III FSK 270/23

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Bogusław Dauter, Sędzia NSA Paweł Borszowski, Sędzia NSA Anna Dalkowska (sprawozdawca), po rozpoznaniu w dniu 13 grudnia 2023 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Finansowej skargi kasacyjnej W. R. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Łodzi z dnia 20 października 2022 r. sygn. akt I SA/Łd 509/22 w sprawie ze skargi W. R. na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 25 kwietnia 2022 r. nr 1001-IEE-2.711.23.2022.4.JS w przedmiocie egzekucji świadczeń pieniężnych 1) oddala skargę kasacyjną, 2) zasądza od W. R. na rzecz Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi kwotę 360 (słownie: trzysta sześćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE 1. Wyrok sądu pierwszej instancji. 1.1. Wyrokiem z dnia 20 października 2022 r., sygn. akt I SA/Łd 509/22, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Łodzi oddalił skargę W. R. (dalej: "Skarżący", "Strona") na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 25 kwietnia 2022 r. w przedmiocie odmowy zwolnienia spod egzekucji administracyjnej składnika majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego w Banku [...] w Łodzi. 1.2. Pismem z dnia 26 lipca 2021 r. skarżący wniósł o zwolnienie z egzekucji administracyjnej składników majątkowych w postaci zajętej wierzytelności z rachunku bankowego w Banku [...] w Ł. Pismem z dnia 4 grudnia 2021 r. ponownie zwrócił się do organu egzekucyjnego z prośbą o uchylenie zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego do czasu zapłaty należności przez inwestorów. Postanowieniem z dnia 29 grudnia 2021 r., wydanym na podstawie art. 13 ustawy z dnia 17 czerwca 1966 r. o postępowaniu egzekucyjnym w administracji (Dz.U. z 2020 r. poz. 1427 ze zm., dalej: "u.p.e.a."), Naczelnik Urzędu Skarbowego Ł. odmówił zwolnienia z egzekucji administracyjnej składników majątkowych w postaci wierzytelności z rachunku bankowego w Banku [...] w Ł.. Organ pierwszej instancji uznał, że w sprawie skarżący nie wykazał jednoznacznie zaistnienia ważnego interesu. W zażaleniu strona zarzuciła wydanemu rozstrzygnięciu brak podjęcia przez organ wszelkich niezbędnych działań w celu dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy i rozpatrzenia całego materiału dowodowego Postanowieniem z dnia 25 kwietnia 2022 r. Dyrektor Izby Administracji Skarbowej w Łodzi na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 roku Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm., dalej: "k.p.a."), utrzymał w mocy postanowienie Naczelnika Urzędu Skarbowego Ł. z dnia 19 grudnia 2021 r. odmawiające skarżącemu zwolnienia spod egzekucji administracyjnej składników majątkowych w postaci zajętej wierzytelności z rachunku bankowego. Na powyższe postanowienie wniesiono skargę. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, organ egzekucyjny dokonał prawidłowej oceny wniosku strony, dochodząc do słusznej konstatacji, że wprawdzie sytuacja życiowa skarżącego jest trudna, to jego subiektywny interes nie przeważa nad podstawowym celem postępowania egzekucyjnego, jakim jest doprowadzenie do wykonania egzekwowanego obowiązku. W szczególności informacje przedstawione we wniosku oraz w toku postępowania nie dają podstaw do przyjęcia, że egzekucja wierzytelności z rachunku bankowego w Banku [...] w Ł. pozbawiła stronę możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb życiowych. Brak jest podstaw do przyjęcia, że zagrożona jest egzystencja skarżącego. Podzielono stanowisko organów, że przedstawione przez skarżącego okoliczności związane z kondycją finansową jego i jego firmy są niewątpliwie istotne z subiektywnego punktu widzenia, to jednak nie przesądzają o istnieniu obiektywnego ważnego interesu po jego stronie. Skarżący nie wykazał, by w sprawie zachodziły szczególnie uzasadnione względy, zgodne z obiektywną hierarchią wartości, uzasadniające odstąpienie od realizacji celów egzekucji administracyjnej. Odnosząc powyższe do okoliczności faktycznych sprawy, Sąd stwierdził, że organy obu instancji dokonały prawidłowej wykładni art. 13 § 1 