II SA/Ol 582/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Jezielska Sędziowie Sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Asesor WSA Grzegorz Klimek po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 20 października 2022 r. sprawy ze skargi K. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Elblągu z dnia [...] nr [...] w przedmiocie umorzenia opłaty za usunięcie i przechowywanie na parkingu strzeżonym pojazdu oraz jego wyceny 1/ uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji; 2/ przyznaje od Skarbu Państwa – Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie na rzecz radcy prawnego A. S. wynagrodzenie w kwocie 240 zł (dwieście czterdzieści złotych) powiększonej o należny podatek VAT, tytułem nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej skarżącej z urzędu. WSA/wyr.1a – sentencja wyroku (tryb uproszczony) UZASADNIENIE Decyzją z dnia 15 czerwca 2021 r., Prezydent miasta Elbląga (dalej jako: "organ pierwszej instancji", "Prezydent"), odmówił K.N. (dalej jako: "strona", skarżąca"), umorzenia opłaty na dzień wniesienia podania w wysokości 7 313,40 zł za usunięcie i przechowywanie na parkingu strzeżonym w E. przy ul. [...] pojazdu marki [...] o nr rejestracyjnym [...] oraz jego wycenę. Organ pierwszej instancji wskazał w uzasadnieniu, że podaniem z dnia 19 kwietnia 2021 r., strona zwróciła się o umorzenie należności wynikającej z nałożenia opłaty za usunięcie i przechowywanie ww. pojazdu. Prezydent stwierdził, że z przedłożonego przez stronę oświadczenia i dokumentów wynika, że osiąga ona dochód z tytułu renty. Nie reagowała na wysyłane pisma dotyczące usunięcia pojazdu. Zastosowanie ulgi w spłacie zobowiązań jest natomiast instytucją wyjątkową i uzyskanie zwolnienia z obowiązku zapłaty jest odstępstwem od zasady równości. W związku z powyższym, organ pierwszej instancji uznał, że nie zaszły w sprawie żadne szczególne zdarzenia, które mogą przemawiać za umorzeniem należności, a przyznanie ulgi powinno być spowodowane działaniem czynników, na które zobowiązany nie miał wpływu. Sytuacja taka nie obejmuje strony. Trudna sytuacja materialna sama w sobie nie może być uznana za przesłankę umożliwiającą zastosowanie ulgi, a tym bardziej, nie można utożsamiać jej z ważnym interesem dłużnika. Od decyzji organu pierwszej instancji strona wniosła odwołanie, podnosząc, że jej sytuacja materialna jest bardzo ciężka. Nie stać jej nawet na spłacanie należności na raty. Obecnie przebywa w zakładzie karnym i jej matka podupadła na zdrowiu. Po rozpatrzeniu odwołania skarżącej, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu (dalej jako: "organ odwoławczy", "Kolegium"), decyzją z 2 sierpnia 2021 r., utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji w kwestii zasadności odmowy umorzenia należności z tytułu niepodatkowej należności budżetowej o charakterze publicznoprawnym. Wskazano, że organ zobowiązany był do rozpatrzenia wniosku strony w trybie art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 27 sierpnia 2009 r. o finansach publicznych (Dz.U. z 2021 r., poz. 305). Przepis ten jest regulacją o charakterze uznaniowym i taki charakter decyzji polega na rozgraniczeniu sprzecznych interesów i przyznaniu priorytetu jednemu z nich na tle okoliczności faktycznych danej sprawy. O wystąpieniu przesłanki "ważnego interesu" można mówić w sytuacji, w której z powodu nadzwyczajnych, losowych, niemożliwych do przewidzenia przypadków, osoba zobowiązana do uregulowania należności nie jest w stanie tego zrobić – np. z uwagi na utratę możliwości zarobkowania, utratę losową majątku, poważną, długotrwałą i ciężką chorobę. Natomiast "interes publiczny" należy rozumieć jako pewną dyrektywę postępowania nakazującą mieć na uwadze respektowanie wartości wspólnych dla całego społeczeństwa, takich jak: sprawiedliwość, bezpieczeństwo, zaufanie do organów władzy publicznej, sprawność działania aparatu państwowego. O istnieniu "ważnego interesu zobowiązanego" decydują kryteria zobiektywizowane. W szczególności niezbędne jest ustalenie sytuacji majątkowej zobowiązanego, jak też rozważenie skutków ekonomicznych, jakie wystąpią w wyniku realizacji zobowiązania. Z kolei przesłanka "interesu publicznego" musi być oceniana na wielu płaszczyznach, co oznacza, że nie wystarczy stwierdzić, że w interesie danej gminy jest zapewnienie ściągalności należności publicznoprawnych, ale należy też uwzględnić następstwa odmowy udzielenia ulgi w sferze życia społecznego. Organ odwoławczy stwierdził, że strona przebywa w Zakładzie Karnym w G. Planowany koniec kary przypada na dzień [...] 