III SA/Kr 528/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Renata Czeluśniak Sędziowie: WSA Janusz Kasprzycki (spr.) WSA Ewa Michna po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 17 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi Ł. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 20 marca 2020 r. ([...]) w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję UZASADNIENIE Zaskarżoną przez Ł. C. (zwanego dalej skarżącym) decyzją z dnia 20 marca 2020 r., nr [...], wydaną na podstawie na podstawie art. 2 pkt 7 lit. a, art. 23, art. 24, art. 25, art.. 28 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. .670 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów) oraz art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz.U. z 2020 r., poz. 256, zwanej dalej w skrócie – k.p.a.), Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta z dnia [...] 2020 r. nr [...] w sprawie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. Powyższa decyzja została wydana w następującym stanie faktycznym i prawnym: Organ pierwszej instancji – Prezydent Miasta - decyzją z dnia [...] 2020 r. nr [...] orzekł: w punkcie I o ustaleniu, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego przyznane decyzją Prezydenta Miasta z dnia [...] 2018 r., znak: [...] wypłacone w miesiącach od listopada 2018 r. do kwietnia 2019 r. (200 zł – listopada 2018 r., 500 zł – grudzień 2018 r., 500 zł – styczeń 2019 r., 500 zł – luty 2019 r., 500 zł – marzec 2019 r., 500 zł - kwiecień 2019 r.) są świadczeniami nienależnie pobranymi przez skarżącego w łącznej kwocie 2700 zł. W punkcie II zobowiązał skarżącego do zwrotu nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego w kwocie 2700 zł wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie liczonymi do dnia spłaty. W uzasadnieniu tej decyzji organ wskazał, że w trakcie postępowania dowodowego, poprzedzającego wydanie rozstrzygnięcia ustalono, że skarżący w okresie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego otrzymał alimenty od dłużnika alimentacyjnego – K. D. - w marcu 2019 r. i w kwietniu 2019 r., każdorazowo w kwocie 1350 zł. Wobec powyższego, na podstawie art. 2 pkt. 7 lit. a oraz art. 23 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów organ stwierdził, że świadczenie z funduszu alimentacyjnego na rzecz skarżącego nie przysługuje. Jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie do dnia zapłaty. W odwołaniu od tej decyzji skarżący podniósł, że organ pierwszej instancji nieprawidłowo ustalił stan faktycznym sprawy. W szczególności wskazał, że w miesiącu kwietniu otrzymał kwotę 1275 zł. Ponadto wskazał, że postanowienie o umorzeniu dochodzenia wydane do sygn. akt [...] jest nieprawomocne. Opisaną na wstępie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu tak podjętego rozstrzygnięcia SKO wskazało, że w przedmiotowej sprawie ustalono, iż w okresie pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego skarżący otrzymał alimenty od dłużnika. Wobec powyższego, zgodnie z treścią art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów nienależnie pobrane świadczenia alimentacyjne to świadczenia z funduszu alimentacyjnego, wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów. Kolegium podniosło, że w aktach sprawy znajduje się postanowienie Asesora Prokuratury Rejonowej z dnia 24 października 2019 r., wydane do sygn. akt [...] na podstawie którego Kolegium ustaliło, że w dniu 27 marca 2019 r. dłużnika K. D. wpłacił na rzecz skarżącego kwotę 1350 zł. oraz że w dniu 24 kwietnia 2019 r. K. D. wpłacił na rzecz skarżącego kwotę 1350 zł. Potwierdzenie wpłat zastało przekazane do akt sprawy. Taka sytuacja, wbrew zarzutom bezwzględnie uzasadniała, zdaniem Kolegium, uznanie świadczeń z funduszu alimentacyjnego decyzją nr [...] z dnia 22 listopada 2018 r. od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 września 2019 r. w wysokości 500,00 zł, za świadczenia nienależnie pobrane w łącznej kwocie 2700 zł. Jako nienależnie pobrane świadczenia alimentacyjne z funduszu alimentacyjnego ustawodawca traktuje, między innymi, świadczenia alimentacyjne wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28 ustawy, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów (art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Kolegium podkreśliło, że taka definicja świadczeń nienależnych obowiązuje od 1 stycznia 2012 r. wskutek wejścia w życie ustawy z dnia 19 sierpnia 2011 r. o zmianie ustawy o świadczeniach rodzinnych oraz ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów. Kolegium podniosło, że z dwóch źródeł wierzyciel alimentacyjny nie może pobierać tożsamych świadczeń za ten sam okres. Z preambuły ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wprost wynika, że świadczenia z funduszu alimentacyjnego są należne, gdy osoby uprawnione nie otrzymują należnego wsparcia alimentacyjnego od osób należących do kręgu zobowiązanych wobec nich do alimentacji. Charakter świadczeń z funduszu alimentacyjnego, pomocniczy dla uprawnionych do alimentów i zastępczy dla dłużników alimentacyjnych jest oczywisty i powszechnie znany. Podkreślić należy za organem, że już w formularzu wniosku o przyznanie uprawnień do świadczeń alimentacyjnych z funduszu, wypełnianym przez wnioskodawcę, przytoczone jest brzmienie przepisu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów informującego, w jakich przypadkach świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego będzie traktowane jako nienależne. Zgodzić się zatem w pełni należy z powoływanym przez organ w uzasadnieniu decyzji stanowiskiem, jednolicie prezentowanym w orzecznictwie sądów administracyjnych, że osoba pobierająca świadczenie z funduszu alimentacyjnego (w imieniu własnym lub jako przedstawiciel ustawowy małoletniego uprawnionego) ma obowiązek powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego. Obowiązek ten wynika bezpośrednio z treści art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów i dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Wszystkie otrzymane od dłużnika środki wierzyciel alimentacyjny winien przekazać komornikowi sądowemu lub organowi właściwemu wierzyciela (vide: teza wyroku NSA z dnia 27 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 699/17). Tak więc, organ pierwszej instancji prawidłowo zatem ustalił i nakazał zwrot świadczeń nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący zarzucił SKO błędne ustalenie stanu faktycznego. Podniósł bowiem, że organ administracyjny błędnie określił kwotę, którą powinienem skarżący zwrócić, na co przedstawił dowód w postaci wyciągów bankowych, które załączył do akt postępowania administracyjnego. "Samorządowe Kolegium Odwoławcze w ogóle nie wzięło pod uwagę faktu, że Asesor Prokuratury Rejonowej błędnie ustalił stan faktyczny dając mu bezgraniczną wiarę, nie zważając na przedstawione przeze mnie dowody. Tak ustalony stan faktyczny sprawił, że w sposób zawyżony ustalono świadczenie, które powinienem zwrócić i co za tym idzie - odsetki, które zostały od tej kwoty naliczone." . W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie, wyrażone w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 1 § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) w zw. z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2325, zwanej dalej w skrócie P.p.s.a.), sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Kontrola sądu polega na zbadaniu zgodności z prawem (legalności) tej działalności administracji publicznej, a więc czy przy wydawaniu zaskarżonego aktu nie doszło do rażącego naruszenia prawa dającego podstawę do stwierdzenia nieważności, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania, naruszenia prawa materialnego w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy oraz naruszenia przepisów postępowania administracyjnego w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sąd nie jest przy tym związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, zgodnie z dyspozycją art. 134 § 1 P.p.s.a. Sąd administracyjny nie rozstrzyga więc merytorycznie, lecz ocenia zgodność decyzji z przepisami prawa. Skarga zasługiwała na uwzględnienie. Sąd dokonując bowiem kontroli według wyżej wskazanych kryteriów zaskarżonej decyzji stwierdził, że przy jej wydawaniu, działające jako organ odwoławczy Samorządowe Kolegium Odwoławcze, naruszyło obowiązujące przepisy prawa, skutkujące uchyleniem kontrolowanej decyzji. Zgodnie z art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (t. jedn., Dz. U. z 2020 r., poz. .808 ze zm., zwanej dalej ustawą o pomocy osobom uprawnionym do alimentów), w brzmieniu obowiązującym na datę zaskarżonej decyzji, osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu. Jak stanowi ust. 1a. ww. przepisu od kwot nienależnie pobranego świadczenia, o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f i g, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie. Stosownie do art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ilekroć w ustawie mowa o nienależnie pobranym świadczeniu - oznacza to świadczenia z funduszu alimentacyjnego: a) wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie albo wstrzymanie wypłaty świadczenia w całości lub w części, b) przyznane lub wypłacone w przypadku świadomego wprowadzenia w błąd przez osobę pobierającą te