III SA/Kr 1180/23

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Michna (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jakub Makuch Asesor WSA Magdalena Gawlikowska Protokolant starszy sekretarz sądowy Renata Nowak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 20 grudnia 2023 r. sprawy ze skargi M. P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie z dnia 9 maja 2023 r. nr SKO.ŚR/4111/324/2023 w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję organu pierwszej instancji, II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Krakowie na rzecz skarżącego M. P. kwotę 480 (słownie: czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. UZASADNIENIE Ponownie wydaną w sprawie decyzją z 27 lutego 2023 r., Burmistrz Miasta i Gminy Myślenice odmówił M. P. (dalej: skarżący) przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką Z. P. Organ wskazując na art. 17 ust. 1b pkt. 1 i 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 2140) - dalej: "u.ś.r." podał, że matka skarżącego, orzeczeniem ZUS w K. z 11 maja 2020 r. została zaliczona do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji, natomiast niepełnosprawność ta istniała od 1 października 2019 r. Organ przyznał też, że jest mu znana treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13, jednak powinien w pierwszej kolejności stosować obowiązujące przepisy prawa w oparciu o ich wykładnię literalną. Nadto wymagająca opieki ma jeszcze córkę, która jest również zobowiązana alimentacyjnie wobec matki, mieszka w B., pracuje zawodowo, nie posiada orzeczenia o niepełnosprawności i nie jest w stanie sprawować opieki nad matką. W odwołaniu skarżący podniósł, że jego matka jest osobą mocno schorowaną, ma zaniki pamięci, które stanowią bezpośrednie zagrożenie zdrowia i życia. Ponadto matka cierpi na cukrzycę i ma problemy z poruszaniem się. Nie jest ona w stanie samodzielnie egzystować, stąd musiał zrezygnować z dotychczasowej pracy by się zaopiekować matką. Ponadto jest on jedyną osobą, która może opiekować się mamą, gdyż jego siostra mieszka w innej miejscowości, a jej dochody nie pozwalają na pomoc finansową. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Krakowie, decyzją z 23 maja 2023 r., znak: SKO.ŚR/4111/324/2023 utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Organ wskazał, że kierując się wykładnią przepisów u.ś.r. dokonaną przez Trybunał Konstytucyjny w wyroku z 21 października 2014 r., K 38/13, stwierdzić należy, że oceny spełnienia przesłanek niezbędnych dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego należy dokonywać z pominięciem kryterium momentu powstania niepełnosprawności określonego w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Trybunał Konstytucyjny uznał art. 17 ust. 1b u.ś.r. za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, co oznacza, że od dnia 23 października 2014 r., tj. od dnia, w którym weszło w życie omawiane orzeczenie Trybunału Konstytucyjnego, powołany art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie może być stosowany w dotychczasowym kształcie, w zakresie zakwestionowanym przez Trybunał Konstytucyjny. Z tych to powodów, w ocenie Kolegium art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie mógł stać zatem na przeszkodzie przyznaniu i świadczenia pielęgnacyjnego w rozpatrywanej sprawie. Pomimo powyższego, w ocenie Kolegium, świadczenie pielęgnacyjne w rozpatrywanej sprawie nie przysługiwało, gdyż nie zaistniał związek pomiędzy rezygnacją z zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki nad niepełnosprawną matką - ze względu na to, że skarżący nie zrezygnował z zatrudnienia w tym celu Kolegium wskazało, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem z 11 maja 2020 r., zaliczającym ją do osób trwale niezdolnych do samodzielnej