2022 r., a więc w okresie pobytu w więzieniu skarżąca nie ponosi żadnych wydatków, Jedynym dochodem jest renta socjalna w wysokości 1 250,88 zł. Miała być ona gromadzona na koncie ZUS, a następnie przekazana komornikowi sądowemu w związku z dokonanym zajęciem. Organ odwoławczy podał, że strona wskazała na problemy psychiczne, to jednak na żadnym etapie postępowania nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów potwierdzających te problemy. Nie można więc - zdaniem Kolegium – uznać tych problemów za udowodnione. Wskazane w oświadczeniu majątkowym wydatki gospodarstwa domowego ponoszone są obecnie przez matkę strony oraz ojczyma. Wynikająca z "informacji o podatniku/kliencie" okoliczność że strona posiada inną jeszcze zaległość z tytułu usuniętego pojazdu nie może – w ocenie organu odwoławczego – stanowić przesłanki, która uzasadniałaby zastosowanie wobec skarżącej ulgi. Świadczy natomiast o lekkomyślnej postawie strony, która zdaje się nie wyciągać racjonalnych wniosków co do konieczności uregulowania zaległości do powstania których sama się przyczyniła. W takiej sytuacji oczekiwanie umorzenia nie znajduje żadnego racjonalnego uzasadnienia. Konieczność zapłaty nie spowoduje u strony powstania sytuacji, w której zagrożona byłaby egzystencja skarżącej. Nie jest możliwe przyjęcie, że niemożliwa byłaby spłata zobowiązania w perspektywie długookresowej przy przyjęciu, że jest ona osobą relatywnie młodą. Nie doszło do żadnych zdarzeń, które mogłyby być uznane za nagłe, niespodziewane i niemożliwe do przewidzenia. W ocenie organu odwoławczego, stan faktyczny sprawy został prawidłowo ustalony przez organ pierwszej instancji, materiał dowodowy zgromadzony w sposób wyczerpujący, zaś jego ocena nie narusza podstawowej zasady postępowania administracyjnego, tj. zasady swobodnej oceny dowodów. Argumentacja strony nie może być uznana za nadrzędną do argumentacji Prezydenta. Wskazana argumentacja nie pozwala na uznanie, że w przypadku strony wystąpiły przesłanki "ważnego interesu zobowiązanego" lub "interesu publicznego" wskazane w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o finansach publicznych. Wskazano też na możliwość zastosowania ulgi polegającej na rozłożeniu na raty całości zobowiązania o co strona winna zwrócić się do organu. W przypadku zmiany stanu faktycznego lub uzyskania nowych dowodów skarżąca może ponownie wystąpić do organów o zastosowanie ulgi i wówczas sprawa będzie ponownie rozstrzygana przez organ. W skardze, złożonej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, skarżąca wniosła o umorzenie wyliczonych kosztów usunięcia i przechowywania pojazdu. Wskazała, że znajduje się w bardzo trudnej sytuacji materialnej i utrzymuje się z niewysokiej renty socjalnej. Nie jest w stanie płacić tak wysokich kosztów, a znaczną część pieniędzy wydaje na leki. Robi wszelkie starania, aby wyjść jak najszybciej na wolność i pomóc mamie. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie i podtrzymało swoje stanowisko w sprawie. Pismem z dnia 7 września 2022 r., pełnomocnik skarżącej ustanowiona z urzędu wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i decyzji ją poprzedzającej w całości oraz przyznanie pełnomocnikowi z urzędu kosztów nieopłaconej pomocy prawnej według norm przepisanych, ponieważ nie zostały one opłacone w całości, ani w części. Pełnomocnik podniosła, że skarga jest oczywiście uzasadniona, ponieważ doszło do naruszenia podstawowych zasad k.p.a. dotyczących sposobu prowadzenia postępowania, zagwarantowania możliwości obrony przez stronę jej praw oraz