IV SA/Gl 298/17

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Teresa Kurcyusz-Furmanik (spr.), Sędziowie Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędzia WSA Małgorzata Walentek, Protokolant Katarzyna Lisiecka-Mitula, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 7 grudnia 2017 r. sprawy ze skargi K. L. na decyzję Prezesa Sądu Apelacyjnego w K. z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie odmowy potwierdzenia represji 1) stwierdza nieważność zaskarżonej decyzji; 2) zasądza od Prezesa Sądu Apelacyjnego w K. na rzecz strony skarżącej kwotę 100 zł (słownie: sto złotych) tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] r. nr [...] Prezes Sądu Okręgowego w C., działając na podstawie art. 104 § 1 i 2 Kodeksu postępowania administracyjnego (K.p.a.) w związku z art. 8 ust. 2 pkt. 1 ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (dalej – ustawa o kombatantach), odmówił K.Ł. potwierdzenia, że podlegał on represjom okresu powojennego, polegającym na przebywaniu w więzieniu na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sąd wojskowy - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość, czyli odmówił potwierdzenia okoliczności, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt. 4 powyższej ustawy. Z uzasadnienia decyzji organu I instancji wynika, że skarżący zwrócił się do Prezesa Sądu Okręgowego w W. o potwierdzenie okoliczności, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt. 4 ustawy o kombatantach, albowiem był represjonowany w okresie od stycznia 1952 r. do października 1956 r. jako osoba skazana przez Sąd [...] za działalność związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Prezes Sądu Okręgowego w W. postanowieniem z dnia [...] r. stwierdził swą niewłaściwość i przekazał sprawę do rozpoznania Prezesowi Sądu Okręgowego w C. W dniu 21 czerwca 2016 r. wszczęto postępowanie zwracając się do Biura Udostępniania i Archiwizacji Dokumentów Instytutu Pamięci Narodowej w W., Archiwum Państwowego w W., Archiwum Ministerstwa Obrony Narodowej w N.. oraz Archiwum [...]w N. o nadesłanie wszelkiej dokumentacji dotyczącej skazania K. Ł. wyrokiem w sprawie sygn. akt [...]. Powołując się na odpowiedzi udzielone przez wyżej wymienione instytucje, stwierdzono, że akta sprawy Sądu [...] o sygn. [...], znajdujące się w Archiwum Służby Sprawiedliwości, zostały zniszczone w latach 1982-1985 bez sporządzenia protokołu zniszczenia. Natomiast w efekcie przeprowadzonej kwerendy w zasobie Centralnego Archiwum Wojskowego WBH w W. odnaleziono materiały archiwalne, potwierdzające dezercję skarżącego z [...] Kierowania [...], jednakże nie było wśród nich wyroku sądowego wydanego przez Sąd Wojsk [...] w W.z dnia [...]. Zdaniem organu I instancji, ze zgromadzonych dokumentów wynikało, że rozkazem z dnia 10 stycznia 1952 r. nr 8 polecono skreślić szer. K.Ł. z ewidencji jednostki wojskowej nr [...], który zdezerterował w dniu 5 grudnia 1951 r. z 1 [...], a jego dezercja miała charakter pojedynczy i polegała na samowolnym oddaleniu się i nie powróceniu już do jednostki. Ustalono, że skarżący orzeczeniem Sądu I instancji został skazany za przestępstwa z art. 90 kkwp, art. 177 § 2 kkwp oraz art. 172 § 1 kkwp, natomiast orzeczeniem Sądu II instancji zmieniono kwalifikację i kary złagodzono do 7 lat więzienia. Ponadto orzeczeniem Najwyższego Sądu [...] z dnia [...]r. zakwalifikowano czyn skarżącego z art. 118 § 1 kkwp w zw. z art. 115 § 1 kkwp, jako samowolne opuszczenie jednostki wojskowej. Ostatecznie organ I instancji ustalił, iż K. Ł. przebywał w więzieniu, odbywając karę za wyżej opisany czyn, w okresie od 18 stycznia 1952 r. do 2 października 1956 r. Zdaniem Prezesa Sądu Okręgowego w C. przeprowadzone postępowanie nie wykazało, że zaistniała okoliczność określona w art. 4 ust. 1 pkt. 4 ustawy, czyli że