebują środków finansowych na bieżącą działalność, aby opieka na dziećmi była kontynuowana i przebiegała bez żadnych przeszkód, a samo zezwolenie, o jakim mowa w art. 81 § 4 u.p.e.a., jest niewystarczające, ponieważ prowadzenie placówek wymaga także wydatków na wyżywienie dzieci, materiały edukacyjne, plastyczne, zajęcia dodatkowe, materiały biurowe, środki higieniczne. Jeżeli nie będzie w stanie zapewnić wszystkich usług rodzice dzieci zrezygnują ze świadczonych przez nią usług, przez co straci dochody. Gdyby doszło do zajęcia wskazanego lokalu mogłaby kontynuować działalność i spłatę zobowiązania. Opisanym na wstępie postanowieniem Dyrektor Izby Administracji Skarbowej utrzymał postanowienie organu I instancji w mocy, podzielając ustalenia i ich ocenę prawną zaprezentowaną przez Naczelnika [...] Urzędu Skarbowego. Organ odwoławczy podał, że wobec zobowiązanej zastosowano środek egzekucyjny przewidziany w ustawie egzekucyjnej i zgodnie z jej postanowieniami, na podstawie tytułu wykonawczego. Nie naruszono art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a. Dokonując zajęcia organ nie posiada wiedzy na temat ilości środków na rachunku, ani źródle ich pochodzenia. Do banku należy ocena, czy prowadzi taki rachunek zobowiązanego, na którym znajdują się środki, które mogą być przedmiotem egzekucji i to bank jest odpowiedzialny za prawidłową realizację zajęcia, a organ egzekucyjny nie może przeprowadzić w banku kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego wobec ograniczenia wynikającego z art. 71a u.p.e.a. Zobowiązana w [...] S.A. posiada 8 rachunków, a tylko na 3 z nich wpływają dotacje. Wskutek dokonanej czynności nie żądano zajęcia rachunków, na których znajdują się dotacje, a bank nie informował organu egzekucyjnego, że przekazywane środki pochodzą z rachunków zobowiązanej, na których znajdują się środki pieniężne pochodzące z dotacji. Zastosowany środek jest celowy i efektywny, czyniąc zadość dyspozycji art. 7 § 1 i 2 u.p.e.a. Zastosowany środek jest najwłaściwszy w realiach sprawy. Ustawodawca nie uzależnia możliwości stosowania środków egzekucyjnych od rodzaju prowadzonej działalności. Rachunek bankowy pozostaje zajęty do kwoty egzekwowanej, a nadwyżką dysponent rachunku może swobodnie dysponować. Dopiero na etapie zażalenia wskazano alternatywny składnik majątkowy, do którego można by skierować egzekucję, ale propozycja ta nie mogła być rozpatrywana na tym etapie postępowania, ponieważ naruszyłoby to zasadę dwuinstancyjności postępowania administracyjnego. Wniosek o rozłożenia należności na raty należy zaś kierować do wierzyciela i wówczas może to stanowić podstawę zawieszenia postępowania egzekucyjnego na podstawie art. 56 § 1 pkt 1 u.p.e.a. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Rzeszowie sformułowano następujące zarzuty naruszenia: 1) art. 136 § 1 w zw. z art. 138 § 2 K.p.a. poprzez jego niezastosowanie w momencie pojawienia się nowych okoliczności w sprawie podniesionych przez zobowiązaną, a mających istotny wpływ na treść i przebieg postępowania, przez co organ administracji II instancji nie przeprowadził w niezbędnym zakresie postępowania wyjaśniającego, gdyż zobowiązana zawnioskowała o skierowanie egzekucji do innego jej składnika majątku w postaci nieruchomości położonej w [...], którego wartość przewyższa wartość zobowiązania należnego do spłaty, a egzekucja z majątku w postaci nieruchomości będzie mniej dotkliwa, co zostało uznane przez organ jako niemożliwe do oceny z uwagi na wykroczenie poza zakres postępowania organu I instancji, gdzie organ II instancji wyposażony jest w kompetencje do przeprowadzenia uzupełniającego postępowania dowodowego lub wyjaśniającego, bez naruszenia zasady dwuinstancyjności postępowania, co naruszyło wskazane wyżej przepisy postępowania, 2) art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a. poprzez