II GSK 374/08

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Edward Kierejczyk (spr.) Sędzia NSA Janusz Drachal Sędzia NSA Krystyna Anna Stec Protokolant Anna Tomaka-Magdoń po rozpoznaniu w dniu 14 października 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej S. D. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 27 września 2007 r. sygn. akt V SA/Wa 376/07 w sprawie ze skargi S. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2006 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 27 września 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę S. D. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] września 2007 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne, ubezpieczenie zdrowotne oraz Fundusz Pracy. Ze stanu faktycznego sprawy ustalonego przez Sąd I instancji wynika, że skarżąca pismem z dnia [...] czerwca 2006 r. wniosła o umorzenie zadłużenia z tytułu nieopłaconych przez męża składek na ubezpieczenia społeczne, wskazując, że w wyniku wszczętej z tego tytułu egzekucji z jej świadczenia przedemerytalnego nastąpiło drastyczne pogorszenie jej sytuacji materialnej. Po potrąceniach stałych płatności i rat kredytu bankowego na utrzymanie pozostaje do dyspozycji 350 zł, co nie wystarcza na utrzymanie rodziny, a ponadto pogorszył się jej stan zdrowia i zmuszona jest do regularnego wykupywania drogich lekarstw. Decyzją z dnia [...] lipca 2006 r. nr [...] organ I instancji odmówił umorzenia tych należności w łącznej kwocie 10.059,75 zł z uwagi na niespełnienie przez skarżącą przesłanek określonych w art. 28 ust. 3 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (Dz. U. Nr 137, poz. 887 ze zm.), zwanej dalej u.s.u.s., uzasadniających całkowitą nieściągalność tych składek. Ponadto podkreślił, że jej odpowiedzialność za składki męża została ustalona prawomocnie w odrębnym postępowaniu sądowoadministracyjnym, a egzekucja zadłużenia w formie zajęcia świadczenia przedemerytalnego skarżącej jest skuteczna. Posiada ona również nieruchomość o powierzchni 0,0475 ha, na której można dokonać zabezpieczenia hipotecznego długu. Pobiera świadczenie przedemerytalne w wysokości 809,56 brutto, a od dnia 1 lipca 2006 r. jest zatrudniona na 1/10 etatu w R. S. W. - Z. z wynagrodzeniem 100 zł brutto miesięcznie. W stosunku do jednego z jej dwójki dzieci (które są w wieku 20 i 21) zostało wydane orzeczenie o okresowym umiarkowanym stopniu niepełnosprawności i z tego tytułu Dyrektor MOPS w P. przyznał zasiłek rodzinny w wysokości 43 zł miesięcznie oraz dodatek na kształcenie i rehabilitację dziecka niepełnosprawnego w wysokości 70 zł miesięcznie na okres od 1 września 2005 r. do 31 sierpnia 2006 r., a w okresie od 1 czerwca 2005 r. do 31 maja 2007 r. zasiłek pielęgnacyjny w wysokości 144 zł miesięcznie. Zdaniem organu, sytuacja materialna skarżącej nie uzasadnia również umorzenia należności na podstawie art. 28 ust. 3a u.s.u.s. z braku istnienia przesłanek określonych w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365), w sytuacji gdy jej mąż ubiega się o spłacenie należności w ramach układu ratalnego z ZUS-em. Po ponownym rozpoznaniu sprawy Zakład Ubezpieczeń Społecznych utrzymał w mocy tę decyzję, uznał za trafne argumenty w niej zawarte i dodał, że od dnia [...] sierpnia 2006 r. postępowanie egzekucyjne ze świadczenia przedemerytalnego zawieszono na czas realizacji układu ratalnego przez męża skarżącej. Uregulowanie zadłużenia w ramach tego układu spowoduje wygaśnięcie zobowiązania również w stosunku do niej. Potrącenia z jej świadczenia przedemerytalnego zostały wstrzymane, więc otrzymuje je w pełnej wysokości. Stałe źródło dochodów, wsparcie finansowe ze strony innych organów oraz realizacja zawartej umowy ratalnej może jednak doprowadzić do spłaty zadłużenia bez pozbawienia rodziny możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych i dlatego brak jest przesłanek do jego umorzenia. Zdaniem tego organu, co do zasady, sytuację skarżącej należy odnosić do przesłanki określonej w § 3 ust. 1 pkt 1 wymienionego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. - gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. W skardze do Sądu I instancji skarżąca ponownie podkreśliła, że nadal znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Zwróciła też uwagę, że w sytuacji zawarcia umowy ratalnej i regulowania przez jej męża zobowiązań wobec ZUS dalsza egzekucja z jej świadczenia przedemerytalnego jest krzywdząca, a samo zawieszenie wobec niej egzekucji nie zapewnia bezpieczeństwa prawnego z uwagi na obawę ponownego jej wszczęcia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę, podzielając argumentację organu o braku przesłanek do umorzenia należności z tytułu składek. Podkreślił, że w art. 28 ust. 3 