K. Ł. podlegał represjom okresu powojennego, polegającym na przebywaniu w więzieniu na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sąd wojskowy - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Jako bezsporny uznano fakt przebywania przez skarżącego w więzieniu w latach 1944-1956, na mocy skazującego wyroku sądu wojskowego. Stwierdzono jednak, że zgromadzony materiał dowodowy nie daje podstaw do przyjęcia, że podstawą osadzenia była działalność polityczna lub religijna, związana z walką o suwerenność i niepodległość. K. Ł. został skazany za czyn polegający na samowolnym opuszczeniu jednostki wojskowej. Zauważono, że skarżący, przyznając się do dezercji nie wskazał na jakiekolwiek przejawy swojej działalności politycznej, religijnej, czy też działalności związanej z walką o suwerenność i niepodległość, a jedynie wyjaśnił, że jego decyzja o zaprzestaniu służby wojskowej i samowolnym opuszczeniu jednostki związana była z szykanami ze strony dowództwa, wynikającymi z powzięcia przez przełożonych wiedzy o przebywaniu jego brata w [...] oraz o utrzymywaniu przez niego kontaktów z żołnierzami, którzy wrócili do Polski z F.. W ocenie organu I instancji, w przypadku skarżącego nie zostało wykazane, że prowadził działalność, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt. 4 ustawy o kombatantach, natomiast jego skazanie spowodowane było samowolnym opuszczeniem jednostki wojskowej, a nie działalnością polityczną, religijną, czy też związaną z walką o suwerenność i niepodległość. K.Ł. wniósł odwołanie od decyzji Prezesa Sądu Okręgowego w C. z dnia [...]r. nr [...]. W jego treści wyjaśnił, że dezercja nie była przyczyną, lecz skutkiem jego postawy w czasie pełnienia służby oraz dodał, że nie dopuścił się jej samodzielnie, lecz grupowo wraz z I. K .z III eskadry i B.W. z I eskadry. Następnie stwierdził, że naraził się swoim przełożonym z powodu brata, który przebywał w [...] oraz ze względu na swoje twierdzenia odnoszące się do dokonania przez Rosjan zbrodni katyńskiej. Ponadto podkreślił, że wyrok, który wobec niego zapadł – 13 lat więzienia – dotyczył głównie art. 90 kkwp, natomiast wymierzoną karę odbywał w ciężkim więzieniu we W. i to nie z powodu samowolnego oddalenia się z jednostki. Równocześnie wskazał, że został warunkowo zwolniony w wyniku ówczesnych ruchów wolnościowych robotników fabryki [...] w P. i wydarzeń na W., w tym samym czasie, w którym zaczęto zwalniać więźniów politycznych. Poza tym podniósł, iż przez cały czas istnienia reżimu komunistycznego był szykanowany i represjonowany albowiem nie mógł otrzymać paszportu, w pracy nie awansował nawet na najniższe stanowisko kierownicze pomimo posiadanych kwalifikacji, nie otrzymywał nagród, premii, czy też ulg. Podsumowując wyjaśnił, że nie opisywał swego żądania szczegółowo, albowiem był przekonany, że załączone do jego podania dokumenty będą wystarczające do wydania pozytywnej decyzji. Decyzją z dnia [...]r. nr . [...] Prezes Sądu Apelacyjnego w K. utrzymał w mocy decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w C. z dnia [...]r. nr [...]. W uzasadnieniu decyzji organ II instancji omówił dotychczasowy przebieg sprawy, w tym czynności podjęte przez organ I instancji w ramach prowadzonego postępowania oraz dokonał tożsamych ustaleń faktycznych co Prezes Sądu Okręgowego w C. uznając je za wnikliwe i wszechstronne oraz znajdujące oparcie w zgromadzonym materiale dowodowym. Przyznano, że K. Ł. przebywał w więzieniu w okresie od 1 stycznia 1952 r. do 2 października 1956 r. a jego czyn zakwalifikowano jako samowolne opuszczenie jednostki wojskowej, a to czyn opisany w art. 118 § kkwp w zw. z art. 115 § 1 kkwp.. Prezes Sądu Apelacyjnego w K. w pełni podzielił stanowisko organu I instancji wskazujące na to, że skarżący nie wykazał, by prowadził działalności politycznej, religijnej, czy