I SA/Wa 1239/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Dariusz Pirogowicz (spr.), sędzia WSA Marta Kołtun-Kulik, sędzia WSA Gabriela Nowak, po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 24 listopada 2023 r. sprawy ze skargi J. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie z dnia 25 kwietnia 2023 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz decyzję Prezydenta [...] z dnia 9 marca 2023 r. nr [...]. UZASADNIENIE Decyzją z 25 kwietnia 2023 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta [...] z 9 marca 2023 r. nr [...] o odmowie przyznania J. C. świadczenia pielęgnacyjnego. Decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie wydana została przy następujących ustaleniach stanu faktycznego. J.C. sprawowała opiekę nad niepełnosprawną w stopniu znacznym matką (E.C.), której stopień niepełnosprawności datował się – jak wynika z orzeczenia Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 24 sierpnia 2022 r. nr [...] - od 25 lipca 2022 r., przy braku możliwości ustalenia samej daty powstania niepełnosprawności. W związku z tą opieką wyżej wymieniona wnioskiem z 20 września 2021 r. wystąpiła o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, przewidzianego w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2022 r. poz. 615 ze zm.) przywoływanej dalej jako: "u.ś.r". W załączonym do wniosku oświadczeniu podawała, że u matki zdiagnozowano stwardzenie zanikowe boczne. Jest ona osobą leżącą, nie może się samodzielnie podnieść czy usiąść, ma także całkowicie niesprawne ręce. Stąd wymaga karmienia, pojenia oraz wspierania w czynnościach higienicznych i pielęgnacyjnych. Wnioskodawczyni oświadczyła nadto, że od marca 2019 r. nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. W następstwie rozpoznania powyższego wniosku Prezydent [...] decyzją z 9 marca 2023 r., utrzymaną w mocy przez Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Warszawie decyzją z 25 kwietnia 2023 r., odmówił przyznania J.C. świadczenia pielęgnacyjnego. Przy czym było to drugie rozstrzygnięcie Prezydenta [...] podjęte po uchyleniu przez Kolegium uprzednio wydanej w tym przedmiocie decyzji. W toku ponownie prowadzonego postępowania matka strony zmarła (data zgonu 22 lutego 2023 r.). Organ pierwszej instancji jako przyczynę negatywnego rozstrzygnięcia wskazywał na niespełnienie ustanowionej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanki powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki przed 18 rokiem życia. Kolegium tego argumentu wprawdzie nie podzieliło - zwracając uwagę na konsekwencje wywołane wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, stwierdzającego niezgodność art. 17 ust. 1b u.ś.r z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie w jakim różnicuje on prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności – niemniej wywodziło, że w sprawie nie potwierdzono istnienia związku pomiędzy sprawowaną przez wnioskodawczynię opieką nad matką a niepodejmowaniem zatrudnienia. Zdaniem Kolegium do takich wniosków prowadzi analiza oświadczeń składanych przez samą zainteresowaną, z których nie wynika aby kiedykolwiek podejmowała zatrudnienie, w powiązaniu z jej wiekiem oraz przebiegiem choroby matki. Na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Warszawie J.C. wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie, zarzucając jej naruszenie: 1.norm postępowania mających istotny wpływ na rozstrzygnięcie sprawy, tj.: 1.2. art. 9 w zw. z art. 8 § 1 k.p.a., poprzez brak należytego i wyczerpującego poinformowania jej o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogły mieć wpływ na ustalenie