zasady prawdy obiektywnej, a także prawa materialnego. Pełnomocnik wskazała, że do strony nie były kierowane pisma informujące o możliwości realizacji przez nią jej uprawnień określonych w art. 10 § 1 k.p.a., a także organy nie informowały strony o niewykazaniu przez nią zależnej od niej przesłanki ważnego interesu zobowiązanego, co stanowi naruszenie zasad określonych w art. 79a § 1 k.p.a. Skarżąca mogłaby bowiem przedstawić dodatkową argumentację lub dokumenty uzasadniające stwierdzenie, że w sprawie występuje przesłanka ważnego interesu zobowiązanego uzasadniająca udzielenie ulgi (informacje o stanie zdrowia, zaświadczenie lekarskie, dodatkowe informacje o sytuacji rodzinno-majątkowej, planach na działanie po odbyciu kary, leczeniu matki itd.). Organy nie podjęły zaś jakichkolwiek czynności mających na celu wyjaśnienie stanu zdrowia strony, mimo, że okoliczność ta była przez nią podnoszona. Ponadto, organ odwoławczy wskazał, że dodatkową okolicznością uzasadniającą odmowę przyznania ulgi jest fakt, że strona posiada inną jeszcze zaległość, co świadczy o jej lekkomyślnej postawie. Zdaniem pełnomocnik skarżącej, działania te w sposób jaskrawy naruszyły art. 7 i 9 k.p.a. Zakres postępowania nie powinien obejmować pozostałych należności. Organ powinien dokonać rzetelnej i wnikliwej oceny faktycznych możliwości płatniczych strony, co nie zostało w pełni wyjaśnione. Ponadto, z decyzji nie wynika, czy organ uwzględnił fakt choroby matki i konieczność ponoszenia wydatków na jej leczenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. - Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. Nr z 2021 r. poz. 137 z późn. zm.), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej oraz rozstrzyganie sporów kompetencyjnych i o właściwość między organami jednostek samorządu terytorialnego, samorządowymi kolegiami odwoławczymi i między tymi organami a organami administracji rządowej. Uprawnienia wojewódzkich sądów administracyjnych sprowadzają się do kontroli działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem tj. kontroli zgodności zaskarżonego aktu z przepisami postępowania administracyjnego, a także prawidłowości zastosowania i wykładni norm prawa materialnego. Sąd administracyjny ocenia zgodność z prawem zaskarżonego aktu administracji publicznej. Jednocześnie zaś, zgodnie z art. 134 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm.), zwanej dalej p.p.s.a., Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, natomiast art. 135 p.p.s.a. obliguje Sąd do wzięcia pod uwagę z urzędu właściwych środków w celu usunięcia naruszenia prawa w stosunku do aktów i czynności administracyjnych związanych z przedmiotem danej sprawy. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd doszedł do przekonania, że skarga zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, a skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy w ustawowym terminie. Zaskarżoną decyzją, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Elblągu, utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. Decyzję wydano m.in. na podstawie art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a ustawy o finansach publicznych. Zgodnie z tym przepisem - należności, o których mowa w art. 60, (tj. środki publiczne stanowiące niepodatkowe należności budżetowe o charakterze publicznoprawnym) właściwy organ może: 1) z urzędu umarzać w całości - w przypadku gdy zachodzi jedna z okoliczności, o których mowa w art. 56 ust. 1 pkt 1-4; 2) na wniosek zobowiązanego: a) umarzać w całości - w przypadkach uzasadnionych ważnym interesem zobowiązanego lub interesem publicznym, b) umarzać w części, odraczać terminy spłaty całości albo części należności lub rozkładać na raty płatność całości albo części należności - w przypadkach uzasadnionych względami społecznymi lub gospodarczymi, w szczególności możliwościami płatniczymi zobowiązanego. Organy stwierdziły, że w sprawie nie wystąpił ważny interes zobowiązanego, ani interes publiczny, o których mowa w art. 64 ust. 1 pkt 2 lit. a) ustawy. Ze stanowiskiem tym nie sposób się