I OSK 611/22

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący sędzia NSA Aleksandra Łaskarzewska Sędziowie: sędzia NSA Maciej Dybowski (sprawozdawca) sędzia del. WSA Anna Wesołowska Protokolant starszy asystent sędziego Anna Siwonia-Rybak po rozpoznaniu w dniu 8 grudnia 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej P.B. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 19 lutego 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2351/20 w sprawie ze skargi P.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 25 sierpnia 2020 r. nr KOC/3852/Sw/20 w przedmiocie świadczenia wychowawczego oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wyrokiem z 19 lutego 2021 r. sygn. akt I SA/Wa 2351/20 (dalej wyrok I SA/Wa 2351/20) Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę P.B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z 25 sierpnia 2020 r. nr KOC/3852/Sw/20 w przedmiocie świadczenia wychowawczego (k. 19, 29-33 akt sądowych). Skargę kasacyjną wywiódł P.B. (dalej skarżący lub skarżący kasacyjnie), reprezentowany przez r. pr. R.P., zaskarżając wyrok I SA/Wa 2351/20 w całości, zarzucając wyrokowi naruszenie art. 7, 8, art. 10 § 1 i art. 77 § 1 ustawy [z dnia 14 czerwca 1960 r.] Kodeks postępowania administracyjnego [(Dz.U. z 2020 r. poz. 256 ze zm., dalej kpa] przez nierozważanie przez organy administracji publicznej kwestii dostępu do konta bankowego, na które wpływało świadczenie, a także daty wpływu do pełnomocnika skarżącego (pozwanego) postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie z 24 kwietnia 2020 r. (5 czerwca 2020 r.). Skarżący kasacyjnie wniósł o: uchylenie zaskarżonego wyroku w całości; stwierdzenie nieważności zaskarżonych decyzji, ewentualnie o uchylenie zaskarżonej decyzji i poprzedzającej ją decyzji; umorzenie postępowania ze względów wskazanych w zarzutach skargi [kasacyjnej]; uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Warszawie; rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie (k. 39-41, 46 akt sądowych). Odpowiedzi na skargę kasacyjną nie wniesiono. Na rozprawie dnia 8 grudnia 2023 r. stawił się wyłącznie skarżący kasacyjnie, który wyraził zgodę na prowadzenie sprawy bez udziału swego pełnomocnika. Skarżący kasacyjnie wnosił i wywodził jak w skardze kasacyjnej. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: W świetle art. 183 ppsa, Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej i bierze z urzędu pod rozwagę jedynie nieważność postępowania; bada przy tym wszystkie podniesione przez skarżącego zarzuty naruszenia prawa (uchwała pełnego składu Naczelnego Sądu Administracyjnego z 26 października 2009 r. I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1). W sprawie nie zachodzą przesłanki nieważności postępowania. Zgodnie z art. 193 zdanie drugie ppsa, w brzmieniu obowiązującym od 15 sierpnia 2015 r., uzasadnienie wyroku oddalającego skargę kasacyjną zawiera ocenę zarzutów skargi kasacyjnej. Regulacja ta, jako mająca charakter szczególny, wyłącza przy tego rodzaju rozstrzygnięciach odpowiednie stosowanie do postępowania przed Naczelnym Sądem Administracyjnym wymogów dotyczących elementów uzasadnienia wyroku, przewidzianych w art. 141 § 4 w zw. z art. 193 zd. pierwsze ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny nie przedstawia w uzasadnieniu wyroku oddalającego skargę kasacyjną opisu ustaleń faktycznych i argumentacji prawnej podawanej przez organy i Sąd I instancji. Sporządzone przez Naczelny Sąd