u.p.e.a. i przeprowadziły postępowanie dające wystarczające i uzasadnione podstawy dla podjętego rozstrzygnięcia. W ocenie Sądu, organ egzekucyjny zebrał i rozpatrzył materiał dowodowy, który pozwalał na ustalenie stanu faktycznego w zakresie koniecznym dla oceny możliwości zastosowania instytucji zwolnienia składnika majątkowego spod egzekucji administracyjnej. Ocena materiału dowodowego w kwestii możliwości zastosowania zwolnienia nie naruszała granic swobodnej oceny dowodów. Zdaniem Sądu, w zakresie zarzutów skargi dotyczących naruszenia art. 13 § 1 u.p.e.a., poprzez przyjęcie, że w sprawie nie zachodzi przesłanka ważnego interesu zobowiązanego, organy zasadnie przyjęły, iż Zobowiązany nie wykazał swojego "ważnego interesu", dającego ewentualną podstawę do zastosowania instytucji zwolnienia z egzekucji. W konsekwencji skargę oddalono. 1.3. Wyrok wraz z uzasadnieniem, a także inne powoływane w dalszej części orzeczenia sądów administracyjnych, są dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych (http://orzeczenia.nsa.gov.pl). 2. Skarga kasacyjna. 2.1. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wywiódł skarżący. Wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i zgodnie z art. 185 § 1 p.p.s.a. przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji; ewentualnie wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i rozpoznanie skargi na postanowienie Dyrektora Izby Administracji Skarbowej w Łodzi z dnia 25 kwietnia 2022 r. I. Na podstawie art. 174 pkt 2 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie przepisów postepowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy. tj. naruszenie: 1. art. 145 § 1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. - poprzez oddalenie skargi mimo naruszenia przez organy administracyjne art. 7 k.p.a., art 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a. w zw. z art. 18 u.p.e.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. niedokonanie przez organy administracyjne pełnego rozważenia całego zebranego w sprawie materiału dowodowego, tj. twierdzeń skarżącego i załączonych przez niego dokumentów i w konsekwencji ustalenie, że organy w sposób prawidłowy zastosowały uznanie administracyjne podczas gdy prawidłowa ocena zebranego materiału dowodowego, w tym uwzględnienie przedkładanych przez skarżącego oświadczeń wskazuje jednoznacznie, że w niniejszej sprawie doszło do przekroczenia działania w ramach uznania administracyjnego; 2. art. 145 §1 pkt. 1 lit. c p.p.s.a. - poprzez oddalenie skargi mimo naruszenia przez organy administracyjne art. 7 k.p.a, art. 77 § 1 k.p.a. oraz art. 80 k.p.a w zw. z art 18 u.p.e.a. w stopniu mogącym mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. przyjęcie że to skarżący obowiązany był wykazać okoliczności związane z jego sytuacją majątkową i osobistą podczas gdy to organy jako obowiązane do dążenia do pełnego ustalenia materiału dowodowego sprawy wobec skarżącego występującego w sprawie bez profesjonalnego pełnomocnika winny podjąć czynności zmierzające do zebrania materiału dowodowego w sprawie w stopniu umożliwianym odniesienie się do twierdzeń skarżącego; 3. art. 141 § 4 p.p.s.a. - poprzez przyjęcie stanu faktycznego ustalonego przez organy administracyjne niezgodnie z obowiązującą je procedurą, zawartą w Kodeksie postępowania administracyjnego i niepodjęcie jakichkolwiek kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i nie wyjaśnienie dlaczego spełnienie przesłanek przez skarżącego do zwolnienia spod egzekucji administracyjnej składnika majątkowego stanowiącego wierzytelność z rachunku bankowego w Banku [...] w Ł. nie mogło skutkować uwzględnieniem żądania w sytuacji gdy sąd administracyjny zobowiązany jest do dokonania kontroli legalności działalności organów administracji publicznej, w tym kontroli dokonywanych przez te organy ustaleń faktycznych, a następnie zobligowany jest do dokładnego wyjaśnienia podstaw prawnych i faktycznych rozstrzygnięcia. Il. Na podstawie art. 174 pkt 1 p.p.s.a. zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie prawa materialnego, tj. naruszenie: 1. art. 13 u.p.e.a. poprzez