u.s.u.s. wymieniony jest zamknięty katalog przypadków, w których zachodzi całkowita nieściągalność takich należności i dopiero zaistnienie którejkolwiek z przesłanek w nim określonych daje możliwość ich umorzenia. Powołując się na uchwałę Sądu Najwyższego z dnia 6 maja 2004 r. (sygn. akt II UZP 6/04, OSNP 2004/16/285) zwrócił uwagę, że nawet wówczas oznacza to dla organu uprawnienie a nie obowiązek ich umorzenia, ponieważ norma zawarta w art. 28 ust. 2 u.s.u.s. oparta jest na konstrukcji tzw. uznania administracyjnego. Ponadto nie można było uznać za zasadne umorzenie zadłużenia, skoro realizowany jest przez męża skarżącej układ ratalny, w oparciu o który należności z tytułu nieopłaconych składek są regulowane. Sąd uznał również za prawidłową dokonaną przez organ ocenę możliwości spłaty zadłużenia "z tytułu składek" w świetle art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Nie ulega wątpliwości, że sytuacja materialna skarżącej jest trudna, jednakże pobiera ona świadczenie przedemerytalne i może podjąć zatrudnienie pomimo faktu przebywania pod stałą opieką lekarską, a córka, w stosunku do której orzeczono o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, może być samodzielna, o czym świadczy fakt podjęcia studiów. S. D. zaskarżyła powyższy wyrok w całości, zarzucając mu naruszenie następujących przepisów: prawa materialnego, tj. § 3 wymienionego rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. w zw. z art. 28 ust. 3a i 3b oraz art. 28 ust. 3a u.s.u.s. poprzez błędną ich interpretację na tle ustalonego stanu faktycznego i w konsekwencji odmówienie skarżącej umorzenia zadłużenia pomimo wykazanej przez nią trudnej sytuacji zdrowotnej i rodzinnej, postępowania, tj. art. 145 § 1 pkt 1 lit. c/ ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a., i nieuwzględnienie skargi, pomimo że organy naruszyły przepisy postępowania, tj. art. 7 § 1 k.p.a., art. 80 k.p.a. w zw. z art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieprawidłową ocenę zgromadzonego materiału dowodowego, brak wnikliwości w ocenie dowodów i nieuwzględnienie przy ocenie tych dowodów słusznego interesu skarżącej oraz przekroczenie granic uznania administracyjnego. W oparciu o powyższe skarżąca, na podstawie art. 185 § 1 p.p.s.a., wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie oraz zasądzenie na rzecz ustanowionego z urzędu jej pełnomocnika wynagrodzenia w związku z wniesieniem skargi kasacyjnej według zasad określonych w przepisach o opłatach za czynności adwokatów w zakresie ponoszenia kosztów nieopłaconej pomocy prawnej. W uzasadnieniu powtórzyła argumenty zawarte w skardze do Sądu I instancji i powołując się na orzeczenia sądów powszechnych (w tym na Sądu Apelacyjnego w Białymstoku z dnia 21 listopada 2004 r., sygn. akt III AUa 1381/04, OSAB 2005/2/54; Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia 10 stycznia 2006 r., sygn. akt III AUa 2617/04, LEX nr 196160), podkreśliła, że w jej sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej zachodzą przesłanki umorzenia zadłużenia wobec ZUS określone w art. 28 ust. 3a u.s.u.s. i w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Ponadto nie występują okoliczności, które uzasadniałyby przekonanie, że ta sytuacja ulegnie zmianie w taki sposób, że mogłaby podołać ciężarowi uregulowania zobowiązań wobec ZUS. Jedynym majątkiem skarżącej jest domek jednorodzinny o powierzchni 73 m2, który nabyła w drodze darowizny od ojca, a pozbawienie jej i dzieci jedynego miejsca zamieszkania godziłoby w najżywotniejsze interesy zobowiązanej. Natomiast organy administracji, przeprowadzając postępowanie dowodowe, nie wyjaśniły dogłębnie tych okoliczności, określiły jej zdolność do wywiązywania się z zobowiązań wobec ZUS w sposób dowolny i nie załatwiły sprawy zgodnie ze słusznym interesem obywatela. Jednocześnie w nawiązaniu do wniosku z dnia [...] czerwca 2006 r. o umorzenie należności wyjaśniła, że jej mąż będący faktycznie dłużnikiem ZUS nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego i od wielu lat nie łoży na utrzymanie rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Stosownie do art. 183 § 1 p.