Administracyjny uzasadnienie wyroku może zostać zawężone wyłącznie do oceny tych aspektów prawnych, które świadczą o braku usprawiedliwionych podstaw skargi kasacyjnej, z którego to uprawnienia Naczelny Sąd Administracyjny w rozpoznawanej sprawie postanowił skorzystać. Naczelny Sąd Administracyjny przy rozpoznaniu sprawy związany był granicami skargi kasacyjnej. Granice te są wyznaczone wskazanymi w niej podstawami, którymi może być naruszenie prawa materialnego przez błędną jego wykładnię lub niewłaściwe zastosowanie (art. 174 pkt 1 ppsa), a także naruszenie przepisów postępowania, jeżeli uchybienie to mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy (art. 174 pkt 2 ppsa). Skarżący kasacyjnie postawił zarzut naruszenia przez Sąd I instancji prawa materialnego, wskazując na naruszenie art. 7, art. 8, art. 10 § 1 i art. 77 § 1 kpa przez nierozważenie przez organy administracji publicznej kwestii dostępu do konta bankowego, na który wpływało świadczenie, a także daty wpływu do pełnomocnika skarżącego (pozwanego) postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie z 24 kwietnia 2020 r. sygn. akt VII C 453/19 (k. 4 akt administracyjnych; 5 czerwca 2020 r.). Zwrócić należy uwagę, że tak sformułowany zarzut jest niepoprawny. Zarzut naruszenia przez Sąd I instancji przepisów postępowania administracyjnego powinien być powiązany z odpowiednią normą wynikającą z ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm., dalej ppsa). Sąd administracyjny, który nie jest III instancją postępowania administracyjnego, nie orzeka bowiem na podstawie przepisów Kodeksu postępowania administracyjnego, oceniając jedynie, czy przepisy postępowania administracyjnego zostały prawidłowo zastosowane przez organy administracji. Prawidłowo postawiony zarzut naruszenia przez organy administracji przepisów postępowania administracyjnego powinien być więc połączony z zarzutem naruszenia przez Sąd art. 151 ppsa, na podstawie którego oddalił on skargę, ewentualnie art. 145 § 1 pkt lit. b lub c ppsa przez jego niezastosowanie. W każdym postępowaniu przed organem władzy publicznej - a w szczególności przed sądem - obowiązuje zasada falsa demonstratio non nocet, zgodnie z którą błędne oznaczenie sprawy nie powinno pociągać za sobą automatycznie odmowy jej rozpoznania (m.in. orzeczenie TK z 3.12.1996 r. K 25/95). Regułę tę przywołują również niekiedy sądy administracyjne (wyrok WSA w Warszawie z: 15.2.2008 r. III SA/Wa 1963/07; 20.4.2006 r. I SA/Wa 991/04). Źródłem jej jest zasada demokratycznego państwa prawnego oraz zasada sprawiedliwości proceduralnej. Sąd bowiem w demokratycznym państwie prawnym nie może być "sprowadzany do roli robota, mechanicznie odrzucającego pisma procesowe obywateli ze względu na uchybienia nieważące w żaden sposób na możliwości wydania orzeczenia" (wyrok TK z 12.3.2002 r. P 9/01). Jeżeli zarzut naruszenia prawa przez organ administracji nie został wyraźnie powiązany w skardze kasacyjnej z zarzutem naruszenia prawa przez wojewódzki sąd administracyjny, nie ma przeszkód, dla których NSA - przeanalizowawszy uzasadnienie skargi kasacyjnej - nie mógłby samodzielnie zidentyfikować zarzutu naruszenia prawa przez WSA (np. art. 145 § 1 pkt 1 lit. b lub c bądź też art. 151 ppsa) i tak przedstawiony zarzut rozpoznać merytorycznie, mimo niepełnego wskazania podstawy kasacyjnej (cz. III p. 4 uzasadnienia uchwały I OPS 10/09, ONSAiWSA 2010/1/1, s. 38-39). Organ właściwy [...] mogą bez zgody strony zmienić lub uchylić ostateczną