II SA/Gd 559/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Dariusz Kurkiewicz (spr.) Sędziowie: Sędzia WSA Magdalena Dobek-Rak Sędzia WSA Diana Trzcińska Protokolant Starszy Sekretarz Sądowy Katarzyna Sałek-Gałązka po rozpoznaniu w dniu 14 grudnia 2022 r. w Gdańsku na rozprawie sprawy ze skargi R.C na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z dnia 25 kwietnia 2022 r. nr SKO Gd/946/22 w przedmiocie zasiłku celowego oddala skargę. UZASADNIENIE Skarga R. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Gdańsku z 25 kwietnia 2022 r. utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta G. z 27 grudnia 2021 r. o odmowie przyznania środków pieniężnych w postaci zasiłków celowych na zakup opału i kanapo-tapczanu została wniesiona w następującym stanie sprawy: R. C. złożył wniosek o przyznanie świadczenia z pomocy społecznej uzasadniając go ciężką sytuacją finansową i zdrowotną oraz okolicznością nieotrzymania zasiłku celowego od początku 2021 r.. Skarżący zwrócił się o przyznanie mu środków na zakup opału oraz zakupu kanapo-tapczanu, gdyż obecnie posiadany sprzęt, pomimo wielu napraw, nie nadawał się do użytku. W dalszej części wniosku skarżący wskazał, że z uwagi na okres pandemii chciałby kontaktować się w niniejszej sprawie korespondencyjnie i poprosił o udzielenie mu odpowiedzi listem poleconym. Skarżący wskazał, że posiada wiele chorób współistniejących, jest w grupie wysokiego ryzyka i nie jest osobą zaszczepioną. Wniosek wpłynął do Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie w G. dnia 16 listopada 2021 r.. Pismem z 29 listopada 2021 r., Miejski Ośrodek Pomocy Rodzinie w G. wezwał R. C. do osobistego stawiennictwa lub kontaktu telefonicznego w celu ustalenia aktualnej sytuacji socjalno-bytowej w terminie 7 dni od otrzymania wezwania. W wezwaniu wskazano, że pracownik socjalny próbował kilkukrotnie nawiązać ze skarżącym kontakt telefoniczny i SMS-owy, a także 25 listopada 2021 r., udał się do miejsca zamieszkania strony, jednak nikogo nie zastał, w związku z czym pozostawił w skrzynce na listy wiadomość z prośbą o kontakt osobisty lub telefoniczny. Wezwanie zostało odebrane 10 grudnia 2021 r., o czym zaświadcza potwierdzenie odbioru. Pismem z dnia 10 grudnia 2021 r., odebranym przez żonę skarżącego dnia 30 grudnia 2021 r., organ I instancji zawiadomił wnioskodawcę, że z przyczyn niezależnych od organu, sprawa nie może zostać załatwiona w terminie. Organ wskazał, że termin załatwienia przedmiotowej sprawy wyznaczony został na 10.01.2022 r. oraz że opóźnienie spowodowane jest brakiem możliwości nawiązania kontaktu telefonicznego lub osobistego ze skarżącym. W dniu 14.12.2021 r. żona skarżącego – B. C. stawiła się w Centrum Pomocy Socjalnej 3 w G. dostarczając upoważnienie do działania w imieniu męża, faktury potwierdzające zakup leków oraz decyzję ZUS o waloryzacji jej emerytury, która po 01 marca 2021 r. wyniosła 1.066,30 zł. Podczas osobistej wizyty małżonki skarżącego ustalono, że 15 grudnia 2021 r. w godz. 08:00 — 11:00, Państwo C. nawiążą z pracownikiem socjalnym kontakt telefoniczny korzystając z telefonu sąsiadki, celem ustalenia sytuacji i przeprowadzenia wywiadu środowiskowego w sposób zdalny. Z wiadomości pracownika socjalnego MOPR w G., J. M. wynika, że propozycja nawiązania kontaktu telefonicznego była propozycją małżonki skarżącego. Do nawiązania kontaktu telefonicznego w umówionym terminie nie doszło, w związku z czym pracownik socjalny udał się na ponowną wizytę w środowisku, gdzie nikogo nie zastał. Z uwagi na zaistniałą sytuację, pracownik socjalny wskazał, że pozostawił w skrzynce na listy wiadomość z prośbą o nawiązanie