zgodzić, ponieważ organ nie przeprowadził prawidłowo postępowania w sposób pozwalający na ustalenie istnienia bądź nieistnienia tych okoliczności. Wskazać należy, że w piśmie z dnia 16 maja 2021 r., skierowanym do Kolegium i przekazanym przez organ odwoławczy organowi pierwszej instancji, skarżąca podniosła, że ma problem na tle psychiatrycznym. Kwestia ta nie została jednak uwzględniona przez organ pierwszej instancji, który w decyzji stwierdził jedynie, że strona nie reagowała na wcześniej wysyłane pisma, które dotyczyły usunięcia i przechowywania pojazdu na parkingu strzeżonym, a uzyskanie zwolnienia od obowiązku zapłaty jest odstępstwem od zasady równości. Organ podniósł jedynie, że biorąc pod uwagę przedstawioną przez stronę sytuację finansową, uznał, że w sprawie nie zaszły żadne szczególne zdarzenia, które mogłyby przemawiać za umorzeniem przedmiotowej należności. Natomiast organ odwoławczy stwierdził, że strona wskazała na istniejące problemy psychiczne, ale na żadnym etapie postępowania nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów które potwierdzałyby te problemy (np. w postaci zaświadczenia lekarskiego, faktur za zakupione leki, kart informacyjnych leczenia szpitalnego). Należy jednak zauważyć, że na żadnym etapie postępowania organy nie wezwały strony do przedłożenia dokumentacji, potwierdzającej informacje w strony o problemach psychicznych. Tymczasem zaś, zgodnie z art. 10 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (Dz.U. z 2021 r. poz. 735 z późn. zm.), dalej jako: "k.p.a." - organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. W myśl zaś art. 8 § 1 k.p.a. - organy administracji publicznej prowadzą postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania. Powyższe oznacza, że organ ma w szczególności obowiązek podjęcia wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz załatwienia sprawy, zapewnienia stronom czynnego udziału w każdym stadium postępowania oraz stworzenia im warunków do wypowiedzenia się, jeszcze przed wydaniem decyzji, co do zebranego materiału dowodowego (art. 10 § 1 k.p.a.), wyjaśnienia stronom zasadności przesłanek, którymi kieruje się przy załatwianiu sprawy (art. 11 k.p.a.). Dopiero na podstawie całokształtu materiału dowodowego organ ocenia, czy dana okoliczność została udowodniona. Pamiętać też należy, że decyzje wydane w tym trybie nie mogą być zupełnie dowolne. Zwłaszcza negatywne rozstrzygniecie dotyczące umorzenia należności pieniężnej powinno być szczególnie przekonywująco i jasno uzasadnione, zarówno co do faktów i co do prawa, ale także co do wyjaśniania motywów podjętej decyzji, tak aby nie było wątpliwości, że wszystkie okoliczności sprawy zostały wnikliwie rozważone i ocenione, a ostateczne rozstrzygniecie jest ich logiczną konsekwencją (art. 80 k.p.a.). Oznacza to zarazem, że organ ma prawo wyboru rozstrzygnięcia, może zatem - w przypadku stwierdzenia przesłanki - uwzględnić wniosek lub odmówić jego uwzględnienia. Rozstrzygnięcie nie może mieć jednak charakteru dowolnego, lecz musi być wynikiem wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy (art. 7 k.p.a.), wszechstronnego zebrania oraz rozpatrzenia w sposób wyczerpujący materiału dowodowego (art. 77 § 1 k.p.a.), zaś decyzja winna spełniać wymogi określone w art. 107 § 1 i § 3 k.p.a. (por. wyrok WSA w Warszawie z dnia 13 lutego 2019 r., sygn. akt V SA/Wa 627/18). O istnieniu ważnego interesu dłużnika nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz decydować powinny kryteria zobiektywizowane, zgodne z powszechnie aprobowaną hierarchią wartości, w której wysoka rangę mają zdrowie i życie, a także możliwości zarobkowe w celu zdobycia środków utrzymania dla siebie i rodziny. Wskazać też należy na postanowienia art. 9 k.p.a., zgodnie z którymi którym ustawodawca nałożył na organy administracji publicznej obowiązek należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków będących przedmiotem postępowania administracyjnego; a także czuwania nad tym, aby strony i inne osoby uczestniczące w postępowaniu nie poniosły szkody z powodu nieznajomości