decyzję administracyjną, na mocy której strona nabyła prawo do świadczenia wychowawczego, jeżeli uległa zmianie sytuacja rodzinna lub dochodowa rodziny mająca wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego, [...] osoba nienależnie pobrała świadczenie wychowawcze lub wystąpiły inne okoliczności mające wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego (art. 27 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci - Dz.U. z 2019 r. poz. 2407 ze zm., dalej ppwd). Podstawą uchylenia skarżącemu prawa do świadczenia wychowawczego na troje małoletnich dzieci: A.B., M.B. i R.B. było otrzymanie przez organ I instancji dnia 28 czerwca 2020 r. wniosku matki małoletnich dzieci skarżącego postanowienia Sądu Okręgowego w Warszawie z 18 grudnia 2019 r. VII C 453/19, wydanego w ramach toczącej się między stronami sprawy o separację, w przedmiocie zabezpieczenia alimentów i miejsca pobytu dzieci. Sąd Okręgowy udzielił zabezpieczenia na czas trwania postępowania i ustalił, że miejscem pobytu małoletnich dzieci stron będzie każdorazowe miejsce zamieszkania matki dzieci oraz zobowiązał pozwanego (skarżącego w niniejszej sprawie) do łożenia alimentów na rzecz małoletnich w kwotach po 300 zł miesięcznie, łącznie 900 zł miesięcznie, płatnych do rąk matki dzieci do dnia 10-go każdego miesiąca z góry z ustawowymi odsetkami za opóźnienie w przypadku uchybienia terminowi płatności którejkolwiek z rat; oddalając wnioski stron w pozostałym zakresie. Postanowienie z 18 grudnia 2019 r. stało się prawomocne i podlegało wykonaniu z dniem 24 kwietnia 2020 r. (k. 4, 5-5v akt administracyjnych). Sąd I instancji słusznie zwrócił uwagę, że - zgodnie z art. 364 [winno być 365] § 1 ustawy z dnia 17 listopada 1964 r. Kodeks postępowania cywilnego (Dz.U. z 2020 r. poz. 1575, dalej kpc) - było ono wiążące dla organów administracji publicznej i dla innych sądów. Przepis ten stosuje się również do postanowień wydanych w postępowaniu zabezpieczającym. Konsekwencją prawną prawomocnego postanowienia z 18 grudnia 2019 r. na gruncie administracyjnoprawnym było uchylenie prawa skarżącego do przyznanego mu uprzednio świadczenia wychowawczego. Z art. 4 ust. 2 pkt 1 ppwd wynika, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a (wyjątek dotyczy opieki naprzemiennej obydwojga rodziców - nie ma zastosowania w niniejszej sprawie). Sąd opiekuńczy, udzielając zabezpieczenia przez ustalenie miejsca pobytu małoletnich dzieci stron w każdorazowym miejscu zamieszkania matki i zobowiązanie pozwanego (skarżącego w niniejszej sprawie) do łożenia alimentów na rzecz małoletnich, uznał, że na czas trwania postępowania o separację rodzicem dominującym winna być matka dzieci. Zabezpieczenie miejsca zamieszkania małoletnich odpowiada hipotezie z art. 4 ust. 2 pkt 1 ppwd. Przepis ten nie ma charakteru fakultatywnego, lecz obligatoryjny. Organ administracji nie ma możliwości wydania decyzji w omawianym zakresie na zasadzie uznania administracyjnego, będąc związanym treścią normy z art. 4 ust. 2 pkt 1 ppwd w powiązaniu z dokonanym zabezpieczeniem, które - jako wynikające z postanowienia Sądu powszechnego, a więc dokumentu urzędowego - ma moc wiążącą i pozwala również na domniemanie, że faktycznym miejscem zamieszkania dzieci od uprawomocnienia się tego postanowienia jest każdorazowe miejsce zamieszkania ich matki. Tym samym, wobec "zmiany sytuacji rodzinnej mającej wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego" (verba legis), organ - na podstawie