kontaktu przez skarżącego proponując, że z uwagi na pandemię COVID-19, możliwe jest nawiązanie kontaktu telefonicznego dnia 17 grudnia 2021 r. lub 20 grudnia 2021 r. w godz. 08:00 - 10:30, bądź spotkanie w miejscu zamieszkania skarżącego przy zachowaniu bezpiecznej odległości dnia 17 grudnia 2021 r. W piśmie z 10 grudnia 2021 r. R. C. ponownie wskazał, że prosi o załatwienie sprawy i przyznania mu zasiłku celowego w sposób korespondencyjny. Jednocześnie wskazał, że w tym roku nie został mu przyznany żaden zasiłek celowy, a jego sytuacja finansowa nie uległa poprawie. Ponadto, skarżący zaznaczył, że jego żona uda się do Centrum Pomocy Socjalnej w celu załatwienia sprawy oraz, że telefon w jego domu nie działa. W kolejnych pismach z 10 grudnia 2021 r., oraz z 15 grudnia 2021 r. ponowił swoją prośbę o zasiłek celowy. Decyzją z 27 grudnia 2021 r. organ I instancji orzekł o odmowie przyznania zasiłku celowego wskazując, że skarżący nie nawiązał żadnego kontaktu z pracownikami Ośrodka Pomocy Rodzinie, w związku z czym niemożliwe było przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem sprawdzenia obecnej sytuacji bytowej wnioskującego. W odwołaniu z 3 lutego 2022 r., R. C. wniósł o uchylenie decyzji z 27 grudnia 2021 r. i przekazanie sprawy do ponownego rozpatrzenia wraz z zobligowaniem organu I instancji do udzielenia skarżącemu pomocy w trybie pilnym. Dodał, że już we wniosku o przyznanie zasiłku celowego skierował do organu I instancji prośbę o załatwienie sprawy w sposób korespondencyjny z uwagi na jego obawy związane z pandemią COVID-19. Ponadto, skarżący zanegował próby kontaktu ze strony organu I instancji twierdząc, że w dniu 23 listopada 2021 r., 25 listopada 2021 r. oraz 29 listopada 2021 r. ani on, ani jego małżonka nie zaobserwowali nikogo w okolicach swojego domu, co więcej nie otrzymali oni żadnego powiadomienia o zamiarze przybycia na wizytę pracowników socjalnych. Skarżący wskazał, że 10 grudnia 2021 r., w dzień otrzymania wezwania, niezwłocznie - jeszcze tego samego dnia wystosował do Centrum Pomocy Społecznej pismo informując, że jego małżonka stawi się w urzędzie w jego imieniu, oraz że telefon w jego domu jest niesprawny. W dalszej części odwołania skarżący zwrócił uwagę na fakt, że po pierwsze, dnia 14 grudnia 2021 r. jego małżonka stawiła się w Centrum Pomocy Społecznej, przekazując pracownikowi socjalnemu J. M. faktury za leki i pismo z ZUS-u oraz po drugie, że nie została jej zasygnalizowana konieczność dostarczenia innych dokumentów. Ponowną prośbę o rozwiązanie sprawy w korespondencyjny sposób skarżący wystosował w piśmie z 15 grudnia 2021 r.. Ponadto, w odwołaniu R. C. wskazał, że pracownik socjalny po rzekomej wizycie w środowisku skarżącego dnia 16 grudnia 2021 r. nie pozostawił w jego skrzynce na listy żadnej wiadomości. Organ odwoławczy rozpoznając odwołanie uznał zasadność decyzji i argumentacji organu I instancji. W ocenie Kolegium w stanie faktycznym sprawy z przyczyn leżących po stronie wnioskodawcy organ pierwszej instancji mimo podejmowanych działań, nie miał możliwości przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, a w konsekwencji na tej podstawie, ustalenia aktualnej sytuacji zdrowotnej, dochodowej oraz życiowej strony. Skarżący w kolejnych składanych do organu pismach podkreślał, że wnosi o przeprowadzenie wywiadu w sposób korespondencyjny, jednak po wizycie żony skarżącego w ośrodku umówiono się na kontakt telefoniczny ze skarżącym na następny dzień tj. 15 grudnia 2021 r., w godz. 08:00 - 11:00. W ocenie Kolegium, niewywiązywanie się przez stronę z umówionego terminu kontaktu telefonicznego z Miejskim Ośrodkiem