II SA/Po 539/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Wiesława Batorowicz Sędziowie: Sędzia WSA Danuta Rzyminiak – Owczarczak (spr.) Asesor WSA Arkadiusz Skomra po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 23 listopada 2023 r. sprawy ze skargi S. D. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 czerwca 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę UZASADNIENIE Burmistrz J. (dalej Burmistrz) decyzją z dnia 26 kwietnia 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 104 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. Kodeks postępowania administracyjnego (tekst jednolity: Dz.U. z 2022r. poz. 2000 z późn. zm., dalej k.p.a.), art. 17 ustawy z dnia 28 listopada 2003r. o świadczeniach rodzinnych (tekst jednolity: Dz.U. z 2023 poz. 390, dalej u.ś.r.), art. 128 ustawy z 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy (tekst jednolity Dz.U. z 2020 r. poz. 1359) i § 10 Rozporządzenia Ministra Rodziny, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 2017 roku w sprawie sposobu i trybu postępowania w sprawach o przyznanie świadczeń rodzinnych oraz zakresu informacji, jakie mają być zawarte we wniosku, zaświadczeniach, oświadczeniach o ustalenie prawa do świadczeń rodzinnych (Dz.U. z 2017r. poz. 1466) odmówił S. D. (dalej jako skarżąca lub strona) świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad podopieczną E. W.. Z uzasadnienia decyzji wynika, że w dniu 31 marca 2023 r. strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku ze sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną podopieczną - E. W. ur. [...] 1949r., legitymującą się orzeczeniem nr [...] z dnia 26 marca 2019r. wydanym przez Powiatowy Zespół ds. Orzekania o Niepełnosprawności w J., którym zaliczono ww. do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym wydanym na stałe. Niepełnosprawność istnieje od: "nie da się ustalić" a ustalony stopień datuje się od: 11 lutego 2019r. Na podstawie przeprowadzonego dnia 12 kwietnia 2023r. wywiadu i zgromadzonej dokumentacji ustalono, że skarżąca opiekuje się podopieczną oraz nie ma innych osób, na których ciąży obowiązek alimentacyjny wobec E. W.. Organ stwierdził jednak, że nie została spełniona przesłanka daty powstania niepełnosprawności wskazana w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Ponadto organ wskazał, że zgodnie z Postanowieniem Sądu Rejonowego w J. - Wydział [...] Rodzinny i Nieletnich sygn. akt [...] RNs [...] z dnia 27 listopada 2018r., skarżąca została ustanowiona opiekunem prawnym całkowicie ubezwłasnowolnionej E. W.. W ocenie Burmistrza art. 17 ust. 1 pkt 1-4 wymienia wprost osoby, które mogą otrzymać świadczenie pielęgnacyjne, wśród osób uprawnionych nie ma wskazanego opiekuna prawnego. Opiekun prawny już z samej definicji jest osobą powołaną o dbanie o potrzeby życiowe m.in. osób ubezwłasnowolnionych. Opiekun prawny na mocy przepisów musi dbać o zapewnienie środków do życia, mieszkanie, wyżywienie, opiekę lekarską. Nie został jednak wymieniony jako uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne, w przeciwieństwie do opiekuna faktycznego dziecka. Organ zauważył, że niepełnosprawność E. W. istnieje od lutego 2019r., natomiast skarżąca w okresie do lutego 2023r. pobierała świadczenie pielęgnacyjne w związku z opieką nad inną osobą - babcią J. J.. S. D. odwołała się od decyzji Burmistrza J., zaskarżając ją w całości i wnosząc o jej uchylenie oraz orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie wnioskowanego świadczenia. Skarżąca zarzuciła: 1. naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1 a u.ś.r. i niezasadne uznanie, że opiekun prawny osoby niepełnosprawnej nie jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad nią, ponieważ są osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, na których ciąży obowiązek alimentacyjny; 2. naruszenie art. 17 ust. 1 b u.ś.r. i niezasadne uznanie, że niepełnosprawność E. W. powstała po 18. roku życia i w związku z tym skarżącej jako jej opiekunowi nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, jak i pominięcie przy wykładni ww. przepisu skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 roku o sygn. akt K 38/13, stwierdzającego niekonstytucyjność tego przepisu; 3. naruszenie art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez przyjęcie, że niepodejmowanie pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną, nie wypełnia przesłanki niepodejmowania lub rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o niepełnosprawności ze wskazaniami: konieczność stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osobie w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji. Skarżąca zarzuciła również organowi niedostateczne wyjaśnienie sprawy, prowadzące m.in. do błędnego uznania, iż nie zachodzi związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia a sprawowaniem opieki, co narusza przepisy postępowania - art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Samorządowe Kolegium Odwoławcze decyzją z 19 czerwca 2023 r., nr [...], działając na podstawie art. 17 pkt 1, art. 127 § 2 i art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji Kolegium wskazało, że przychyla się do zarzutu naruszenia art. 17 ust. 1b u.