też związanej z walką o suwerenność i niepodległość, co mogłoby uzasadniać żądanie potwierdzenia, że podlegał represjom wojennym i okresu powojennego. Tym samym, zdaniem Prezesa Sądu Apelacyjnego w K. twierdzenia skarżącego jakoby opuścił jednostkę wojskową na skutek szykan ze strony dowództwa, wynikających z powzięcia przez przełożonych wiedzy o pobycie jego brata w Stanach Zjednoczonych oraz o utrzymywaniu przez niego kontaktów z żołnierzami, którzy wrócili do Polski z F. albo też z uwagi na prezentowanie przez niego wiedzy o zbrodni katyńskiej należy uznać nie tylko za gołosłowne, ale przede wszystkim za w żaden sposób nie potwierdzające, że była to działalność polityczna, religijna, czy też związana z walką o suwerenność i niepodległość. W opinii organu II instancji skarżący, chcąc wykazać swoje racje powinien był w sposób nie budzący wątpliwości przedstawić materiał dowodowy, z którego by wynikało, że prowadził działalność tego rodzaju, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach podlegających represjom wojennym i okresu powojennego, przebywającym w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość, czego jednak nie uczynił. K. Ł. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gliwicach skargę na decyzję Prezesa Sądu Apelacyjnego w K. z dnia [...]r. nr [...]W treści skargi oświadczył, iż w okresie od stycznia 1952 r. do października 1956 r. był więziony za działalność polityczną na podstawie art. 90 kkwp. Ponownie podkreślił, że jego "dezercja z wojska była wynikiem skutku jego działalności, a nie przyczyną" i miała charakter grupowy. Wobec tego zdaniem skarżącego dezercja nie była jednostkowym oddaleniem się z jednostki wojskowej. Następnie stwierdził, iż w tamtym okresie prowadzenie rozmów i dyskusji na tematy, że Polska jest nadal pod okupacją, ale tym razem sowiecką, że nie ma wolności, że na Zachodzie ludzie żyją inaczej, było poczytywane przez władze komunistyczne jako działalność wywrotowa, godząca w ustrój i karana więzieniem. Następnie przyznał, iż nie była to walka zbrojna, ale zarazem wskazał, że i w taki sposób ludzie walczyli z reżimem i byli za to represjonowani. Podsumowując skarżący podniósł, iż pomimo wyjścia na wolność w roku 1956 to i tak przez cały czas był traktowany jak obywatel drugiej kategorii. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko w sprawie. Jednocześnie podkreślił, że jego zdaniem skarżący nie podniósł w skardze żadnych nowych zarzutów, a jedynie polemizował ze stanowiskiem organów oraz powtórzył wcześniejszą argumentację, do której organ odniósł się już wyczerpująco w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Stosownie do treści art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2017 r. poz. 1369 ze zm.) – zwanej dalej P.p.s.a., sądy administracyjne w zakresie swojej właściwości sprawują kontrolę działalności administracji publicznej, stosując środki określone w ustawie. Zgodnie natomiast z art. 134 § 1 P.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a. Ponadto z brzmienia art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. wynika, że Sąd uwzględniając skargę na decyzję stwierdza nieważność tej decyzji w całości lub w części, jeżeli zachodzą przyczyny określone w art. 156 K.p.a. Natomiast zgodnie z art. 156 § 1 K.p.a. organ administracji publicznej stwierdza nieważność decyzji, która: 1) wydana została z naruszeniem przepisów o właściwości; 2) wydana została bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa; 3) dotyczy sprawy już poprzednio rozstrzygniętej inną decyzją ostateczną albo sprawy, którą załatwiono milcząco; 4) została skierowana do osoby niebędącej stroną w sprawie; 5) była niewykonalna w dniu jej wydania i jej niewykonalność ma charakter trwały; 6) w razie jej wykonania wywołałaby czyn zagrożony karą; 7) zawiera wadę powodującą jej nieważność z mocy prawa. Sąd kierując się wyżej wymienionymi przesłankami i badając zaskarżoną decyzję w granicach przytoczonych przepisów, doszedł do przekonania o konieczności stwierdzenia nieważności zaskarżonej decyzji z przyczyn, które wziął pod uwagę z urzędu, niezależnie od zarzutów podniesionych w skardze. Przedmiotem skargi wniesionej w niniejszej sprawie jest decyzja Prezesa Sądu Apelacyjnego w K. z dnia [...] r. nr [...], utrzymująca w mocy decyzję Prezesa Sądu Okręgowego w C. z dnia [...]r. nr [...], którą odmówiono K.