jej praw w postaci wydanej decyzji; 1.2. art. 136 § 1 w zw. z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., polegające na niewyczerpującym zebraniu i rozpatrzeniu całego materiału dowodowego, a także niepodjęciu wszelkich kroków niezbędnych do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy; 1.3. art. 75 § 1 i 2 k.p.a., polegające na nieuwzględnieniu przez Kolegium jej oświadczeń z 10 oraz 13 lutego 2023 r., z których wprost wynika, że nie podejmowała zatrudnienia, aby móc zapewnić matce właściwą opiekę; 1.4. art. 7 k.p.a. poprzez błędną ocenę zebranego w sprawie materiału dowodowego, w tym w szczególności jej oświadczenia z 13 lutego 2023 r., z naruszeniem zasady prawdy obiektywnej, a także nie uwzględniając słusznego interesu obywatela. Jej zdaniem bowiem, oceniając powyższe oświadczenia Kolegium dokonało błędnej interpretacji, jakoby nigdy w swoim życiu nie podejmowała jakiekolwiek zatrudnienia (skarżąca ma aktualnie 31 lat). Podczas, gdy prawidłowa ocena przedstawionego oświadczenia powinna prowadzić do wniosku o niepodejmowania zatrudnienia jedynie w okresie, którego dotyczy złożone podanie, gdy stan zdrowia jej mamy uniemożliwiał jej podjęcie jakiegokolwiek zatrudnienia. 2. norm prawa materialnego, tj.: 2.1. art. 17 ust 1 u.ś.r. poprzez jego błędne zastosowanie i brak przyznania świadczenia, pomimo spełnienia przesłanek zawartych we wskazanym przepisie; 2.2. art. 17 ust. 1 u.ś.r. poprzez jego błędną wykładnię, polegającą na uznaniu przez SKO, że pomiędzy złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego a niepodejmowaniem zatrudnienia lub rezygnacją z zatrudnienia powinna wystąpić korelacja czasowa; tymczasem prawidłowa wykładnia wskazanej normy (zgodna też z orzecznictwem sądów administracyjnych) potwierdza, że rezygnacja z zatrudnienia nie musi nastąpić dokładnie w momencie, w którym niezbędne jest sprawowanie opieki. W oparciu o tak sformułowane zarzuty, rozwinięte w motywach skargi, wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji jak też poprzedzającej ją decyzji organu I instancji, a także zobowiązanie organu do wydania w terminie 14 dnia od uprawomocnienia się wyroku decyzji udzielającej jej świadczenia pielęgnacyjne za okres od 20 września 2022 r. do 22 lutego 2023 r. Wnioskowała nadto o przeprowadzeniu dowodu uzupełniającego z trzech umów zawartych z Centrum Nauki [...]: z 26 kwietnia 2016 r. nr [...], z 7 kwietnia 2017 r. nr [...] i z 13 kwietnia 2018 r. nr [...] na okoliczność, że była osoba aktywną zawodowo zanim nasiliły się objawy chorobowe matki oraz istnienia związku pomiędzy sprawowaną opieką a niepodejmowaniem zatrudnienia. Ponadto o przeprowadzenie dowodu z jej oświadczenia z 25 maja 2023 r. w celu wykazania, że po śmierci matki aktywnie poszukuje zatrudnienia. W celu zaś wykazania, że matka wymagała całodobowej opieki przeprowadzenie dowodu z orzeczenia o stopniu niepełnosprawności, kart leczenia szpitalnego oraz zaświadczenia o stanie zdrowia z ZUS. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zaprezentowane w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wnioskował także o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym. Skarżąca wyraziła zgodę na ten tryb rozpoznania procedowania sprawy. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: skarga jest zasadna. Materialnoprawną podstawą zaskarżonej decyzji był art. 17 u.