świadczenia, c) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia, d) wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów, e) (uchylona), f) wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję, g) wypłacone w związku z zastosowaniem przepisów o utracie i uzyskaniu dochodu - po ustaleniu, że wystąpiły okoliczności, o których mowa w art. 9 ust. 4b. Z treści powyższego przepisu wynika, że za nienależnie pobrane świadczenia z funduszu alimentacyjnego uważa się m. in. świadczenia wypłacone, w przypadku gdy osoba uprawniona w okresie ich pobierania otrzymała, niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, zaległe lub bieżące alimenty, do wysokości otrzymanych w tym okresie alimentów (art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów). Przepis ten jest więc związany z art. 28 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, w którym uregulowana została kolejność zaspokajania kwoty uzyskanej z egzekucji. Zgodnie z treścią art. 28 ust. 1 ustawy, w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego, z kwoty uzyskanej z egzekucji od dłużnika alimentacyjnego organ prowadzący postępowanie egzekucyjne zaspokaja w pierwszej kolejności należności z tytułu świadczeń z funduszu alimentacyjnego wypłaconych osobie uprawnionej na podstawie ustawy, a dopiero w trzeciej kolejności należności wierzyciela alimentacyjnego. Dla zastosowania przepisu art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów istotne znaczenie ma zatem ustalenie, czy miało miejsce jednoczesne pobieranie świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz otrzymywanie od dłużnika zaległych lub bieżących alimentów w tym samym okresie. W ocenie Sądu w rozpatrywanej sprawie o ile fakt pobierania świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz od dłużnika jest bezsprzeczny, to trafnie zwrócił uwagę Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 16 września 2020 r., sygn. akt I OSK 2327/18, że "...analiza tego przepisu prowadzi do wniosku, że w przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 lit. a, b, d, f, g p.o.u.a. dotyczących konkretnych okoliczności faktycznych, przesłanka subiektywna w postaci świadomości świadczeniobiorcy jest relewantna z uwagi na ich istotę i konstrukcję." Tymczasem orzekające przecież powtórnie w sprawie jako organ odwoławczy - SKO - w ogóle kwestię tą pominęło. Nie dokonało oceny, czy skarżący był świadomy - co istotne - znaczenia prawnego pobierania przedmiotowych świadczeń z dwóch źródeł i tego konsekwencji, a zatem czy w związku z tym prawidłowe jest zajęte w sprawie stanowisko organu pierwszej instancji. Wymóg uwzględniania elementu subiektywnego po stronie osoby uzyskującej świadczenia, przy ocenie czy w konkretnej sprawie doszło do sytuacji pobrania świadczeń nienależnych był wielokrotnie akcentowany w orzecznictwie sądów administracyjnych. Tytułem przykładu można tu przywołać wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2018 r. I OSK 1065/18 Lex nr 2570800, czy Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach z 9 sierpnia 2018 r. IV SA/Gl 229/18, Lex nr 2539692)." Powyższy pogląd Sąd w pełni podziela i uznaje go na poczet niniejszej sprawy za własny. Istotnie, z treści art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów wynika obowiązek, osoby pobierającej świadczenia z funduszu alimentacyjnego, powstrzymywania się od bezpośredniego pobierania alimentów od dłużnika alimentacyjnego lub pobierania ich za pośrednictwem komornika sądowego, dotyczy zarówno alimentów zaległych, jak i bieżących. Co więcej, w czasie pobierania świadczeń z funduszu alimentacyjnego wierzyciel nie ma możliwości zaliczenia na poczet zaległości alimentacyjnej kwoty alimentów dobrowolnie uiszczonej przez dłużnika (tak NSA w wyrokach z dnia 13 października 2016 r., sygn. akt I OSK 445/15 i z dnia 27 lutego 2019 r., sygn. akt I OSK 699/17; por. także wyroki NSA z dnia 8 listopada 2018 r., sygn. akt I OSK 2494/19, z dnia 5 grudnia 2019 r., sygn. akt I OSK 978/18 oraz z dnia 7 maja 2020 r., sygn. akt I OSK 201/19, wszystkie dostępne na stronie https://orzeczenia.nsa.gov.pl). Organy zobowiązane były jednakże wykazać, że skarżący był pouczony o treści art. 19 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, z którego wynika obowiązek niezwłocznego powiadomienia organu wypłacającego świadczenia o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, w szczególności zaś dotyczących otrzymania alimentów zaległych lub bieżących niezgodnie z kolejnością określoną w art. 28, w tym bezpośrednio od dłużnika. Ponadto, że pouczenie to zostało zredagowane w sposób prosty i zrozumiały dla strony. Nie wystarczy więc przytoczenie brzmienia przepisu ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów informującego, w jakich przypadkach świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego będzie traktowane jako nienależne. Ważne i wymagane jest natomiast uprzednie pouczenie o konieczności niezwłocznego powiadomienia organu po tym, jak świadczeniobiorca (skarżący) dowiedział się, że dłużnik wykonał własne zobowiązanie. "Nienależnie pobranym świadczeniem z funduszu alimentacyjnego możemy mieć do czynienia jedynie w takiej sytuacji, w której osoba świadomie pobierała to świadczenie (tj. mając świadomość tego, że jest nienależne) i jednocześnie, w okresie jego pobierania, otrzymała od dłużnika alimentacyjnego określoną kwotę, która powinna zostać zaliczona na poczet wypłaconych świadczeń, zgodnie z art. 28 ust. 1 u.p.o.u.a. Ocena świadomości osoby pobierającej świadczenia musi być dokonywana z uwzględnieniem wszystkich okoliczności danej konkretnej sprawy, w tym również odpowiedzi na pytanie, czy zachowanie skarżącej było ukierunkowane na niezgodne z prawem korzystanie ze środków publicznych. "(por. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 30 października 2019 r., sygn. akt II SA/Gl 1080/19; LEX nr 2740136). Ustaleń i oceny w tym zakresie zabrakło jednakże w niniejszej sprawie. Po drugie, pomimo podniesionych w odwołaniu od decyzji organu pierwszej instancji okoliczności ustalenia wysokości kwot uzyskanych przez skarżącego bezpośrednio od dłużnika i dołączonych na potwierdzenie tych twierdzeń dowodów w postaci wyciągów z kont bankowych, Kolegium ich nie zweryfikowało. Przyjęło za prawidłowe ustalenia prokuratury, zawarte w postanowieniu Asesora Prokuratury Rejonowej z dnia 24 października 2019 r., sygn. akt [...] i mimo, że zostało ono zaskarżone zażaleniem. Po trzecie, najistotniejsze, Kolegium nie ustaliło i nie zwróciło uwagi, czy prawidłowe jest stanowisko organu pierwszej instancji, że rzeczywiście świadczenia alimentacyjne wypłacane z funduszu i wpłaty dokonane bezpośrednio przez dłużnika alimentacyjnego skarżącemu dotyczyły tego samego okresu. Wskazać należy, że przepis art. 27 ust. 9 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów stanowi, że w okresie, w którym osoba uprawniona otrzymuje świadczenia z funduszu alimentacyjnego komornik sądowy przekazuje wyegzekwowane od dłużnika kwoty zaliczone na poczet alimentów organowi właściwemu wierzyciela do wysokości wypłaconych świadczeń z funduszu alimentacyjnego wraz z odsetkami. W niniejszej sprawie orzekające Kolegium – a priori – przyjęło, że skoro skarżącemu w okresie od dnia 1 października 2018 r. do dnia 30 września 2019 r. wypłacane były świadczenia z funduszu alimentacyjnego w wysokości 500,00 zł, a w dniu 27 marca 2019 r. oraz w dniu 24 kwietnia 2019 r. nastąpiła wpłata określonych kwot od dłużnika, to skarżący pobierał świadczenia z dwóch różnych źródeł za ten sam okres i w związku z tym prawidłowe jest w tym zakresie stanowisko organu pierwszej instancji. Zwrócić bowiem należy szczególnie uwagę, że sformułowanie, zawarte w art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów - "w okresie ich pobierania otrzymała alimenty" - oznacza, że uprawniony w tym samym okresie musi pobierać jednocześnie świadczenia z dwóch źródeł. O jednoczesności pobierania obu świadczeń można zatem mówić wtedy, gdy świadczenie wypłacone z funduszu alimentacyjnego dotyczy tego samego miesiąca, co wypłacone równocześnie alimenty. Wtedy kumulacja tych świadczeń powoduje zatem, że świadczenie z funduszu staje się świadczeniem nienależnie pobranym.(por. wyrok NSA z dnia 3 grudnia 2010 r., sygn. akt I OSK 1073/10; LEX nr 1611989). W świetle powyższego kumulacja świadczeń miałaby więc co najwyżej, zdaniem Sądu, miejsce w miesiącach marcu i kwietniu 2019 r. Wobec powyższego doszło, zdaniem Sądu, do naruszenia przez orzekające jako organ drugiej instancji SKO przepisów prawa materialnego - art. 2 pkt 7 lit. d ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów – poprzez jego błędne zastosowanie, jak i przepisów postępowania -, art. 7, 77 § 1, 80 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (t. jedn., Dz.U. z 2020 r., poz. 256) - w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynika sprawy poprzez nieustalenie wszystkich istotnych dla treści rozstrzygnięcia okoliczności, wskazanych przez Sąd powyżej. Z powyższych względów zaskarżona decyzja, jako nieprawidłowa, musiała ulec uchyleniu, a rzeczą Kolegium w ponownym rozpoznaniu odwołania będzie uwzględnienie powyższych uwag, stosownie do postanowień art. 153 P.p.s.a. W tym stanie rzeczy Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie, na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t. jedn., Dz. U. z 2019 r., poz. 2325), orzekł jak w sentencji wyroku.