Ł. potwierdzenia, że podlegał on represjom okresu powojennego, polegającym na przebywaniu w więzieniu na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sąd wojskowy - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość, czyli tym samym odmówiono skarżącemu potwierdzenia okoliczności, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt. 4 ustawy o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego. Materialnoprawną podstawę wydania wyżej wymienionej decyzji stanowią przepisy ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (t.j. Dz. U. z 2016 r. poz. 1255 zez zm.), zwanej dotychczas ustawą o kombatantach. W przepisach ustawy o kombatantach określono właściwość organów orzekających w sprawach potwierdzenia działalności kombatanckiej. Jak stanowi jej art. 8 ust. 2, na wniosek osoby zainteresowanej: 1) prezes sądu okręgowego, z zastrzeżeniem pkt 2 lit. a, potwierdza okoliczność, o której mowa w art. 4 ust. 1 pkt 4; 2) Prezes Instytutu Pamięci Narodowej - Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu potwierdza okoliczność, o której mowa: a) w art. 4 ust. 1 pkt 4, w przypadku osadzenia bez wyroku w więzieniu lub innym miejscu odosobnienia na terytorium Polski, b) w art. 4 ust. 2. Natomiast zgodnie z art. 4 ust. 1 pkt 4) ustawy o kombatantach przepisy ustawy stosuje się również do osób, które podlegały represjom wojennym i okresu powojennego. Represjami w rozumieniu ustawy są okresy przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski na mocy skazania w latach 1944-1956, na podstawie przepisów wydanych przez władze polskie, przez sądy powszechne, wojskowe i specjalne albo w latach 1944-1956 bez wyroku - za działalność polityczną bądź religijną, związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Niewątpliwie zatem ustawa o kombatantach określa w art. 8 ust. 2 właściwość rzeczową organów do orzekania w przedmiocie potwierdzenia okoliczności, o których mowa w jej art. 4 ust. 1 pkt 4. Organami tymi są, w zależności od rodzaju represji, Prezes Sądu Okręgowego lub Prezes Instytutu Pamięci Narodowej – Komisji Ścigania Zbrodni przeciwko Narodowi Polskiemu. Jednocześnie należy wskazać, że właściwość Prezesa Sądu Okręgowego nie obejmuje uprawnienia do orzekania w przedmiocie potwierdzania bądź odmowy potwierdzania okresów przebywania w więzieniach lub innych miejscach odosobnienia na terytorium Polski w latach 1944-1956 bez wyroku – za działalność polityczną lub religijną związaną z walką o suwerenność i niepodległość. Wydający decyzję z dnia [...] r. nr [...], Prezes Sądu Okręgowego w C. działał jako organ administracji publicznej, wskazany jako właściwy na mocy odpowiedniego prawa materialnego, a to ustawy o kombatantach. W ustawie tej nie został natomiast określony organ wyższego stopnia, właściwy do rozpatrywania środków odwoławczych od decyzji prezesa sądu okręgowego. Czynności związane z rozpatrzeniem sprawy na gruncie tego aktu prawnego nie należą do zadań mieszczących się w pojęciu sprawowanie wymiaru sprawiedliwości i innej ochrony prawnej, a zatem zadań wykonywanych stosownie do art. 1 § 2 i 3 ustawy z dnia 27 lipca 2001 r. Prawo o ustroju sądów powszechnych. Z tych względów brak jest podstaw do uznania właściwości sądu apelacyjnego jako instancji odwoławczej. Czynności związane