jego niezastosowanie i przyjęcie, że powyższa regulacja nie może mieć zastosowania do skarżącego z uwagi na niespełnienie przesłanki "ważnego interesu", którą to przesłankę organy wiążą ze wskazaniem alternatywnego, innego składnika majątkowego, z którego mogłaby być prowadzona egzekucja, podczas gdy skarżący wskazał istnienie takiego składnika majątkowego w postaci dochodzonych przez niego wierzytelności od Powiatu Z. i Gminy A., a co powinno doprowadzić zarówno organy jak i Sąd pierwszej instancji do wniosku, że wskazanie przez skarżącego wg. należności stanowią inny składnik majątku pozwalający na przyjęcie, iż doszło do spełnienia przesłanki "ważnego interesu" w rozumieniu art. 13 u.p.e.a. 2.2. W odpowiedzi na skargę kasacyjną wniesiono o oddalenie skargi kasacyjnej. 3. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 3.1. Skarga kasacyjna podlegała oddaleniu. 3.2. Zgodnie z treścią art. 183 § 1 p.p.s.a., Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, biorąc pod rozwagę z urzędu jedynie nieważność postępowania. W rozpoznawanej sprawie nie zachodzi żadna z okoliczności skutkujących nieważnością postępowania, o jakich mowa w art. 183 § 2 p.p.s.a. i nie zachodzi żadna z przesłanek, o których mowa w art. 189 p.p.s.a., które Naczelny Sąd Administracyjny rozważa z urzędu dokonując kontroli zaskarżonego skargą kasacyjną wyroku. W tych okolicznościach badaniu podlegały wyłącznie zarzuty podniesione w skardze kasacyjnej na uzasadnienie przytoczonych podstaw kasacyjnych. Wobec oświadczenia o zrzeczeniu się rozprawy, sprawa została rozpoznana na posiedzeniu niejawnym, stosownie do postanowień art. 182 § 2 p.p.s.a. 3.3. Za niezasadny należy uznać zarzut naruszenia art. 13 § 1 u.p.e.a., który stanowił podstawę prawną rozpoznania wniosku skarżącego o zwolnienie z egzekucji części wierzytelności pieniężnej. Zgodnie z tym przepisem organ egzekucyjny, na wniosek zobowiązanego i ze względu na jego ważny interes, może zwolnić, na czas oznaczony lub nieoznaczony, z egzekucji w całości lub części określone składniki majątkowe zobowiązanego. Przez zwolnienie spod egzekucji należy rozumieć niepodejmowanie lub odstąpienie od egzekucji z całości lub części składników majątkowych zobowiązanego – art. 1a pkt 21 u.p.e.a. Celem instytucji zwolnienia z egzekucji jest eliminowanie sytuacji zmierzających do wyrządzenia zobowiązanemu nadmiernych dolegliwości. Pozwala ona na zmniejszenie uciążliwości egzekucji wówczas, gdy ta jest prowadzona ze składnika majątkowego szczególnie ważnego dla zobowiązanego. W tym zakresie należy mieć jednak na uwadze, że uciążliwość egzekucji nie może stanowić samodzielnej przesłanki przesądzającej o zwolnieniu z egzekucji, ponieważ istotą postępowania egzekucyjnego jest przymusowa ingerencja w sytuację majątkową zobowiązanego w celu wyegzekwowania należności publicznoprawnej, co z zasady jest dolegliwe. Egzekucja jest następstwem zaniechania przez podmiot zobowiązany dobrowolnej zapłaty ciążącej na nim należności. Celem postępowania egzekucyjnego jest doprowadzenie do wykonania, w sposób przymusowy, obowiązków ciążących na zobowiązanym. Postępowanie egzekucyjne musi być zatem z jednej strony skuteczne, z drugiej zaś organ winien stosować środki, które zostały przewidziane w ustawie, winien też brać pod uwagę, aby były one jak najmniej uciążliwe dla dłużnika. 3.4. Podstawową przesłanką upoważniającą organ egzekucyjny do zwolnienia danego składnika majątkowego z egzekucji jest istnienie przemawiającego za tym "ważnego interesu" zobowiązanego. Przesłanka ważnego interesu zobowiązanego jest swoistą klauzulą generalną, której znaczenie należy rozpatrywać w kontekście okoliczności konkretnej sprawy. O istnieniu ważnego interesu po stronie zobowiązanego nie decyduje jego subiektywne przekonanie, lecz zobiektywizowane kryteria (por. wyrok NSA z 16 października 2009 r., II FSK 789/08). Uwzględnienie wniosku o zwolnienie z egzekucji nie może prowadzić do bezskuteczności egzekucji (zob. wyrok NSA z 10 czerwca 2014 r., II FSK 1791/12). Należy przyjąć, że skoro ustawodawca nie zabezpiecza obecnie interesów wierzyciela, uzależniając