ś.r. przez organ I instancji, który nie wziął pod uwagę skutków wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. K 38/13. Data powstania niepełnosprawności u E. W. nie mogła stanowić przesłanki odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Kolejnym powodem odmowy przyznania świadczenia było ustalenie przez Organ I instancji, iż po stronie skarżącej nie występuje obowiązek alimentacyjny względem osoby podopiecznej. W tym zakresie Kolegium wyjaśniło, że krąg osób uprawnionych do uzyskania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego został określony przez ustawodawcę w art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. i przepisy te łączą uprawnienie do świadczenia z istnieniem obowiązku alimentacyjnego na podstawie przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Kolegium wskazało, że w dziale III ustawy Kodeks rodzinny i opiekuńczy uregulowany został obowiązek alimentacyjny, rozumiany jako obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania, który obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo (art. 128 k.r.o.), przy czym zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). W niniejszej sprawie bezsporne pozostaje, że S. D. jest osobą obcą względem niepełnosprawnej w stopniu znacznym E. W.. Wobec powyższego nie należy do podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, wymienionych w art. 17 ust. 1 u.ś.r.. Skarżąca nie jest bowiem osobą obowiązaną do alimentacji względem podopiecznej, ale opiekunem prawnym nie wymienionym w przepisach warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Nie sposób więc w konsekwencji stwierdzić, że S. D. należy do grona osób, którym przysługuje zgodnie z art. 17 ust. 1 cyt. ustawy prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem Kolegium przepis ten należy wykładać ściśle. Adresatem świadczenia pielęgnacyjnego nie jest jakakolwiek osoba sprawująca opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym, ale tylko taka, która mieści się w określonym ustawowo katalogu. Bez znaczenia prawnego jest zatem kwestia rezygnacji z zatrudnienia przez S. D. w celu zapewnienia opieki podopiecznej E. W.. Reasumując Kolegium stwierdziło, że S. D. nie należy do podmiotów uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego, wymienionych w art. 17 ust. 1 cyt. ustawy, nie jest bowiem ani opiekunem faktycznym, ani rodziną zastępczą spokrewnioną ani osobą zobowiązaną do alimentacji względem podopiecznej, ale jest opiekunem prawnym nie wymienionym w przepisach warunkujących przyznanie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. S. D., reprezentowana przez profesjonalnego pełnomocnika, wniosła do tut. Sądu skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 czerwca 2023 r., domagając się uchylenia w całości zaskarżonej decyzji i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania oraz zasądzenie kosztów postępowania. Skarżąca zarzuciła naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, tj.: art. 17 ust. 1 pkt 4 oraz 1 a u.ś.r. przez ich błędną interpretację i niezasadne uznanie, że skarżącej, jako opiekunowi prawnemu rezygnującemu z zatrudnienia lub innej pracy zawodowej, sprawującemu opiekę nad niepełnosprawną E. W., która legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Uzasadniając skargę wskazano, że skarżąca jako opiekun prawny przejęła de facto obowiązek alimentacyjny w stosunku niepełnosprawnej E. W.. Wskazano, że w wyroku NSA z 26 stycznia 2022 r. dopuszczono, aby opiekun prawny (siostrzenica) ubiegał się o świadczenie pielęgnacyjne. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu zważył, co następuje. Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Przedmiotem kontroli Sądu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 19 czerwca 2023 r., nr [...], utrzymująca w mocy rozstrzygnięcie Burmistrza J. z 26 kwietnia 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania skarżącej świadczenia pielęgnacyjnego. Organy ustaliły, że E. W. (ur. [...] 