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. To unormowanie wyznacza kierunek i zakres dokonywanej oceny legalności zaskarżonego wyroku. W rozpoznawanej sprawie nie wystąpiła żadna przesłanka nieważności postępowania spośród określonych w art. 183 § 2 p.p.s.a. i dlatego oceniane będą wyłącznie zarzuty prezentowane w skardze kasacyjnej. Dokonane w postępowaniu administracyjnym ustalenia faktyczne nie były kwestionowane w skardze do WSA w Warszawie ani w toczącym się przed tym sądem postępowaniu. Do takich ustaleń należy zaliczyć stan majątkowy i dochody uzyskiwane z różnych źródeł przez skarżącą oraz kwotę należności z tytułu składek nieopłaconych przez męża, którą - na podstawie decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] października 2003 r. nr [...] i wyroku Sądu Okręgowego Sądu Pracy i Ubezpieczeń Społecznych w W. z dnia [...] czerwca 2004 r. sygn. akt [...] - została ona obciążona. Sformułowane w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania były natomiast powiązane z błędną oceną okoliczności faktycznych sprawy w świetle materialnoprawnych przesłanek umorzenia należności z tytułu składek, określonych w przepisach u.s.u.s. i rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Z tych powodów bardziej przydatna będzie dokonywana łącznie ocena zasadności obu podstaw skargi kasacyjnej, tj. naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania. W art. 28 ust. 1-3 u.s.u.s. dopuszczono możliwość umorzenia w całości lub w części należności z tytułu składek w przypadku ich całkowitej nieściągalności, jeżeli zachodzi jedna z sześciu wymienionych tu sytuacji. Odmienne kryteria umorzenia należności określono w stosunku do ubezpieczonych będących równocześnie płatnikami składek na te ubezpieczenia społeczne. W odniesieniu do nich przyjęto istnienie uzasadnionych przypadków, pomimo braku całkowitej nieściągalności, zestawionych w § 3 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. wydanego na podstawie art. 28 ust. 3b u.s.u.s. Spośród nich w rozpoznawanej sprawie chodziło o możliwość umorzenia należności z tytułu składek po wykazaniu przez skarżącą, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie ich opłacić bez pozbawienia możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych swoich i rodziny (§ 3 ust. 1 pkt 1), za którą uważa się wspólnie zamieszkujące i gospodarujące osoby pozostające z nią w faktycznym związku (§ 3 ust. 2). Przypomniane unormowania dotyczą wykluczających się dwóch różnych podstaw umorzenia należności wynikających kolejno z niepłacenia składek od zatrudnionych pracowników i składek na własne ubezpieczenie społeczne. W postępowaniu administracyjnym i sądowym zbędnie więc oceniano dodatkowo kryterium umorzenia w przypadku całkowitej nieściągalności, podczas gdy należało zająć się wyłącznie drugą z wymienionych podstaw. Przed wydaniem zaskarżonej decyzji, w toku postępowania odwoławczego doszło do zawarcia układu ratalnego pomiędzy Zakładem Ubezpieczeń Społecznych a mężem skarżącej, określającego warunki spłaty zadłużenia z tytułu nieopłaconych składek. W następstwie tej czynności postępowanie egzekucyjne ze świadczenia przedemerytalnego skarżącej zawieszono na okres realizacji powyższego układu przez jej męża. Przed ostatecznym załatwieniem wniosku skarżącej z dnia [...] czerwca 2006 r. o umorzenie należności zmienił się stan faktycznym sprawy, który musiał być uwzględniony w decyzji organu II instancji. Po wstrzymaniu postępowania egzekucyjnego sytuacja majątkowa i rodzinna skarżącej powróciła do stanu sprzed pomniejszenia uzyskiwanego świadczenia przedemerytalnego o kolejne raty spłacanego zadłużenia. Ustało więc zagrożenie dla możliwości zaspokojenia potrzeb życiowych jej i rodziny, które na podstawie art. 28 ust. 3a i ust. 3b u.s.u.s. oraz § 3 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. mogło uzasadnić wydanie pozytywnej decyzji. Przy zaspokajaniu tych potrzeb nie można uwzględniać męża skarżącej, który nie prowadzi z nią wspólnego gospodarstwa domowego i nie jest członkiem rodziny w rozumieniu § 3 ust. 2 rozporządzenia z dnia 31 lipca 2003 r. Z omówionych powodów w okresie realizacji wspomnianego układu ratalnego i zawieszenia w stosunku do skarżącej postępowania egzekucyjnego, nie mają usprawiedliwionych podstaw zarzuty skargi kasacyjnej dotyczące wskazanych naruszeń prawa materialnego i przepisów postępowania, jakich rzekomo dopuszczono się w zaskarżonym wyroku. Dokonano w nim trafnej oceny stanu faktycznego sprawy w świetle omówionych przepisów, a zbędne wywody dotyczące wspomnianego kryterium umorzenia należności z powodu całkowitej nieściągalności (art. 28 ust. 2 u.s.u.s.) nie wpłynęły na wynik sprawy. W razie podjęcia zawieszonego postępowania egzekucyjnego ze świadczenia przedemerytalnego skarżącej, decyzje i wyroki wydane w tej sprawie nie będą stanowiły przeszkody w ponownym ubieganiu się o umorzenie niespłaconej kwoty należności z tytułu składek, jeżeli zostaną spełnione powyższe wymogi określone w prawie materialnym. W tej sytuacji Naczelny Sąd Administracyjny na podstawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Stosownie do art. 258 § 2 pkt 8 p.p.s.a. przyznanie wynagrodzenia pełnomocnikowi skarżącej za zastępstwo prawne wykonane na zasadzie prawa pomocy oraz zwrot niezbędnych udokumentowanych wydatków należy do właściwości Sądu pierwszej instancji.