od jego zgody możliwość pozytywnego rozpatrzenia wniosku zobowiązanego o zwolnienie z egzekucji, to okolicznościom związanym z ważnym interesem zobowiązanego można przeciwstawiać okoliczności związane z interesem wierzyciela. W szczególności niemożność zaspokojenia wierzyciela może być rozpatrywana w kontekście ważnego interesu zobowiązanego. W tym zakresie w orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, że zobowiązany musi nie tylko przedstawić argumenty przemawiające za zwolnieniem z egzekucji określonych składników majątkowych, ale także wykazać, że możliwe jest prowadzenie egzekucji i uzyskanie egzekwowanych należności z jego innych składników majątkowych (zob. np. wyrok WSA w Łodzi z 16 stycznia 2008 r., I SA/Łd 997/07, wyrok NSA z 1 czerwca 2016 r., II GSK 154/15). Dokonując wykładni przesłanek określonych w art. 13 § 1 u.p.e.a. należy mieć bowiem na uwadze podstawowy cel postępowania egzekucyjnego, jakim jest zaspokojenie stwierdzonej tytułem wykonawczym wierzytelności. To z kolei nakłada na organ egzekucyjny obowiązek między innymi rozważenia, czy wskazane przez zobowiązanego inne sposoby zaspokojenia wierzyciela ze składników majątkowych zobowiązanego wierzyciela, faktycznie mogą doprowadzić do realizacji podstawowego celu egzekucji. 3.5. Istotną cechą instytucji z art. 13 § 1 u.p.e.a. jest to, że działa ona na zasadzie rozstrzygania spraw w oparciu o tzw. uznanie administracyjne. Takie postanowienia podlegają ograniczonej kontroli sądów administracyjnych. Kontroli sądu nie podlega uznanie administracyjne samo w sobie, lecz kwestia, czy postanowienie zostało podjęte zgodnie z podstawowymi zasadami postępowania administracyjnego, a w szczególności, czy wydano je w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy oraz czy ocena tego materiału została dokonana zgodnie z zasadą swobodnej oceny dowodów, czy też zawiera elementy dowolności (por. wyrok NSA z 13 września 2017 r., II FSK 2090/15). To oznacza, że nawet stwierdzenie przez organ wszystkich przesłanek do zastosowania art. 13 § 1 u.p.e.a. nie obliguje go do tego, lecz stwarza tylko dla organu taką możliwość, i to poddaną kontroli sądowoadministracyjnej w ograniczonym zakresie. 3.6. We wniosku zobowiązany domagał się uchylenia zajęcia wierzytelności z rachunku bankowego z 23 czerwca 2021 r., a w piśmie z 28 października 2021 r. oświadczył, że jego wniosek dotyczy uchylenia zajęcia konta bankowego na czas rozstrzygnięcia procesów sądowych. Skarżący składając powyższy wniosek zobowiązany był do wskazania szczególnych okoliczności uzasadniających zwolnienie i wskazanie składnika majątkowego, z którego mogła być prowadzona egzekucja. Wbrew stanowisku autora skargi kasacyjnej warunku tego nie spełnia wskazanie sporów sądowych z kontrahentami od których dochodzi zapłaty należności związanych z prowadzoną przez siebie działalnością gospodarczą. Jak wskazał Sąd pierwszej instancji chodzi wszak o wskazanie składników majątkowych, które w momencie składania wniosku o zwolnienie stanowią część majątku zobowiązanego. Roszczenia skarżącego o należności objęte pozwami mogą, ale nie muszą doprowadzić do powstania takich składników w jego majątku w przyszłości. Przesłanka ważnego interesu zobowiązanego z art. 13 u.p.e.a jest klauzulą generalną, której znaczenie należy rozpatrywać w kontekście okoliczności faktycznych konkretnej sprawy. Nie istnieje zamknięty katalog zdarzeń i sytuacji, które mogą być oceniane w kategoriach ważnego interesu strony. Z tych powodów to skarżący składając wniosek zobowiązany był do wskazania szczególnych okoliczności uzasadniających istnienie obiektywnie ważnego interesu po jego stronie i zwolnienie z egzekucji. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego powyższy zarzut jest przejawem niezadowolenia z oceny, której dokonał Sąd w zaskarżonym wyroku, zgodnie z którą powołanie się na złą sytuację materialną i kondycję firmy zobowiązanego nie było wystarczające. 