1949 r.) jest osobą legitymującą się orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w J. z 26 marca 2019r., zgodnie z którym zaliczono ja do osób niepełnosprawnych w stopniu znacznym na stałe. Skarżąca na mocy postanowienia Sądu Rejonowego w J. z dnia 27 listopada 2018., została ustanowiona jej opiekunem prawnym. Podopieczna skarżącej jest ubezwłasnowolniona całkowicie, nie posiada innych żyjących krewnych którzy mogliby sprawować nad nią opiekę. Skarżąca nie jest jednak spokrewniona ze swoją podopieczną i nie spoczywa na niej wynikający z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego obowiązek alimentacyjny. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 u.ś.r. Zgodnie z tym przepisem świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1. matce albo ojcu, 2. opiekunowi faktycznemu dziecka, 3. osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4. innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Jednocześnie, jak stanowi art. 17 ust. 1a tej ustawy osobom, o których mowa w ust. 1 pkt 4, innym niż spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą wymagającą opieki, przysługuje świadczenie pielęgnacyjne, w przypadku gdy spełnione są łącznie następujące warunki: 1) rodzice osoby wymagającej opieki nie żyją, zostali pozbawieni praw rodzicielskich, są małoletni lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 2) nie ma innych osób spokrewnionych w pierwszym stopniu, są małoletnie lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności; 3) nie ma osób, o których mowa w ust. 1 pkt 2 i 3, lub legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Rozstrzygając niniejszą sprawę organy stanęły na stanowisku, że skarżącej nie przysługuje wnioskowane świadczenie, ponieważ nie jest osobą zobowiązaną do alimentacji w stosunku do niepełnosprawnej. Skarżąca wskazała natomiast, że w jej ocenie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ jest opiekunem prawnym niepełnosprawnej i przede wszystkim spełniona jest przesłanka sprawowania opieki nad E. W. (zob. kwestionariusz wywiadu środowiskowego). Kwestią sporną w niniejszej sprawie pozostawało to, czy skarżącej jako opiekunowi prawnemu niepełnosprawnej E. W. przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego. Podzielić należy stanowisko Kolegium, że zasadniczo uprawnienie do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wiąże się ściśle z obowiązkiem alimentacyjnym przewidzianym w art. 128 ustawy dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciążącym na krewnych w linii prostej oraz rodzeństwie. Należy mieć także na względzie uchwałę Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 grudnia 2013 r. w sprawie o sygn. akt I OPS 5/13, w której wyrażono pogląd, iż osobie, którą nie obciąża obowiązek alimentacyjny względem pełnoletniego członka rodziny, legitymującego się orzeczeniem o niepełnosprawności w stopniu znacznym i która nie podejmuje lub rezygnuje z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad tym niepełnosprawnym członkiem rodziny, w stanie prawnym obowiązującym przed 1 stycznia 2013 r. nie przysługuje świadczenie pielęgnacyjne na podstawie art. 17 ust. 1 i ust. 1a ustawy o świadczeniach rodzinnych. W uchwale NSA wskazał na konieczność dokonywania literalnej wykładni art. 17 ust. 1 ustawy wskazując, że tego przepisu nie można interpretować rozszerzająco, z powołaniem na wartości konstytucyjne. Należy zatem wskazać, że uchwała ta jest obowiązująca również w obecnym stanie prawnym. Wynika z niej, że nie można, powołując się na ogóle zasady konstytucyjne, wyprowadzać wniosków, że prokonstytucyjna wykładnia art. 17 ustawy o świadczeniach rodzinnych pozwala przyjąć, że świadczenie pielęgnacyjne przysługuje również osobie niezobowiązanej do alimentacji, która sprawuje opiekę nad osobą niepełnosprawną. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest adresowane do wszystkich "innych osób", które w celu sprawowania opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny lub dzieckiem nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, lecz tylko i wyłącznie do tych spośród "innych osób", na których zgodnie z Kodeksem rodzinnym i opiekuńczym ciąży obowiązek alimentacyjny wobec podopiecznego. Uchwała ta zgodnie z art. 269 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi ma charakter wiążący. Ponadto należy zauważyć, że warunki przyznawania świadczenia pielęgnacyjnego były wielokrotnie przedmiotem rozważań Trybunału Konstytucyjnego, który nie zakwestionował konstytucyjności wymogu istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy sprawującym opiekę a podopiecznym (por. wyroki TK: z 15 listopada 2006 r., P 23/05, opubl. w OTK-A 2006, nr 10, poz. 151; z 18 lipca 2008 r., P 27/07, opubl. OTK-A 2008, nr 6, poz. 107; z 22 lipca 2008 r., P 41/07, opubl. OTK-A 2008, nr 6, poz. 109). Pomimo zaś kolejnych zmian przepisów u.