egzystencji, natomiast niepełnosprawność ta istniała od 1 października 2019 r. Kolegium podkreśliło również, że skarżący zaprzestał wykonywania działalności gospodarczej 29 stycznia 2022 r. Rozwiązanie umowy o pracę nastąpiło na mocy porozumienia stron, w związku z likwidacją działalności gospodarczej. Mając zatem na uwadze datę ustalania stopnia niepełnosprawności matki skarżącego nie można mówić o istnieniu związku przyczynowo - skutkowego między niepodejmowaniem przez skarżącego zatrudnienia, a sprawowaniem opieki. Skarżący nie wykazał w sposób wiarygodny, że zrezygnował z pracy tylko i wyłącznie ze względu na stan zdrowia matki. Dalej Kolegium wywodziło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawnym członkiem rodziny, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania. Nie może być ono traktowane jako zastępcze źródło dochodu. Ponadto skarżący posiada jeszcze rodzeństwo – siostrę, ur. 1962 r., która mieszka w B. w mieszkaniu własnościowym, jest wdową, ma dwoje dorosłych dzieci, które mieszkają osobno. Pracuje zawodowo w sektorze budżetowym, posiada stałe dochody, nie leczy się przewlekle i nie ma orzeczenia o niepełnosprawności. Obowiązek alimentacyjny względem matki ciąży w takim samym stopniu na wszystkich jej dzieciach. Kolegium dodało też, że należy uwzględnić też wykazany w aktach fakt, iż wnuki osoby wymagającej w rozpatrywanej sprawie opieki są już samodzielne, a jak wskazują zasady doświadczenia życiowego, w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad osobą niepełnosprawną, tak aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się uchylenia decyzji Kolegium oraz wniósł o zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania według norm przypisanych. Skarżący zarzucił Kolegium naruszenie: 1. prawa materialnego przepisu art. 17 ust. 1 u.ś.r. przez jego błędną wykładnię a to ustalenie, że rezygnacja z pracy przez skarżącego nie pozostawała w związku przyczynowo-skutkowym z koniecznością sprawowania opieki nad matką, oraz uznaniem, że opiekę tą może spełniać siostra skarżącego, lub też przyczyniać się finansowo do sprawowania opieki, a powyższe naruszenie miało wpływ na wynik sprawy przez utrzymanie w mocy decyzji organu I instancji odmawiającej prawa skarżącemu do świadczenia pielęgnacyjnego; 2. przepisów postępowania a to art. 7 i 8 k.p.a. przez : – brak ustalenia, że opiekę nad matką skarżącego sprawował do swojej śmierci jej mąż pomimo oświadczeń skarżącego w tym zakresie, – brak ustaleń w zakresie, że siostra skarżącego zamieszkuje 50 km od miejsca zamieszkania swojej matki, otrzymuje wynagrodzenie w wysokości najniższej krajowej i nie jest w stanie opiekować się swoją matką, ani pomagać finansowo, gdyż sama wymaga wsparcia i opieki, – błędne ustalenie jedynie na podstawie dokumentu "rozwiązania umowy o pracę za porozumieniem stron", że to skarżący zlikwidował działalność gospodarczą, a nie jego pracodawca, oraz błędne ustalenie, że z samego rozwiązania umowy o pracę w trybie porozumienia stron wynika brak związku z koniecznością sprawowania przez skarżącego opieki nad swoją matką, – brak wyznaczenia rozprawy administracyjnej i przeprowadzenia dowodu z przesłuchania skarżącego i jego siostry, co zapobiegłoby wyżej wskazanym błędnym ustaleniom i nieprawidłowej decyzji organu zarówno I jak i II instancji, wyżej wskazane naruszenia przepisów postępowania miały istotny wpływ na wynik sprawy przez błędne ustalenie organu, że rezygnacja z pracy skarżącego nie pozostaje w związku z niepełnosprawnością jego matki, gdyż istniała ona od 1 października 2019 r. a skarżący zrezygnował z pracy w 29 stycznia 2022 r. oraz że siostra skarżącego może zajmować się swoją matką lub też partycypować finansowo w opiece nad nią. Skarżący wniósł o dopuszczenie dowodu z dokumentu urzędowego - aktu zgonu