z wydaniem decyzji administracyjnej na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach nie należą też do czynności polegających na sprawowaniu wewnętrznego nadzoru administracyjnego nad działalnością sądów powszechnych przyznanych prezesom sądów, ani też kierowaniem działalnością administracyjną sądów, w którym to zakresie prezes sądu podlega prezesowi sadu przełożonego (vide art. 22 § 2 i art. 37 b ustawy ustrojowej). Przyjąć zatem należy, że jeśli ustawa przyznaje prezesom sądów okręgowych kompetencje do orzekania w sprawach potwierdzenia uprawnień kombatanckich na mocy decyzji administracyjnej, a ani w tym akcie, ani w ustawie ustrojowej nie wyznaczono w tym zakresie organu nadrzędnego, należy posłużyć się rozwiązaniami z procedury administracyjnej. Na mocy art. 17 pkt 3 K.p.a. organem takim, właściwym do rozpatrywania środków odwoławczych od decyzji administracyjnych wydawanych przez prezesa sądu okręgowego na podstawie art. 4 ust. 1 pkt 4 ustawy o kombatantach jest Minister Sprawiedliwości, jako organ sprawujący nadzór nad ich działalnością. Stanowisko takie potwierdza per analogia dotychczasowe orzecznictwo czy to sądów administracyjnych, czy Sądu Najwyższego (por. wyrok Sądu Najwyższego - Izba Administracyjna, Pracy i Ubezpieczeń Społecznych z dnia 27 marca 2002 r. sygn. akt III RN 224/01 publ OSNAPiUS 2002 nr 20, poz. 480, wyroki NSA z dnia 27 stycznia 2009 r. sygn. akt II OSK 46/08 i z dnia 3 listopada 2000 r. sygn. akt V SA/Wa 966/00 czy też wyroki WSA w Warszawie z dnia 17 września 2007 r. sygn. akt V SA/Wa 1078/07 i z dnia 12 grudnia 2006 r. sygn. akt V SA/Wa 916/06 publ. CBOSA). Wydanie decyzji z naruszeniem przepisów o właściwości stanowi, zgodnie z treścią art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a,. przesłankę stwierdzenia nieważności decyzji. Na mocy art. 19 K.p.a. obowiązkiem organów administracji publicznej jest przestrzeganie z urzędu swojej właściwości miejscowej i rzeczowej. Właściwość rzeczową organu ustala się według przepisów o zakresie jego działania (art. 20 K.p.a.). Sąd Najwyższy w wyroku z dnia 29 maja 1991 r., III ARN 17/91, PiP 1992, z. 3, s. 108, podkreślił, że: z zasady przestrzegania przez organ administracyjny właściwości z urzędu (art. 19 K.p.a.) wynika obowiązek skrupulatnego badania właściwości przez organ w każdym stadium postępowania., natomiast art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. nie tylko stanowi prawny instrument eliminacji z obrotu prawnego decyzji wydanych przez organ, który nie jest właściwy w sprawie, ale również spełnia funkcję gwarancyjną w odniesieniu do obowiązku przestrzegania przez organ administracyjny swojej właściwości miejscowej i rzeczowej w sprawie. Również zgodnie z poglądem Naczelnego Sądu Administracyjnego, naruszenie każdego rodzaju właściwości przez organ administracji przy wydawaniu aktu administracyjnego powoduje jego nieważność bez względu na trafność merytorycznego rozstrzygnięcia (wyrok NSA z dnia 29 listopada 1999 r., V S.A. 955/99, CBOSA). Uwzględniając powyższe, Sąd uznał Prezesa Sąd Apelacyjnego za organ niewłaściwy do rozpatrzenia odwołania od decyzji z dnia [...]r. nr [...]. W konsekwencji tego uznał za konieczne stwierdzić nieważność zaskarżonej decyzji. Z powodu usunięcia zaskarżonego aktu z obrotu prawnego z przyczyn wydania go przez niewłaściwy organ, Sąd nie mógł rozpoznać merytorycznie przedmiotowej sprawy. W tej sytuacji Prezes Sądu Okręgowego w C., uwzględniając przedstawioną ocenę prawną, zobowiązany jest do przekazania odwołania z dnia [...] r. do organu II instancji, czyli Ministra Sprawiedliwości. Biorąc pod uwagę dostrzeżone z urzędu uchybienie Sąd, działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a. w zw. z art. 156 § 1 pkt 1 K.p.a. oraz art. 134 § 1 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.