II OSK 510/21

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Jacek Chlebny (spr.) Sędziowie sędzia NSA Jerzy Siegień sędzia del. WSA Grzegorz Rząsa Protokolant starszy asystent sędziego Adrianna Tarłowska po rozpoznaniu w dniu 22 listopada 2023 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej Y. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 23 października 2020 r., sygn. akt IV SA/Wa 1499/20 w sprawie ze skargi Y. P. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z dnia 19 maja 2020 r., nr DOiR-I-6270-22/2020/MS w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie wyrokiem z 23 października 2020 r., sygn. akt IV SA/Wa 1499/20, oddalił skargę Y. P. na decyzję Ministra Spraw Wewnętrznych i Administracji z 19 maja 2020 r. w przedmiocie odmowy potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego. Wyrok ten został wydany w następującym stanie faktycznym i prawnym sprawy. Minister Spraw Wewnętrznych i Administracji (dalej: Minister lub organ drugiej instancji) zaskarżoną decyzją, wydaną na podstawie art. 55 ust. 1 ustawy z 2 kwietnia 2009 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. 2020 poz. 347 ze zm.; dalej: ustawa o obywatelstwie polskim z 2009 r.), utrzymał w mocy decyzję z 16 grudnia 2019 r., którą Wojewoda Mazowiecki (dalej: [...] organ pierwszej instancji) odmówił potwierdzenia posiadania obywatelstwa polskiego przez Y. P. (dalej: skarżący lub wnioskodawca) ur. [...]. Organ drugiej instancji podkreślił, że przy rozstrzyganiu tej sprawy decydujące znaczenie mają przepisy obowiązujące w dacie narodzin wnioskodawcy, tj. przepisy ustawy z dnia 15 lutego 1962 r. o obywatelstwie polskim (Dz.U. Nr 10, poz. 49 ze zm.; dalej: ustawa o obywatelstwie polskim z 1962 r.). Powołując się na art. 4 oraz 6 ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. wskazał, że z ówcześnie obowiązującymi przepisami, wnioskodawca mógł nabyć obywatelstwo polskie z mocy prawa wówczas, gdyby w dacie jego urodzenia obywatelstwo to posiadało przynajmniej jedno z jego rodziców. Organ drugiej instancji podkreślił, że materiał dowodowy zgromadzony w rozpoznawanej sprawie nie potwierdza, że J. P. (ojciec strony) posiadał obywatelstwo polskie w dacie narodzin syna. Ze względu na datę narodzin matki strony (R.S. z domu K.) dla rozstrzygnięcia kwestii jej obywatelstwa polskiego należy zastosować w pierwszym rzędzie przepisy ustawy z dnia 20 stycznia 1920 r. o obywatelstwie Państwa Polskiego (Dz.U. R.P. Nr 7, poz. 44 z ze zm.; dalej: ustawa o obywatelstwie Państwa Polskiego). Minister zaznaczył, że kluczową kwestią wymagającą rozstrzygnięcia jest okoliczność, czy matka wnioskodawcy urodziła się jako dziecko ślubne, czy też jako nieślubne, albowiem dopiero na tej podstawie jest możliwe ustalenie, po którym z rodziców mogła nabyć obywatelstwo polskie przez urodzenie na podstawie art. 4 pkt 1 w związku z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, a co za tym idzie, ewentualnie z którym z rodziców mogła je utracić w okresie obowiązywania tej ustawy. Minister zauważył, że wnioskodawca utrzymuje, że jego dziadek ze strony matki (L. K.) nabył obywatelstwo polskie i nigdy go nie utracił, jednakże nie przedłożył on do akt żadnego wiarygodnego dowodu, który potwierdzałby, że nabył on obywatelstwo polskie, zaś załączona do akt kserokopia dokumentu, który mógłby mieć istotne znaczenie w tej kwestii (archiwalne polskie świadectwo urodzenia L. K. z [...] r.), nie może stanowić wiarygodnego dowodu w sprawie, gdyż kserokopia tego dokumentu nie została poświadczona za zgodność z oryginałem, jak też nie załączono do akt oryginału tego dokumentu. Organ drugiej instancji zwrócił uwagę, że nawet gdyby wnioskodawca uzupełnił braki dowodowe, wykazując że L. K. nabył i posiadał obywatelstwo polskie, to nie byłoby to wystarczające do zmiany zaskarżonego rozstrzygnięcia organu pierwszej instancji. Do uznania, że posiadanie obywatelstwa polskiego przez dziadka strony w dacie narodzin jego córki – R. S. z domu K. skutkowało nabyciem przez nią tego obywatelstwa, niezbędne jest – zgodnie z art. 4 pkt 1 w związku z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego – potwierdzenie, że matka strony urodziła się jako dziecko ślubne. W przeciwnym razie, status obywatelstwa polskiego jej ojca, w dacie jej narodzin, byłby bez znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, gdyż – jako dziecko nieślubne – matka wnioskodawcy mogłaby nabyć obywatelstwo polskie przez urodzenie wyłącznie wówczas, gdyby w dacie jej narodzin obywatelstwo to posiadała jej matka. W ocenie Ministra, nieprzedłużenie przez stronę odpisu aktu małżeństwa rodziców jego matki uniemożliwia potwierdzenie, że urodziła się ona jako dziecko ślubne. Status jej obywatelstwa polskiego był zatem związany z jej matką, ze wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi. Organ drugiej instancji zauważył przy tym, że przy ustalaniu statusu obywatelstwa polskiego babki wnioskodawcy, z uwagi na brak dowodów na pozostawanie przez nią w związku małżeńskim z obywatelem polskim, zastosowania nie znajduje art. 13 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Zdaniem Ministra, materiał dowodowy zgromadzony w sprawie jest wystarczający do potwierdzenia, że F. (F.-C.) K. z domu H. (babka strony), legitymująca się polskim dowodem osobistym, wydanym [...] r. na dane: F.-C. H., urodzona [...], nabyła obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, jako osoba osiedlona w dniu wejścia w życie tej ustawy (31 stycznia 1920 r.) na terytorium, które weszło w skład Państwa Polskiego. Brak jest także dowodów, że utraciła je przed dniem nabycia obywatelstwa [...], tj. [...] r. Minister wskazał, że do 19 stycznia 1951 r. utratę obywatelstwa polskiego regulował art. 11 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, zgodnie z którym utrata obywatelstwa polskiego przez osobę pełnoletnią następowała przez nabycie obcego obywatelstwa (pkt 1) albo poprzez wstąpienie do służby wojskowej lub przyjęcie urzędu publicznego w państwie obcym (pkt 2). Oznacza to, że nabywając obywatelstwo [...] r. babka strony, utraciła z tym dniem obywatelstwo polskie na skutek nabycia obywatelstwa obcego, na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Wynika z tego także fakt, że w dacie narodzin matki wnioskodawcy, tj. [...] r. jej matka bezsprzecznie posiadała obywatelstwo polskie, co skutkuje tym, że R.S. z domu K.– jako dziecko nieślubne obywatelki polskiej – nabyła po matce obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 pkt 1 w związku z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Obywatelstwo to zostało jednak utracone zarówno przez babkę jak i matkę strony w dniu [...] r. Organ odwoławczy wskazał jednocześnie, że brak jest dowodów, by matka strony obywatelstwo polskie nabyła ponownie później, tj. po [...] r. i posiadała je w dacie narodzin jej syna – Y. P. Powyższe rozważania prowadzą do wniosku, że żadne z rodziców wnioskodawcy nie posiadało obywatelstwa polskiego w dacie jego narodzin, a zatem Y. P. nie nabył tego obywatelstwa z mocy prawa przez urodzenie na podstawie przepisów ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. Brak jest również dowodów, że strona nabyła obywatelstwo polskie w późniejszym okresie w innym trybie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalając skargę na powyższą decyzję stwierdził, że w aktach sprawy brak jest nie tylko odpisu aktu małżeństwa rodziców matki zainteresowanego, ale także jakichkolwiek wiarygodnych dowodów pośrednich, które nie tylko potwierdzałyby, że dziadkowie skarżącego ze strony matki zawarli skuteczny w świetle prawa polskiego związek małżeński, a nawet wskazywałyby na ten fakt, chociaż pośrednio. Sąd pierwszej instancji stwierdził, że wbrew wywodom skargi z aktu urodzenia matki skarżącego nie da się wyprowadzić wniosku o jej małżeńskim pochodzeniu. Akty stanu cywilnego stanowią dowód zdarzeń w nich stwierdzonych. W przypadku aktu urodzenia stanowią dowód na okoliczność urodzenia się dziecka w określonym dniu i miejscu oraz z określonych rodziców, którzy nie muszą pozostawać w związku małżeńskim. W myśl art. 1138 k.p.c. zagraniczny dokument urzędowy ma moc dowodową taką samą jak dokument polski, bez konieczności dokonywania jego transkrypcji. Nie