Pomocy Rodzinie, zaplanowanym ze względu na niesprawność telefonu skarżącego z telefonu sąsiadki, musi być zakwalifikowane jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Skoro żona działająca w imieniu skarżącego umówiła się z pracownikiem socjalnym na kontakt telefoniczny w konkretnym terminie, a mimo to do umówionego kontaktu nie doszło, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji. Brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwił organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy. Zasadnie zatem organ I instancji przyjął, że uniemożliwienie przez skarżącego przeprowadzenia wywiadu środowiskowego, skutkuje odmową przyznania wnioskowanego zasiłku celowego. Ponadto, pracownicy organu co najmniej dwukrotnie podejmowali próbę wizyty w miejscu zamieszkania skarżącego, pozostawiając w jego skrzynce na listy wiadomość z prośbą o kontakt. Zgodnie z art. 107 ustawy o pomocy społecznej, rodzinny wywiad środowiskowy przeprowadza się u osób i rodzin korzystających lub ubiegających się o świadczenia z pomocy społecznej w celu ustalenia ich sytuacji osobistej, rodzinnej, dochodowej i majątkowej oraz u osób, o których mowa w art. 103. Cytując wyroki Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie o sygn. akt III SA/Kr 929/21 z dnia 20 grudnia 2021 r. oraz o sygn. akt III SA/Kr 931/21 z dnia 20 grudnia 2021 r. wskazało Kolegium, że aby organ miał w ogóle szansę rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie zasiłku celowego, musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, a podstawowym dowodem pozwalającym na to, jest obligatoryjny dowód w postaci wywiadu środowiskowego. Uniemożliwienie przeprowadzenia takiego dowodu skutkować musi odmową przyznania świadczenia. Ponadto skoro strona swoim zachowaniem skutecznie uniemożliwia przeprowadzenie wywiadu, a żadne okoliczności nie uzasadniają jej zachowania, to stan taki jest wyrazem braku współdziałania w rozwiązaniu swojej trudnej sytuacji, albowiem brak możliwości przeprowadzenia wywiadu ze względu na postawę strony uniemożliwia organowi dokonanie koniecznych ustaleń do załatwienia sprawy. Przeprowadzenie dowodu w postaci wywiadu środowiskowego jest w orzecznictwie uznawane za obligatoryjne, zaś nieprzeprowadzenie wywiadu z powodu okoliczności leżących po stronie wnioskodawcy musi być zakwalifikowane jako wyraz braku współdziałania osoby w rozwiązywaniu trudnej sytuacji życiowej. Niemożność przeprowadzenia wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się oświadczenie. Brak zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego może przejawiać się nie tylko w jednoznacznym formułowaniu odmowy udziału w jego przeprowadzeniu, ale także w unikaniu ustalenia terminu lub miejsca jego przeprowadzenia, czy też uniemożliwiania pracownikowi socjalnemu bezpiecznego kontaktu ze stroną w jej miejscu zamieszkania (wyrok NSA z dnia 26 września 2018 r., sygn. I OSK 786/18). Zdaniem Kolegium przytoczone okoliczności świadczą o tym, że wnioskodawca stwarzał pozory komunikacji i współdziałania z organem, natomiast nie podejmował w tym zakresie realnych działań ukierunkowanych na wspólne ustalenie terminu, w którym byłoby możliwe przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. W ocenie Kolegium podejmowane przez stronę działania ukierunkowane było na pozorowanie wyrażenia zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego. We wniesionej skardze skarżący wskazał jedynie, ze nie zgadza się z wydaną decyzją. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz. U. z 2023 r. poz. 259 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a.", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego lub przepisów postępowania w sposób, który odpowiednio miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 p.p.s.a.). Rozpatrując skargę w ramach tak zakreślonej kognicji Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się naruszeń prawa skutkujących koniecznością uchylenia bądź stwierdzenia nieważności decyzji organu odwoławczego. Zasadniczym powodem odmowy przyznania skarżącemu pomocy społecznej w postaci zasiłku celowego na miesiąc listopad 2021 r. był brak współdziałania skarżącego z pracownikami Miejskiego Ośrodka Pomocy Rodzinie (MOPR) w G., w tym w szczególności uniemożliwienie przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. Stosownie do art. 2 ust. 1 i art. 3 ust. 4 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (t.j. Dz.U. z 2021 r., poz. 2268 ze zm., dalej u.p.s.) pomoc społeczna jest instytucją polityki społecznej państwa mającą na celu umożliwienie osobom i rodzinom przezwyciężanie trudnych sytuacji życiowych, których nie są one w stanie pokonać, wykorzystując własne uprawnienia, zasoby i możliwości. Potrzeby osób i rodzin korzystających z pomocy powinny zostać uwzględnione, jeżeli odpowiadają celom i mieszczą się w możliwościach pomocy społecznej. Zgodnie z art. 4 u.p.s. osoby i rodziny korzystające z pomocy społecznej są obowiązane do współdziałania w rozwiązywaniu ich trudnej sytuacji życiowej. Natomiast wobec braku zastosowania się przez korzystającego z pomocy społecznej do wskazanej wyżej powinności organ może odmówić udzielenia tejże pomocy, o czym stanowi art. 11 ust. 2 u.p.s. Stosownie do art. 106 ust. 4 u.p.s. decyzję administracyjną o przyznaniu lub odmowie przyznania świadczenia, z wyjątkiem decyzji o odmowie przyznania biletu kredytowanego, wydaje się po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Wywiad środowiskowy jest szczególnie doniosłym i obligatoryjnym rodzajem dowodu. Stanowi on istotną część postępowania wyjaśniającego poprzedzającego wydanie decyzji w przedmiocie świadczeń z pomocy społecznej. Wywiad jest specyficznym sposobem zbierania informacji o sytuacji strony, stanowiącym dla organu pomocy społecznej konieczne i podstawowe źródło informacji o sytuacji osobistej, rodzinnej i majątkowej osoby ubiegającej się o świadczenia, będąc podstawą ustaleń faktycznych dokonywanych w decyzji administracyjnej i poddawanych prawnej ocenie. Brak rodzinnego wywiadu środowiskowego uniemożliwia organowi pomocy społecznej dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji rodzinnej i majątkowej wnioskodawcy, ubiegającego się o przyznanie świadczenia. Z kolei art. 107 ust. 4a u.p.s. wprost stanowi, że niewyrażenie zgody na przeprowadzenie rodzinnego wywiadu środowiskowego przez osoby lub rodziny ubiegające się o świadczenia z pomocy społecznej lub na jego aktualizację przez osoby lub rodziny korzystające ze świadczeń z pomocy społecznej stanowi podstawę do odmowy przyznania świadczenia, uchylenia decyzji o przyznaniu świadczenia lub wstrzymania świadczeń pieniężnych z pomocy społecznej. W świetle cyt. wyżej przepisów, mając na uwadze postawę skarżącego w toku postępowania administracyjnego, odmowa przyznania wnioskowanego w niniejszym przypadku świadczenia była uzasadniona. Pomimo prób podejmowanych od początku postępowania skarżący uniemożliwiał przeprowadzenie wywiadu środowiskowego pracownikom socjalnym udającym się na wywiad środowiskowy. Także prośby o kontakt telefoniczny pozostały bez reakcji skarżącego. Jak wynika ze sporządzonych notatek, w wyznaczonych terminach i godzinach w grudniu 2021 r. nie nastąpił kontakt ze strony skarżącego a osobiste wizyty pracowników socjalnych w miejscu