art. 27 ust. 1 ppwd - uprawniony był do uchylenia prawa do świadczenia wychowawczego przyznanego ojcu dzieci informacją z 28 sierpnia 2019 r. (k. 3-3v akt administracyjnych). Sąd I instancji trafnie skonstatował tę kwestię, wskazując, że matka dzieci stała się osobą uprawnioną do uzyskania świadczenia wychowawczego na rzecz tych dzieci, gdyż to ona spełnia przesłanki określone w art. 4 ust. 2 pkt 1 ppwd, natomiast ojciec dzieci utracił to uprawnienie z uwagi na fakt, że przestał zamieszkiwać wspólnie z dziećmi. Sąd I instancji prawidłowo ocenił, że bez znaczenia był podnoszony w skardze, a następnie także w skardze kasacyjnej, fakt doręczenia dnia 5 czerwca 2020 r. pełnomocnikowi skarżącego [odpisu] postanowienia z 18 grudnia 2019 r. Trafny jest wniosek, że skoro postanowienie to wydano na rozprawie, można domniemywać, że skarżący, jako strona w sprawie o separację, ewentualnie jego pełnomocnik, został zawiadomiony o terminie posiedzenia jawnego (art. 149 § 2 kpc). W rezultacie, mógł on w stosownym czasie dowiadywać się o treść wydanego na rozprawie postanowienia (jeżeli nie brał udziału w rozprawie), a także - gdyby nie zgadzał się z jego treścią - w odpowiednim terminie złożyć nań zażalenie (art. 741 § 1 kpc). Przy dochowaniu należytej staranności w dbałości o własne interesy, skarżący miał możliwość powzięcia informacji o treści postanowienia z 18 grudnia 2019 r. wcześniej niż 5 czerwca 2020 r. Skutki prawne postanowienie z 18 grudnia 2019 r. wywiera od dnia jego uprawomocnienia się (24 kwietnia 2020 r.), a nie doręczenia skarżącemu kasacyjnie (5 czerwca 2020 r.). Dlatego prawidłowo uchylono prawo do świadczenia wychowawczego przyznane skarżącemu kasacyjnie od maja 2020 r. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy pozostawał fakt, że matka dzieci miała swobodny dostęp do rachunku bankowego skarżącego i korzystała z przelewanych na dzieci środków, podobnie jak sposób korzystania z tych pieniędzy. Dostęp obojga rodziców do rachunku bankowego, na który wpływały środki przyznane z tytułu świadczenia rodzinnego, ocenić należy pozytywnie, jako że najważniejsze jest dobro małoletnich dzieci i związana z tym konieczność zaspokajania ich potrzeb. Kwestia ta nie była jednak przedmiotem postępowania administracyjnego w niniejszej sprawie ani nie miała znaczenia dla jego prawidłowego rozstrzygnięcia. W tym miejscu wypada wskazać jedynie na nieścisłość argumentacji zaprezentowanej w skardze kasacyjnej, w której Autor z jednej strony wskazuje, że małżonka skarżącego dokonała wypłat świadczenia pieniężnego w dniach: 26 marca, 30 kwietnia, 27 maja i 29 czerwca 2020 r., a z drugiej że to on spożytkował środki ze świadczenia wychowawczego za maj i czerwiec 2020 r. na potrzeby dzieci. Argumentacja ta w tym zakresie jest niekonsekwentna, niespójna i wzajemnie się wykluczająca, niemniej nie ma ona znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy. Zarzut naruszenia zasady prawdy obiektywnej, o której stanowi art. 7 kpa, wedle której w toku postępowania organy administracji publicznej stoją na straży praworządności, z urzędu lub na wniosek stron podejmują wszelkie czynności niezbędne do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego oraz do załatwienia sprawy, mając na względzie interes społeczny i słuszny interes obywateli, jest o tyle bezzasadny, że zasada ta nie została naruszona przez organy administracji w tej sprawie. Okoliczności, na które zwracał uwagę Autor skargi kasacyjnej, jako te, których