oznacza to jednak, że na podstawie tego dokumentu można wywodzić prawa inne niż z dokumentu polskiego. Dokumenty urzędowe sporządzane są przez organy państwa w granicach przysługujących danemu organowi kompetencji i przewidzianej formie. Akty urodzenia, czy to w Polsce, czy w Niemczech nie dowodzą faktu zawarcia małżeństwa przez rodziców dziecka. Zdaniem Sądu pierwszej instancji, skarżący czyni nieuprawnione założenie, że nieodłącznym elementem zdarzenia w postaci urodzenia dziecka jest okoliczność związana z zawarciem przez rodziców związku małżeńskiego. Dla stwierdzenia faktu urodzenia nie ma znaczenia, czy rodzice pozostawali lub nie w związku małżeńskim. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie stwierdził, że organ nie pominął dowodu w postaci aktu urodzenia, ale uznał iż nie może być on wykorzystany jak dowód na okoliczność zawarcia przez rodziców matki skarżącego związku małżeńskiego. Sąd w pełni tę ocenę podzielił. Akt ten nie mógł zatem stanowić samodzielnej podstawy do ustalenia nabycia przez matkę skarżącego obywatelstwa po ojcu. Podzielił także stanowisko organu co do tego, że to na stronie ciążył obowiązek wykazania okoliczności ślubnego pochodzenia matki. Przesądza o tym treść art. 56 ust. 2 ustawy o obywatelstwie polskim z 2009 r. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku wniósł Y. P. Wyrok zaskarżył w całości i zarzucił Sądowi pierwszej instancji: 1. naruszenie art. 3 § 1 i 2, art. 141 § 4, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 oraz art. 135 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.; dalej: p.p.s.a.) poprzez dokonanie ustaleń sprzecznych z zebranym w sprawie materiałem dowodowym, w szczególności z treścią dokumentu urzędowego tj. [...] aktu urodzenia matki skarżącego wskazującego na jej ślubne pochodzenie; 2. naruszenie art. 3 ustawy z dnia 28 listopada 2014 r. Prawo o aktach stanu cywilnego, polegające na uznaniu, że załączony do akt sprawy odpis aktu urodzenia matki skarżącego nie stanowi dowodu jej pochodzenia ze związku małżeńskiego doniosłego prawnie, podczas gdy zgodnie z tym przepisem oznaczenie w akcie stanu cywilnego osoby jako urodzonej ze związku małżeńskiego rodziców jest równoznaczne z pozostawaniem przez nich w tym związku w chwili urodzenia dziecka, o ile okoliczność ta nie została skutecznie podważona w postępowaniu sądowym; 3. naruszenie art. 153 p.p.s.a. poprzez wyrażenie odmiennej oceny prawnej odnośnie mocy dowodowej aktu urodzenia matki skarżącego i brak wszechstronnej oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego odnośnie ustalenia ślubnego pochodzenia matki skarżącego; 4. błędne zastosowanie art. 4 pkt 1 i 2 w zw. z art. 5 i 7 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego poprzez przyjęcie, że matka skarżącego nie nabyła z chwilą urodzenia obywatelstwa polskiego po ojcu. W oparciu o powyższe zarzuty wniesiono o uchylenie zaskarżonego wyroku i zaskarżonej decyzji oraz utrzymanej nią w mocy decyzji Wojewody Mazowieckiego z 16 grudnia 2019 r., a także o zasądzenie zwrotu kosztów postępowania. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: 1. Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Wyrażona w zaskarżonym wyroku przez Sąd pierwszej instancji ocena, że skarżący nie nabył obywatelstwa polskiego na podstawie ustawy o obywatelstwie polskim z 1962 r. jest prawidłowa. 2. Nie można podzielić zarzutu naruszenia art. 4 pkt 1 i 2 w zw. z art. 5 i 7 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Kwestią wymagającą oceny jest to, czy w chwili narodzin wnioskodawcy przynajmniej jedno z jego rodziców posiadało obywatelstwo polskie. W rozpoznawanej sprawie skarżący powołał się na obywatelstwo polskie swojej matki. Przy określaniu czy matka wnioskodawcy nabyła obywatelstwo polskie zastosowanie mają przepisy ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, obowiązujące w dniu jej narodzin. Zgodnie z ówcześnie obowiązującymi przepisami matka skarżącego mogła nabyć obywatelstwo polskie z mocy prawa wówczas, gdyby urodziła się jako ślubna córka ojca posiadającego obywatelstwo polskie lub nieślubne dziecko matki posiadającej polskie obywatelstwo. Istotne znaczenie ma zatem, które z rodziców matki skarżącego posiadało obywatelstwo polskie oraz czy matka strony urodziła się jako dziecko ślubne. Oznacza to, że wnioskodawca mógł nabyć obywatelstwo polskie wyłącznie wówczas, gdyby w dacie jego urodzenia obywatelstwo to posiadała jego matka. 