jego niezastosowanie w sytuacji, gdy dokonując zajęcia rzeczy lub praw majątkowych na poczet prowadzonej egzekucji, organy egzekucyjne muszą z urzędu dokonywać oceny, czy poszczególne składniki majątkowe nie są objęte włączeniami, co doprowadziło do zajęcia dotacji pochodzącej ze środków z UE, która z mocy ustawy nie podlega egzekucji administracyjnej. Błędnie uznano, że jej ewentualne wyłączenie spod egzekucji leży w geście innego podmiotu w przypadku, gdy to organ egzekucyjny posiada środki i możliwości do ustalenia charakteru i rodzaju należności zgromadzonych na zajętych rachunkach bankowych przed dokonaniem ich zajęcia. Ustawowe wyłączenia spod egzekucji składników majątkowych winny być weryfikowane przez organ prowadzący postępowanie egzekucyjne bez przenoszenia odpowiedzialności za wyłączenie rzeczy spod egzekucji na inne podmioty, przez co organ egzekucyjny powinien kierować zajęcie egzekucyjne tylko do składników majątkowych, z których może być prowadzona egzekucja i które nie są wyłączone spod egzekucji z mocy ustawy, a oceny tej organy winny dokonywać z urzędu. W ocenie skarżącej, to organ egzekucyjny powinien ocenić, czy zajęte rzeczy lub prawa majątkowe nie są objęte włączeniami, o których mowa w art. 8 § 1 i 1a u.p.e.a. Mógł w przesłanym do banku zawiadomieniu zamieścić zastrzeżenie co do wyłączenia spod egzekucji ewentualnych środków. Z kolei oceniając zarzut uciążliwości organ powinien wziąć pod uwagę jego dokuczliwość. Organ miał możliwość zastosowania innego środka, który doprowadziłby do wykonania obowiązku. Mogła temu służyć egzekucja z nieruchomości, która nie służy do zaspokajania potrzeb życiowych, lecz prowadzenia działalności gospodarczej. Podniesienie tej okoliczności na etapie zażalenia nie powinno stanowić przeszkody w rozpoznaniu propozycji zobowiązanej. Zgłoszony alternatywny składnik majątku do prowadzenia egzekucji na etapie zażalenia nie wykracza poza zakres postępowania organu I instancji, ponieważ mógł on zostać wskazany przez organ także z urzędu. Na tej podstawie wniesiono o uchylenie zaskarżonych postanowień i orzeczenia o kosztach postępowania. W odpowiedzi na skargę Dyrektor Izby Administracji Skarbowej wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczas wyrażone stanowisko w sprawie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie zważył, co następuje: Skarga nie zasługiwała na uwzględnienie. Przeprowadzona przez Sąd kontrola zaskarżonych postanowień nie wykazała, aby zostały wydane przez organy egzekucyjne z naruszeniem prawa w stopniu wymagającym zastosowania środków określonych w przepisach art. 145 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Kontrola sądowoadministracyjna sprawowana jest w oparciu o kryterium zgodności z prawem (legalności) działalności organów administracji publicznej. Sąd analizuje, czy podejmując określone działania, organy administracji publicznej działają na podstawie i w granicach prawa, a tylko poważne naruszenia mogą stanowić podstawę uchylenia zaskarżonego aktu albo stwierdzenia jego nieważności. Zaskarżone postanowienia wydano na podstawie art. 54 § 1 i 4 u.p.e.a. Ustawa egzekucyjna stanowi, że zobowiązanemu przysługuje skarga na czynność egzekucyjną organu egzekucyjnego. Podstawą skargi jest: 1) dokonanie czynności egzekucyjnej z naruszeniem ustawy; albo 2) zastosowanie zbyt uciążliwego środka egzekucyjnego, w ramach którego dokonano czynności egzekucyjnej. Właściwym do rozpoznania skargi jest organ egzekucyjny, który może ją uwzględnić w całości lub w części albo oddalić, w zależności od tego, czy uznaje ją za zasadną czy niezasadną. W przypadku uwzględnienia skargi organ uchyla zaskarżoną czynność w całości lub w części albo usuwa stwierdzoną wadę czynności egzekucyjnej. Odnosząc się do zarzutów skargi wyrażonych w piśmie z dnia 25 października 