ś.r. - na skutek wyroków Trybunału Konstytucyjnego - wymóg, aby osoba świadcząca opiekę była obciążona w stosunku do podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym, pozostał w mocy. Ustawodawca uznawał bowiem, że jednym z warunków koniecznych powstania prawa do tego świadczenia było, by opiekę wykonywała osoba obciążona wobec podopiecznego obowiązkiem alimentacyjnym. Mimo wielokrotnych zmian ustawy o świadczeniach rodzinnych od warunku tego prawodawca nie odstąpił (por. wyrok NSA z 18 listopada 2022 r., I OSK 343/21, opubl. w CBOSA). Pogląd, że treść przepisów art. 17 ust. 1 i art. 17 ust 1a u.ś.r. nie może być uzupełniona przez inne rozumienie zakresu podmiotowego obowiązku alimentacyjnego, niż to, które wynika z Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego znajduje aprobatę również w najnowszych wyrokach NSA, m.in. wyrokach z 26 stycznia 2022 r., I OSK 911/21, z 12 lipca 2022 r., I OSK 1761/21, z 28 września 2022 r. I OSK 2293/21, czy też z 4 października 2022 r., I OSK 2335/21 (wszystkie dostępne w Centralnej Bazie orzeczeń sądów administracyjnych "CBOSA"). Jak słusznie wskazano w wyroku WSA w Białymstoku z 19 września 2023 r. (sygn. II SA/Bk 480/23) przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. w związku z ust. 1a odsyłając do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, jednoznacznie wskazuje krąg osób uprawnionych do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną wymagającą opieki. Z tych względów dokonując wykładni omawianych przepisów odwołać należy się do unormowań kodeksu rodzinnego i opiekuńczego w części dotyczącej obowiązku alimentacyjnego. Legalną definicję obowiązku alimentacyjnego zawiera przepis art. 128 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Zgodnie z art. 617 k.r.o., krewnymi w linii prostej są osoby, z których jedna pochodzi od drugiej. Krewnymi w linii bocznej są z kolei osoby, które pochodzą od wspólnego przodka, a nie są krewnymi w linii prostej (§ 1). Stopień pokrewieństwa określa się według liczby urodzeń, wskutek których powstało pokrewieństwo (§ 2). Wśród krewnych w linii prostej rozróżnia się linię wstępną (rodzice, dziadkowie, pradziadkowie itd.) oraz linię zstępną (dzieci, wnuki, prawnuki itd.). Krąg osób zobowiązanych do alimentacji określa także przepis art. 129 § 1 k.r.o. stanowiąc, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 k.r.o.). Mając powyższe na uwadze stwierdzić należy, że skarżąca mimo, iż sprawuje opiekę nad niepełnosprawną E. W., nie jest z nią spokrewniona - ani w linii prostej, ani bocznej (rodzeństwo). Skarżącą z podopieczną łączy więź prawna, tj. pozostawanie w stosunku opieki prawnej. Powyższe nie świadczy jednak o istnieniu obowiązku alimentacyjnego. Nie można też porównywać opieki prawnej nad osobą ubezwłasnowolnioną z pojęciem opiekuna faktycznego dziecka, bowiem są to zupełnie odrębne kategorie opieki. Opiekun faktyczny dziecka zgodnie z art. 3 pkt 14 u.ś.r. oznacza to osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka. Z kolei opieka prawna ustanawiana jest na gruncie przepisów k.r.o. i odbywa się pod nadzorem sądu opiekuńczego. Ustawodawca w Art. 17 ust. 1 i 1a u.ś.r. ustalając krąg osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego wskazuje wyłącznie na opiekuna faktycznego dziecka. Brak jest podstaw w drodze analogii stosować ten przepis do opiekuna prawnego osoby ubezwłasnowolnionej. W konsekwencji powyższego zgodzić się należało z organami, że skarżąca nie jest uprawniona do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki sprawowanej nad niepełnosprawną, całkowicie ubezwłasnowolnioną podopieczną E. W., wobec czego zasadniczy zarzut skargi okazał się chybiony. Bez znaczenia dla rozstrzygnięcia w sprawie pozostawało przy tym poczucie moralnego obowiązku jakie towarzyszy skarżącej w stosunku do samotnej E. W. oraz fakt sprawowania nad nią opieki. W tym wypadku kwestia sprawowania opieki- pieczy nad osobą i majątkiem pozostającego pod opieką (art. 155 § 1 k.r.o.) wynika z łączącego skarżącą z podopieczną stosunku prawnego lecz nie wywiera skutku w sferze przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych w zakresie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Mając powyższe na uwadze Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu oddalił skargę na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz.U. z 2023 poz. 1634). Sprawę rozpoznano na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym, w składzie trzech sędziów, zgodnie z art. 119 pkt 2 i art. 120 ww. ustawy).