3.7. Za niezasadnie zatem należy uznać również zarzuty naruszenia wskazanych przez autora skargi kasacyjnej przepisów k.p.a., tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80. Zebrany w sprawie materiał dowodowy był wyczerpujący a jego ocena została dokonana zgodnie z zasadami logiki i doświadczenia życiowego, co pozwoliło na ustalenie stanu faktycznego w sposób prawidłowy. Podkreślić należy nadto, że WSA prawidłowo dokonał kontroli zaskarżonego postanowienia w zakresie podniesionych w skardze zarzutów, stwierdzając, że postanowienie jest zgodne z prawem, nie narusza bowiem ani przepisów prawa materialnego ani przepisów postępowania w stopniu mającym lub mogącym mieć wpływ na wynik sprawy. 3.8. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. w pierwszej kolejności trzeba odnotować, że prawidłowo sporządzone uzasadnienie wyroku powinno zawierać zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie. Prawidłowo skonstruowane uzasadnienie daje rękojmię, że Sąd administracyjny dołożył należytej staranności przy podejmowaniu zaskarżonego rozstrzygnięcia. Pozwala poznać przesłanki podjęcia rozstrzygnięcia oraz prześledzić tok rozumowania Sądu. Uzasadnienie wyroku Sądu pierwszej instancji ma przy tym charakter informacyjny względem stron postępowania sądowoadministracyjnego, stanowiąc dla nich niezbędną płaszczyznę dla należytego wywiedzenia zarzutów skargi kasacyjnej, a ponadto umożliwia Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu ocenę zasadności przesłanek, na których oparto zaskarżone orzeczenie, co jest niezbędne dla przeprowadzenia prawidłowej kontroli instancyjnej. Artykuł 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną w sytuacji, gdy uzasadnienie wyroku nie zawiera wszystkich elementów wymienionych w tym przepisie prawa i gdy w ramach przedstawiania stanu sprawy Sąd pierwszej instancji nie wskaże, jaki i dlaczego stan faktyczny przyjął za podstawę orzekania (uchwała składu siedmiu sędziów NSA z 15 lutego 2010 r., sygn. akt II FPS 8/09, ONSAiWSA 2010/3 poz. 39, wyrok NSA z 20 sierpnia 2009 r. II FSK 568/08). Naczelny Sąd Administracyjny stwierdza, że w świetle wskazanej uchwały składu siedmiu sędziów NSA z dnia 15 lutego 2010 r. przyjmuje się, że art. 141 § 4 p.p.s.a. może stanowić samodzielną podstawę kasacyjną tylko wtedy, gdy uzasadnienie zaskarżonego wyroku nie zawiera stanowiska co do stanu faktycznego, przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Ponadto, aby zarzut taki mógł stanowić samodzielną podstawę skargi kasacyjnej, wskazana wada uzasadnienia musi być na tyle istotna, że może to mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a samo uchybienie musi uniemożliwiać kontrolę kasacyjną zaskarżonego wyroku. W rozpoznanej sprawie Naczelny Sąd Administracyjny nie stwierdził takich naruszeń. Przeciwnie, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiada wymaganiom stawianym przez art. 141 § 4 p.p.s.a., w szczególności zawiera zwięzłe przedstawienie stanu sprawy, zarzutów podniesionych w skardze, stanowisk pozostałych stron, podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz jej wyjaśnienie, a także wypowiedź co do wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia zarzutów skargi. Sąd pierwszej instancji w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku zawarł nadto stanowisko co do oceny stanu faktycznego przyjętego za podstawę zaskarżonego rozstrzygnięcia. Uzasadnienie zaskarżonego wyroku zostało sporządzone w sposób umożliwiający Naczelnemu Sądowi Administracyjnemu kontrolę instancyjną. Zasadność merytorycznego stanowiska Sądu pierwszej instancji nie może być zaś skutecznie podważana zarzutem naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Zarzut naruszenia tego przepisu nie może więc sprowadzać się do polemiki z przedstawionym w uzasadnieniu stanowiskiem Sądu pierwszej instancji. Mając powyższe na względzie, należało uznać zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. za bezzasadny. 3.9. Wobec powyższego Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. oddalił skargę kasacyjną, jako pozbawioną usprawiedliwionych podstaw. O kosztach postępowania kasacyjnego orzeczono na podstawie art. 204 pkt 1, art. 205 § 2, art. 207 § 1 i art. 209 p.p.s.a. Paweł Borszowski Bogusław Dauter Anna Dalkowska