2021 r. organ egzekucyjny podał powody, dla których nie uznał ich za zasadne. Wskazał, że nie doszło do faktycznego zajęcia środków, o których mowa w zarzucie oznaczonym nr 1. i podkreślił, że nad prawidłowością potrącenia środków z rachunku bankowego, na którym mogą znajdować się środki z dotacji z Unii Europejskiej, czuwa bank prowadzący zajęty rachunek bankowy. Skarżąca nie przedstawiła zaś dowodu przeciwnego, z którego wynikałoby, że faktycznie doszło do niezgodnej z prawem egzekucji środków, o których mowa w art. 8 § 1 pkt 15 i ust. 1a u.p.e.a. Nie uczyniła tego również na etapie skargi do sądu administracyjnego. Przepis ten stanowi, że nie podlegają egzekucji administracyjnej środki pochodzące z dotacji przyznanej z budżetu państwa na określone cele i znajdujące się na wyodrębnionym rachunku bankowym prowadzonym dla obsługi bankowej dotacji oraz środki pochodzące z programów finansowanych z udziałem środków, o których mowa w art. 5 ust. 1 pkt 2 i 3 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, wypłacone w formie zaliczki, chyba że wierzytelność egzekwowana powstała w związku z realizacją projektu, na który środki te były przeznaczone. Tak więc tylko od zobowiązanej zależało, czy określone środki przechowuje w banku na wyodrębnionym rachunku, na podstawie zawartej z bankiem umowy. Organ egzekucyjny nie ma zaś kompetencji do badania, czy zobowiązana zadbała o to, aby dopełnić tego wymagania i jaka umowę o prowadzenie rachunku zawarła z bankiem; wyłącznie takie zawarte zostało w art. 71a § 1 u.p.e.a., na co zwrócono uwagę w kontrolowanych postanowieniach. Poza tym, treść przepisu nie wyłącza możliwości zajęcia rachunku bankowego, tylko egzekucji środków określonego rodzaju. Tożsamych rozważań, z uwagi na treść art. 126 ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych, nie można jednak odnosić do środków z dotacji z budżetu gminy. Jak wskazuje się w orzecznictwie, art. 8 § 1 pkt 15 u.p.e.a. jest jednym z niewielu wyjątków od ogólnej zasady postępowania egzekucyjnego, że dłużnik odpowiada za zobowiązania całym swoim majątkiem. Dlatego jego wykładnia musi opierać się na językowej treści przepisu, w którym wyraźnie wymieniono dotacji z budżetu państwa, a nie ma w nim mowy o budżecie jednostki samorządu terytorialnego (zob. wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego z 15 stycznia 2019 r. II FSK 2700/18 oraz z 26 września 2019 r. I GSK 638/19). Uwzględnić natomiast należy regulacje, jakie zostały zawarte w przepisach szczególnych, w tym w art. 49 ust. 1 ustawy z dnia 27 października 2017 r. o finansowaniu zadań oświatowych Stanowi on, że dotacje, o których mowa w art. 15-21, art. 25, art. 26, art. 28-32, art. 40 i art. 41, nie podlegają egzekucji. Zajęcie wierzytelności z rachunku bankowego zostało określone w przepisach art. 67 i art. 80 u.p.e.a., a dowody zgromadzone w aktach sprawy potwierdzają ustalenia organów, że dopełniono wszystkich wymagań w nich określonych. Przesłano do banku zawiadomienie o zajęciu wierzytelności pieniężnej, wezwano bank, aby bez zgody organu egzekucyjnego nie dokonywał wypłat z rachunku bankowego do wysokości zajętej wierzytelności, zawiadomiono o powyższym zobowiązaną i doręczono jej odpis tytułu wykonawczego. Z kolei jak wynika z art. 81 § 4 § 5 u.p.e.a., wynikający z zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego zakaz wypłat z tego rachunku bez zgody organu egzekucyjnego nie dotyczy wypłat m.in. na bieżące wynagrodzenia za pracę. Wypłata na wynagrodzenia za pracę może nastąpić po złożeniu bankowi odpisu listy płac lub innego wiarygodnego dowodu. Powyższe dotyczy także podatku dochodowego od osób fizycznych oraz składek na ubezpieczenie społeczne, należnych od dokonywanych wypłat na bieżące wynagrodzenia. Wymaga to jednak aktywności ze strony samej zobowiązanej, a nie leży w gestii