organy nie uwzględniły, nie miały znaczenia dla rozstrzygnięcia kontrolowanej sprawy. Zarzut ten nie zasługiwał więc na uwzględnienie. Zarzut naruszenia art. 7 kpa powiązany jest z zarzutem naruszenia art. 77 § 1 kpa, który stanowi, że organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Wyczerpujące zebranie i rozpatrzenie całego materiału dowodowego ściśle związane bowiem jest ze stosowaniem zasady prawdy obiektywnej i wynikającą z art. 80 kpa zasadą swobodnej oceny dowodów, zgodnie z którą organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Brak jest przesłanek w tej sprawie do stwierdzenia naruszenia którejkolwiek z wymienionych zasad. Nie sposób uznać, że organy naruszyły zasadę prowadzenia postępowania w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej, kierując się zasadami proporcjonalności, bezstronności i równego traktowania (art. 8 § 1 kpa) lub zasadę nieodstępowania bez uzasadnionej przyczyny od utrwalonej praktyki rozstrzygania spraw w takim samym stanie faktycznym i prawnym (art. 8 § 2 kpa). Skarżący kasacyjnie nie wyjaśnił, na czym miałoby polegać naruszenie którejkolwiek z tych zasad. W sytuacji, w której nie stwierdza się naruszenia przez organy innych przepisów prawa, nie ma przesłanek do stwierdzenia naruszenia zasad, o których stanowi art. 8 § 1 lub 2 kpa. Autor skargi kasacyjnej nie wyjaśnił, w jaki sposób naruszono - w jego mniemaniu - art. 10 § 1 kpa, zgodnie z którym organy administracji publicznej obowiązane są zapewnić stronom czynny udział w każdym stadium postępowania, a przed wydaniem decyzji umożliwić im wypowiedzenie się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszonych żądań. Z akt sprawy nie wynika, by skarżący na którymkolwiek etapie postępowania pozbawiony został możliwości czynnego udziału w postępowaniu, w tym aby uniemożliwiono mu wypowiedzenia się co do zebranych dowodów i materiałów oraz zgłoszenia żądań. W konsekwencji, zarzut ten, jako bezzasadny, nie zasługiwał na uwzględnienie. Z uzasadnienia skargi kasacyjnej wynika, że ojciec dzieci obawia się, że będzie musiał zwracać świadczenie za 2 miesiące (maj i czerwiec 2020 r.), jako świadczenie nienależne. Kwestia ta może być rozstrzygana wyłącznie w odrębnym postępowaniu. Nie jest przedmiotem rozpoznania w niniejszej sprawie. W tym aspekcie wskazać jedynie należy, że - zgodnie z ugruntowanym orzecznictwem Naczelnego Sądu Administracyjnego - w sytuacji analogicznej do tej zaistniałej w niniejszej sprawie brak jest podstaw do uznania, że wypłacone świadczenia są nienależnymi w rozumieniu art. 25 ust. 1 i 2 pkt 6 ppwd (wyroki NSA w sprawach: I OSK 1929/21, I OSK 540/21, I OSK1967/22 i I OSK 8/22). W tych okolicznościach i stanie prawnym Sąd I instancji prawidłowo uznał, że organy prawidłowo uchyliły prawo do świadczenia wychowawczego przyznane skarżącemu dnia 28 sierpnia 2019 r. na troje małoletnich dzieci: M.B., R.B. i A.B.. Autor skargi kasacyjnej nie przedstawił przekonywającej argumentacji, która mogłaby stanowić podstawę do podważenia zaskarżonego wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny, w pełni aprobując stanowisko Sądu I instancji wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, stwierdził, że zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej w tej sprawie nie mogły być skuteczne. W konsekwencji, zaskarżony wyrok w całości odpowiada prawu, a skarga kasacyjna nie zasługiwała na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 ppsa, oddalił skargę kasacyjną.