ojca celem wykazania daty jego zgonu tj. 5 października 2021 r. i związku powyższego faktu z przejęciem całkowitej opieki nad matką przez skarżącego. W odpowiedzi Kolegium wniosło o oddalenie skargi, podtrzymując argumentację zawartą w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga zasługiwała na uwzględnienie ponieważ błędy w ustaleniach faktycznych popełnione przez Kolegium doprowadziły do niezasadnego utrzymania w mocy zaskarżonej decyzji organu I instancji. W ocenie Sądu ocena zebranego w sprawie materiału dowodowego została przy tym dokonana z naruszeniem art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. Na wstępie Sąd zaznacza, że słusznym był pogląd Kolegium, że skoro Trybunał Konstytucyjny kategorycznie przyjął, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. narusza prawa opiekunów osób, których niepełnosprawność' powstała odpowiednio po ukończeniu 18 oraz 25 roku życia, to nie sposób uznać, że orzeczenie to nie ma żadnego wpływu na sytuację prawną skarżącego. Wręcz przeciwnie - data ustalenia niepełnosprawności matki skarżącego nie mogła być negatywną przesłanką do przyznania wnioskowanego świadczenia. Organ I instancji rozstrzygając w zakresie przedmiotowego wniosku miał więc obowiązek procedować w oparciu o przepisy ustawy o świadczeniach rodzinnych z wyłączeniem niekonstytucyjnej części art. 17 ust. 1b u.ś.r. na co trafnie zwróciło uwagę Kolegium w zaskarżonej decyzji. W pozostałej jednak części Kolegium dokonało dowolnej oceny zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego. Na wstępie Sąd podkreśla, że początkowo matką skarżącego opiekował się jej współmałżonek. Skarżący przedstawił akt zgonu swojego ojca (śmierć nastąpiła 5 października 2021 r.) i wykazał, że bezpośrednio przed złożeniem wniosku o przyznanie świadczenia (1 września 2022 r.) nie prowadził działalności gospodarczej (jak to ustaliło błędnie Kolegium). Z akt administracyjnych wynika, że skarżący rozwiązał umowę o pracę 29 stycznia 2022 r. Fakt, że w świadectwie pracy wskazano, że rozwiązanie u mowy o pracę nastąpiło na mocy porozumienia stron (a w dodatkowym dokumencie - że ma to związek z likwidacją działalności gospodarczej pracodawcy) – nie ma rozstrzygającego w sprawie znaczenia, ponieważ zgodnie z art. 97 § 2 ustawy z dnia 26 czerwca 1974 r. Kodeks pracy (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1465) w świadectwie pracy zawarte są m.in. informacje dotyczące trybu rozwiązania (czyli albo za wypowiedzeniem, albo za porozumieniem stron) lub okoliczności wygaśnięcia stosunku pracy, a także inne informacje niezbędne do ustalenia uprawnień pracowniczych i uprawnień z ubezpieczenia społecznego. Zasadniczo więc, rozwiązanie dotychczasowego stosunku pracy na mocy porozumienia stron lub w związku z likwidacją zakładu pracy – nie ma związku z innymi okolicznościami dotyczącymi sytuacji osobistej i rodzinnej pracownika. Z tego też powodu, w ocenie Sądu, Kolegium całkowicie niezgodnie ze zgromadzonym materiałem dowodowym przyjęło, że skarżący prowadził do 29 stycznia 2022 r. działalność gospodarczą. Co więcej, w uzasadnieniu decyzji Kolegium została zawarta sugestia, że skoro matka skarżącego uzyskała orzeczenie o znacznym stopniu niepełnosprawności 1 października 2019 r., to późniejsza rezygnacja z aktywności zawodowej dowodzi braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy zaniechaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania opieki. Kolegium umknęło jednak, że już w pierwotnie sporządzonym wywiadzie środowiskowym (k. 27 akt administracyjnych) pracownik socjalny potwierdzał, że po śmierci męża (październik 2021 r.) stan matki skarżącego bardzo się pogorszył. W ocenie Sądu powyższe dowody wskazują na dowolność wniosków Kolegium w zakresie braku związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy rozwiązaniem z końcem stycznia 2022 r. (a więc w okresie, który nastąpił po śmierci ojca), a koniecznością sprawowania opieki nad matką. Z przedstawionego zaświadczenia lekarskiego (k. 74 akt administracyjnych) wynika, że: "Chora wymaga stałej opieki osób drugich z uwagi na zaawansowaną demencje i depresję". Z przedstawionych już na etapie postępowania sądowego zaświadczeń wynika również, że matka skarżącego nadal znajduje się w stanie (szczegółowy opis podano w zaświadczeniu) wymagającym stałej obecności syna. Nadto uwagi Kolegium, że siostra skarżącego – mieszkająca w odległości ok. 50 km i uzyskująca stosunkowo niewielkie dochody z pracy w sferze budżetowej (wysokość tych dochodów również została wskazana w wywiadzie środowiskowym – k.65 akt administracyjnych) mogłaby realnie wspomóc skarżącego w opiece nad matką – nie poparte zostały jakimikolwiek innymi dowodami, a nadto oderwane są od zasad logiki i doświadczenia życiowego. Skoro skarżący mieszka z matką, a jego nadal pracująca siostra mieszka w odległości ok. 50 km to niewyobrażalnym jest stała pomoc w opiece, tak aby skarżący mógł podjąć zatrudnienie, chociażby w ograniczonym zakresie (np. na zlecenie). Poziom dochodów siostry również wyklucza zapewnienie płatnej opieki niepełnosprawnej matce. Kolegium powołało się również na "wykazany w aktach fakt, iż wnuki osoby wymagającej w rozpatrywanej sprawie opieki są już samodzielne, że jak wskazują zasady doświadczenia życiowego, w rodzinach wielopokoleniowych istnieje możliwość takiego podzielenia się obowiązkami związanymi z opieką nad niepełnosprawną, aby sprawowanie takiej opieki nie wymagało rezygnacji któregokolwiek członka rodziny z aktywności zawodowej, choćby w ograniczonym zakresie". Odnosząc się do tego typu argumentów (których co do zasady nie należy negować) to Sąd zauważa, że z akt wynika jedynie, że dzieci siostry skarżącego są samodzielne i nie mieszkają ze swoją matką – nie wiadomo jednak czy mieszkają w B. (tj. 50-60 km. od swojej babki); jaki jest ich status zawodowy, finansowy itp. Powoływanie się więc jako na dowód w sprawie – na fragmentaryczne informacje stanowi ponownie o dowolności oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego. Zgodnie z art. 77 § 1 k.p.a. organ administracji publicznej jest obowiązany w sposób wyczerpujący zebrać i rozpatrzyć cały materiał dowodowy. Natomiast zgodnie z kolei z art. 80 k.p.a. organ administracji publicznej ocenia na podstawie całokształtu materiału dowodowego, czy dana okoliczność została udowodniona. Skoro wnioski Kolegium albo są sprzeczne w sposób oczywisty z zebranym materiałem dowodowym (prowadzenie działalności gospodarczej przed wystąpieniem o przyznanie świadczenia), albo nie zostały poparte jakimikolwiek dowodami (możliwość uzyskania pomocy finansowej od siostry skarżącego lub pomocy świadczonej przez wnuki niepełnosprawnej osoby), albo logika przedstawianego wnioskowania sprzeczna jest z doświadczeniem życiowym (nie uwzględniono pomocy zmarłego męża matki skarżącego w początkowej fazie niepełnosprawności i wpływu tej śmierci na pogorszenie się stanu zdrowia niepełnosprawnej osoby) – to przeprowadzone w ten sposób postępowanie dowodowe narusza w sposób istotny, co miało znaczenia dla rozstrzygnięcia, ww. art. 77 §1 i art. 80 k.p.a. W ponownie przeprowadzonym postępowaniu organy uwzględnią ocenę prawną wyrażoną w niniejszym wyroku. Sąd uchylił (pkt I wyroku) zaskarżoną decyzję na podstawie art. 145 §1 pkt 1 lit. c z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 259) a także zasądził od organu na rzecz skarżącej (pkt II) kosztów zastępstwa procesowego (480 zł). Koszty zastępstwa procesowego zostały ustalone na podstawie § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (t.j. Dz. U. z 2023 r. poz. 1964 z późn. zm.).