organu egzekucyjnego. Szczególnego zaznaczenia zaś wymaga, że zgodnie z art. 86a § 1 zdanie ostatnie, zajęcie nie dotyczy kwot wolnych od egzekucji. Zatem to nie organ egzekucyjny, lecz bank, powinien analizować na bieżąco, jakie środki z rachunku bankowego będą przekazane organowi egzekucyjnemu. Organ egzekucyjny dokonał rzeczonego zajęcia wierzytelności z rachunków bankowych zgodnie z ustawą egzekucyjną. Otrzymał od wierzyciela tytuł wykonawczy, skierował do banku wymagane zawiadomienie z poleceniem, powiadomił o tych czynnościach zobowiązaną. Do skuteczności zajęcia organ nie musiał wskazać dłużnikowi zajętej wierzytelności numeru rachunku bankowego, który powinien być obciążony zajęciem egzekucyjnym. Do banku należy ocena, czy prowadzi taki rachunek zobowiązanego, na którym znajdują się środki, które mogą lub nie mogą być przedmiotem egzekucji. Na banku ciąży też odpowiedzialność prawidłowej realizacji zajęcia, a organ egzekucyjny nie ma możliwości kontroli prawidłowości realizacji zastosowanego środka egzekucyjnego, z uwagi na ograniczenie określone w art. 71a u.p.e.a. W kwestii uciążliwości zastosowanego środka egzekucyjnego argumentację organów Sąd również uznał za zgodną z prawem. Ustawa egzekucyjna nie wskazuje, które z przewidzianych w niej środków egzekucyjnych są mniej lub bardziej uciążliwe. Stanowi natomiast, że ma być to w danych okolicznościach środek efektywny, skuteczny, zmierzający bezpośrednio do zaspokojenia wierzyciela. Takie polecenie ustawodawca zawarł w art. 7 § 2 u.p.e.a. Dlatego każdorazowo konieczne jest w pierwszej kolejności dostosowanie środka egzekucyjnego do rodzaju egzekwowanego obowiązku. Przy egzekucji należności pieniężnych egzekucja z wierzytelności z rachunku bankowego, na którym mogą znajdować się środki pieniężne, wydaje się bardziej efektywna, niż proponowane przez skarżącą zajęcie nieruchomości, które wymaga podejmowania szeregu dodatkowych działań, zwykle również kosztownych i czasochłonnych, zanim pozwolą na pozyskanie środków pieniężnych. Odjęcie zobowiązanej własności nieruchomości z pewnością nie ułatwiłoby jej prowadzenia wymienionej działalności. Zrozumiałe były dla Sądu argumenty podniesione w zażaleniu, a także w skardze, odnoszące się do trudności w prowadzeniu przedsiębiorstwa i placówek w związku z dokonanymi zajęciami rachunków bankowych, na których mogą znajdować się środki pieniężne, ale nie wszystkie zajęcia, jakich dokonano, jak wyjaśniły organy, mają rzeczywisty negatywny wpływ na działalność prowadzonych przez zobowiązaną placówek. Zasadnie podkreślono, że postępowanie egzekucyjne jest postępowaniem o charakterze przymusowym, a ustawa egzekucyjna nie uzależnia podejmowania czynności egzekucyjnych od zgody zobowiązanego i nie wymaga uzgodnienia z nim rodzaju zamierzonych czynności egzekucyjnych. Każde przymusowe działanie, którego skutecznym oddziaływaniem jest dotknięty zobowiązany, jest dla niego uciążliwe. Ponadto wyboru mniej uciążliwego środka egzekucyjnego można dokonać tylko w razie istnienia faktycznej możliwości wyboru między porównywalnie efektywnymi środkami. Tymczasem zobowiązana może swobodnie dysponować środkami z dotacji, a w każdym razie nie wykazała, aby z naruszeniem prawa zostało to jej skutecznie uniemożliwione. Może również z innych rachunków bankowych realizować wypłaty wynagrodzeń pracowników, wraz z należnymi podatkami (zaliczkami) i składkami na ubezpieczenia społeczne. Stanowiska organu nie można było ocenić jako niezgodnego z prawem. Zobowiązana nie jest natomiast ograniczona w możliwości dobrowolnej spłaty egzekwowanej należności, albo podejmowania innych środków prawnych w celu np. rozłożenia jej spłaty na raty albo ubiegania się o zwolnienie składnika majątkowego z egzekucji. Z podanych względów, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalono jako niezasadną.