prawa, a to poprzez udzielanie im niezbędnych wyjaśnień i wskazówek. W orzecznictwie sądów administracyjnych wskazuje się, że realizacja obowiązków wynikających z art. 9 k.p.a. polega m.in. na powinności organu administracji poinformowania strony w sposób szczegółowy o tym, od jakich okoliczności zależy rozstrzygnięcie sprawy i jakie dowody powinny być przedstawione przez stronę, aby zostało wydane rozstrzygnięcie o treści żądanej przez stronę (zob. wyrok NSA z 6 września 2001 r., sygn. V SA 44/01, dostępny w Internecie). Obowiązek ten jest niezależny od tego, czy niezbędny materiał dowodowy potwierdza stanowisko strony, czy też je podważa. Obciąża on zarówno organ pierwszej instancji, jak i organ ponownie rozpatrujący sprawę. Ocena prawidłowo zebranego materiału dowodowego następuje natomiast zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, określoną w art. 80 k.p.a. Należy dodać, że art. 9 k.p.a. zobowiązuje organ do udzielania stronie potrzebnych informacji i wskazówek z urzędu, a nie tylko na wniosek. Zgodnie zaś z art. 79a § 1 k.p.a. w postępowaniu wszczętym na żądanie strony, informując o możliwości wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań, organ administracji publicznej jest obowiązany do wskazania przesłanek zależnych od strony, które nie zostały na dzień wysłania informacji spełnione lub wykazane, co może skutkować wydaniem decyzji niezgodnej z żądaniem strony. Przepisy art. 10 § 2 i 3 stosuje się. Konkretyzację i uzupełnienie obowiązków wynikających z art. 10 k.p.a. stanowi więc art. 79a § 1 k.p.a. a jego celem jest zapobieganie sytuacjom, w których strona dysponuje dodatkowymi dowodami na okoliczności istotne dla wykazania zasadności jej żądania albo może je łatwo uzyskać, a z powodu braku odpowiedniej wiedzy o potrzebnych dowodach bądź o sposobie oceny wcześniej przedstawionych dowodów - nie korzysta z takiej możliwości (por. wyrok WSA w Poznaniu z dnia 30 marca 2022 r. sygn. akt III Po 1382/21). W przedmiotowej sprawie takimi dowodami mogły być wszelkie informacje dotyczące stanu zdrowia strony, w tym – jak słusznie zauważył organ odwoławczy – zaświadczenia lekarskie, faktury za zakupione leki, karty informacyjne leczenia szpitalnego, czy też dokumenty związane z przyznaniem renty. Organ nie mógł - biorąc pod uwagę powołane wyżej przepisy – ograniczyć się jedynie do stwierdzenia, że strona nie przedłożyła jakichkolwiek dokumentów, które potwierdzałyby problemy zdrowotne. To organ powinien zażądać od strony dokumentów, potwierdzających jej zarzuty. Strona sporządzała pisma samodzielnie, odręcznie, nie mając zapewne świadomości co do niezbędnych dowodów. Strona ich nie dostarczyła, bo nie miała wiedzy, że mogą być one istotne w sprawie, ponieważ nie została o tym poinformowana. Należy podzielić również zarzut pełnomocniczki skarżącej, że organ nie podjął żadnych ustaleń dotyczących stanu zdrowia matki skarżącej i jego wpływu na sytuację strony. Nie ma też podstaw do powoływania się przez organ na inną zaległość z tytułu usuniętego pojazdu, bowiem przedmiotowe postępowanie dotyczy konkretnej sprawy. Ocena wystąpienia "ważnego interesu podatnika" lub "interesu publicznego" może zatem zostać dokonana przez organ po rzetelnej analizie sytuacji finansowej wnioskodawczyni oraz wszelkich okoliczności wskazanych w toku postępowania administracyjnego, wpływających na możliwości finansowe zobowiązanej. Uwzględniając powyższe, Sąd rozpoznający niniejszą sprawę uznał, że zaskarżona decyzja została wydana z naruszeniem przepisów prawa procesowego, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy oraz prawa materialnego. W tym stanie rzeczy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, orzeczono jak w sentencji wyroku. O kosztach postępowania sądowego orzeczono na podstawie art. 200 i art. 205 p.p.s.a. oraz § 21 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 3 października 2016 r. w sprawie ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów nieopłaconej pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego z urzędu (Dz.U. z 2019 r., poz. 68).