zamieszkania skarżącego pozostały nieefektywne wobec nieobecności skarżącego na miejscu. Tym samym, w niniejszej sprawie zaistniały przesłanki przewidziane w art. 107 ust. 4a u.p.s. i art. 11 ust. 2 u.p.s., przemawiające za koniecznością odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia skarżącemu, który bez istotnego powodu uniemożliwił przeprowadzenie wywiadu środowiskowego, co z kolei nie pozwoliło organowi na dokonanie oceny rzeczywistej sytuacji majątkowej, rodzinnej i bytowej osoby ubiegającej się o świadczenie. Na takiej stronie spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych, mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. W rezultacie, aby otrzymać pomoc społeczną, należy w tym kierunku powziąć pewne wysiłki, zaś pierwszym wysiłkiem, jaki powinien uczynić ubiegający się o pomoc społeczną jest udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej. Natomiast uchylanie się od przeprowadzenia tej czynności, może stanowić samodzielną podstawę do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia (por. m.in. wyrok WSA w Gliwicach z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. II SA/Gl 388/19, dostępny na www.orzeczenia.nsa.gov.pl). Nie kwestionując zatem trudnej sytuacji życiowej skarżącego przytoczone wyżej regulacje ustawy o pomocy społecznej nie pozostawiają wątpliwości, że aby organ miał w ogóle szansę rozpatrzyć pozytywnie wniosek o przyznanie zasiłku celowego, musi w tym celu dokonać stosownych ustaleń faktycznych, co umożliwia w szczególności (obligatoryjny) dowód w postaci wywiadu środowiskowego. Uniemożliwienie przeprowadzenia takiego dowodu powołanym do tego pracownikom organu skutkować musi odmową przyznania świadczenia. Gdyby nawet uznać, że skarżący był nieobecny w domu podczas wizyty pracowników socjalnych, to powinien ustalić inny dogodny termin wywiadu środowiskowego bądź choćby nawiązać kontakt telefoniczny. Podejmowane próby sporządzenia wywiadu w terminach, o których skarżący wiedział, świadczą o tym, że skarżący w wywiadzie tym nie chce uczestniczyć. Podkreślić należy, że to na osobie ubiegającej się o świadczenie z pomocy społecznej spoczywa obowiązek umożliwienia organowi dokonania ustaleń faktycznych, zgodnie z art. 4, art. 106 ust. 4 i art. 107 ust. 1, 4a, 5 i 5b ustawy o pomocy społecznej, mających zasadnicze znaczenie dla rozstrzygnięcia sprawy. Zatem żeby otrzymać pomoc społeczną, należy w tym kierunku powziąć pewne wysiłki. Zaś pierwszym wysiłkiem, jaki powinna uczynić osoba ubiegająca się o pomoc społeczną jest udzielenie organowi pomocy w ustaleniu sytuacji faktycznej i majątkowej, czego skarżący nie uczynił. Nie sposób też pominąć, że skarżący w pismach kierowanych do OPS wprost wskazywał, że nie życzy sobie jakiegokolwiek kontaktu z bezpośredniego pracownikami socjalnymi, a jedynie pisemnego, listownego. Tymczasem regulacje ustawowe nie przewidują możliwości przyznania jakiegokolwiek zasiłku bez przeprowadzenia wywiadu środowiskowego. W ocenie Sądu rozpatrując wniosek skarżącego organy należycie rozważyły cały zebrany w sprawie materiał dowodowy i - mieszcząc się w granicach uznania administracyjnego – dokonały właściwej oceny postawy skarżącego, znajdując podstawę do zastosowania art 11 ust. 2 ustawy o pomocy społecznej i odmowy przyznania świadczenia. Dlatego na podstawie art. 151 p.p.s.a. Sąd orzekł o oddaleniu skargi. Dnia 7 marca 2023 r. Zarządzenie: 1. Odnotować w kontrolce uzasadnień, 2. odpis wyroku wraz z uzasadnieniem doręczyć skarżącemu oraz organowi z pouczeniem o trybie wniesienia skargi kasacyjnej, 3. przedłożyć za 40 dni od doręczenia lub z wpływem. Sędzia WSA D. Kurkiewicz