ś.r., który w ust. 1 pkt 4 stanowi, że świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Z przepisu tego wynika, że świadczenie pielęgnacyjne, przyznawane są z powodu niemożności wykonywania pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej lub długotrwałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie li tylko z racji sprawowania opieki. Pod pojęciem opieki stałej oraz długoterminowej należy z kolei rozumieć stałą pieczę nad osobą wymagającą opieki, a także gotowość i możliwość udzielenia pomocy w sytuacji, gdy tylko taka potrzeba w danym momencie zaistnieje. Określenia te wskazują więc, że nie może to być opieka świadczona sporadycznie czy też przez osoby, które zważywszy na własne predyspozycje psychofizyczne nie są jej w stanie świadczyć i same wymagają pomocy. Innymi słowy aby uzyskać świadczenie wnioskujący musi sprawować i pozostawać w gotowości do sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną oraz mieć realną możliwość jej sprawowania w tak znacznym wymiarze, że z tego powodu rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. Analiza akt sprawy wykazała - wbrew temu co przyjęło Kolegium - że wszystkie ww. przesłanki przyznania J.C. świadczenia pielęgnacyjnego zostały spełnione. Matka, nad którą do jej śmierci – co nastąpiło 22 lutego 2023 r. - sprawowała opiekę legitymowała się bowiem orzeczeniem Miejskiego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności w [...] z 24 sierpnia 2022 r. o znacznym stopniu niepełnosprawności, której przyczyną wynikały z powikłań wynikających z jednostki chorobowej w postaci stwardzenie zanikowego bocznego. Te powikłania powodowały z kolei, że była ona całkowicie uzależnioną od wsparcia skarżącej w zakresie zaspokajania podstawowych potrzeb życiowych. Z treści oświadczeń strony (k. 14, 78 akt administracyjnych) opinii pracownika socjalnego ujętej w rodzinnym wywiadzie środowiskowym (k. 122 akt administracyjnych), a także dokumentacji medycznej znajdującej się w aktach (k. 102-104 akta administracyjnych) – wynika wszak, że była ona osobą leżącą, nieporuszającą się, podłączoną do respiratora, korzystającą od 2022 r. z przezskórnej endoskopowej gastrostomii (PEG). Z tego właśnie powodu skarżąca, jako osoba na co dzień zajmująca się opieką nad matką – która to opieka ze względu na dysfunkcje organizmu niepełnosprawnej miała charakter stały - w sposób oczywisty pozbawiona była realnej możliwości podjęcia zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej. To, że faktycznie tę opiekę ona sprawowała jest przy tym przez organ nie kwestionowane i znajduje potwierdzenie w ustaleniach poczynionych przez pracownika socjalnego (vide rodzinny wywiad środowiskowy). Z załączonych zaś do skargi umów cywilnoprawnych (dopuszczonych jako dowód uzupełniający w sprawie) wynika, że przed tym okresem skarżąca – wbrew temu co twierdzi organ była aktywna zawodowo. Ostatnia z umów zawarta została wszak na okres od 1 maja 2018 r. do 31 marca 2019 r. Koresponduje to zatem z informacją podaną przez nią w oświadczeniu z 20 września 2022 r., że "nie pracuje od marca 2019 r.", co związane było z pogorszeniem się stanu zdrowi matki w wyniku postępującej choroby. W tym stanie rzeczy nie sposób podzielić argumentacji Kolegium, że pomiędzy niepodejmowaniem owego zatrudnienia a koniecznością opieki nie istnieje związek przyczynowy. Nie kwestionując tego, że dla przyznania świadczenia koniecznym jest jego istnienie, nie sposób w ocenie Sądu znaleźć bardziej czytelnego przykładu takiego związku niż ten z jakim mamy do czynienia w tym przypadku, gdzie osoba niepełnosprawna jest całkowicie uzależniona od pomocy osoby trzeciej, bez której jej życie byłoby wręcz zagrożone, a ta z kolei żeby mogła tę pomoc świadczyć i to w istocie wymiarze dwudziestoczterogodzinnym na dobę, jakiejkolwiek możliwości aktywności zawodowej jest pozbawiona. Nie jest wreszcie oparty na prawdzie argument Kolegium (zawarty na str. 2 uzasadnienia), że z oświadczeń skarżącej nie wynika aby kiedykolwiek podejmowała zatrudnienia. Przeciwnie, powołanie się przez nią w tych oświadczeniach na brak aktywności zawodowej od marca 2019 r. prowadzić winno do wniosku, że przed tą datą zatrudnienie podejmowała. W tym stanie rzeczy konkluzje organu ocenić należy jako dowolne, co świadczy o naruszeniu ustanowionej w art. 80 k.p.a. zasady swobodnej oceny dowodów. Ta bowiem, jak wskazuje się w orzecznictwie sądów administracyjnych, aby nie przerodziła się w samowolę, musi być dokonana zgodnie z normami prawa procesowego oraz z zachowaniem reguł tej oceny, tj. po pierwsze - opierać się należy na materiale dowodowym zebranym przez organ, z zastrzeżeniem wyjątków przewidzianych w przepisach prawa. Po drugie ocena powinna być oparta na wszechstronnej ocenie całokształtu materiału dowodowego i po trzecie - organ powinien dokonać oceny znaczenia i wartości dowodów dla toczącej się sprawy, z zastrzeżeniem ograniczeń dotyczących dokumentów urzędowych, które mają na podstawie art. 76 § 1 k.p.a. szczególną moc dowodową. W końcu, po czwarte - rozumowanie, w wyniku którego organ ustala istnienie okoliczności faktycznych, powinno być zgodne z zasadami logiki (vide: przywoływany w uzasadnieniu skargi wyrok NSA z 23 lutego 2018 r. II OSK 1903/17, lex nr 2458235). Tych wszystkich zasada Kolegium nie dopełniło. Zasadnym w tym stanie rzeczy jest zarzut naruszenia przez nie art. 7, art. 77 § 1 k.p.a. oraz przywołanego wyżej art. 80 k.p.a., które to naruszenie nie tylko mogło, ale miało istotny wpływ na wynik sprawy. Doprowadziło bowiem do nieuzasadnionego i pozostającego w sprzeczności z obrazem stanu faktycznego wyłaniającym się ze zgromadzonego w aktach materiału dowodowego wniosku o niespełnieniu przez skarżącą przesłanek warunkujących przyznanie żądanego świadczenia. Sąd podziela natomiast stanowisko Kolegium, że przewidziane w art. 17 ust. 1b u.ś.r. kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego, w następstwie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, utraciło przymiot konstytucyjności. Wobec tego, w odniesieniu do tych osób, oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem tego kryterium. Nieuwzględnienie zatem przez organ pierwszej instancji konsekwencji ww. wyroku, oznacza, że podjęte przezeń rozstrzygnięcie wydane zostało z istotnym naruszeniem art. 17 ust. 1b u.ś.r. i podlegać musi z tego powodu uchyleniu, gdyż jest to niezbędne dla końcowego załatwienia sprawy. Biorąc powyższe pod uwagę Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2023 r. poz. 1634), orzekł jak w sentencji wyroku. Rozpoznanie sprawy na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym nastąpiło na podstawie art. 120 w zw. z art. 119 pkt 2 powołanej ustawy. Wskazania co do dalszego postępowania wynikają wprost oceny prawnej sformułowanej w niniejszym wyroku i sprowadzaj się do obowiązku ponownego rozstrzygnięcie sprawy, przy uwzględnieniu tej oceny. Krańcowo wyjaśnić należy, że w okolicznościach niniejszej sprawy Sąd nie mógł stosując art. 145a § 1 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi zobowiązać organu do wydania w określonym terminie decyzji i wskazać sposobu jej rozstrzygnięcia (czego oczekiwała skarżąca), gdyż jak wynika z treści tego przepisu mógłby tego rodzaju rozstrzygnięcie zawrzeć w wyroku tylko w przypadku stwierdzenia naruszenia prawa materialnego lub stwierdzenia nieważności decyzji. Przepis ten nie pozwala na zobowiązanie w sytuacji, gdy przesłanką tego rozstrzygnięcia jest – jak miało to miejsce w sprawie - naruszenie przepisów postępowania.