3. Analiza akt sprawy wskazuje, że organy bezskutecznie wzywały wnioskodawcę do przedłożenia dokumentów potwierdzających, że matka strony urodziła się jako dziecko ślubne. Nieprzedłużenie przez skarżącego odpisu aktu małżeństwa rodziców jego matki uniemożliwia potwierdzenie, że urodziła się ona jako dziecko ślubne. Status obywatelstwa polskiego matki skarżącego był zatem związany z jej matką (babką strony), ze wszystkimi tego konsekwencjami prawnymi. Organ słusznie zauważył, że brak daty i miejsca zawarcia związku małżeńskiego przez rodziców matki strony nie pozwala więc nie tylko na potwierdzenie, że była ona dzieckiem ślubnym, ale również na ustalenie prawa, które należy uwzględnić przy ocenie skuteczności zawarcia przez nich związku małżeńskiego. Zgodnie z art. 13 ust. 1 i 2 ustawy z dnia 2 sierpnia 1926 r. o prawie właściwym dla stosunków prawnych międzynarodowych (Dz. U. z 1926 r. Nr 101, poz. 581) forma zawarcia małżeństwa podlega prawu, obowiązującemu w miejscu zawarcia związku małżeńskiego (art. 13 ust. 1), a do ważności małżeństwa, zawartego poza granicami Polski, wystarczy zachowanie formy, przepisanej przez prawa ojczyste obojga małżonków (art. 13 ust. 2). Skoro nie zostało ustalone miejsce zawarcia małżeństwa przez rodziców matki skarżącego, to w sprawie brak było możliwości ustalenia jakiemu prawu podlegała forma zawarcia tego małżeństwa. Bez znaczenia pozostaje również okoliczność, że dziadkowie skarżącego byli traktowani jak małżeństwo, albowiem mogli oni zawrzeć ślub religijny, który nie musiał wywierać skutków cywilnoprawnych. Jeżeli dziadkowie strony zawarliby ślub religijny, dla uznania, że matka skarżącego urodziła się jako dziecko ślubne należało wywieść, iż ślub ten wywołał skutek na gruncie prawa cywilnego. Ocena tego skutku powinna nastąpić na podstawie przepisów prawnych obowiązujących w miejscu udzielania ślubu. Dla skuteczności zawarcia związku małżeńskiego istotne znaczenie ma zatem data i miejsce zawarcia małżeństwa. W rozpoznawanej sprawie te informacje nie zostały przez stronę wskazane. Organ drugiej instancji odnosząc się do okoliczności, że rodzice matki wnioskodawcy mogli potencjalnie zawrzeć związek małżeński w okresie II wojny światowej na terenach okupowanych przez Niemcy, słusznie powołał art. 6 dekretu z dnia 3 lutego 1947 r. o uznaniu ważności niektórych małżeństw i rozwodów obywateli polskich (Dz.U. z 1947 r. Nr 14, poz. 51). Zgodnie z tym przepisem do ważności małżeństw, zawartych przez obywateli polskich w okresie od 1 września 1939 r. do 1 stycznia 1946 r. na obszarze mocy obowiązującej kodeksu cywilnego niemieckiego z 1896 r. w czasie okupacji niemieckiej, wystarczało zachowanie formy, wymaganej przepisami wyznaniowymi jednego z małżonków. Urzędnik stanu cywilnego obowiązany był jednak w tym przypadku, na podstawie zaświadczenia właściwego duchownego, sporządzić akt małżeństwa (po zakończeniu II wojny światowej). W rozpoznawanej sprawie wnioskodawca nie przedłożył do akt dowodu, że rodzice jego matki skorzystali z powyższego uprawnienia po zakończeniu działań wojennych i zarejestrowali w aktach stanu cywilnego zawarcie związku małżeńskiego. 4. Organy słusznie uznały, że skarżący nie wykazał, iż jego matka urodziła się jako dziecko ślubne. Podzielić należy stanowisko Ministra, że matka wnioskodawcy jako dziecko nieślubne mogłaby nabyć obywatelstwo polskie przez urodzenie wyłącznie wówczas, gdyby w dacie jej narodzin obywatelstwo to posiadała jej matka. W materiału zgromadzonego w rozpoznawanej sprawie wynika, że F. (F.-C.) K. z domu H. (babka strony), legitymująca się polskim dowodem osobistym, wydanym [...] r. na dane: F.-C. H., urodzona [...], nabyła obywatelstwo polskie na podstawie art. 2 ust. 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, jako osoba osiedlona w dniu wejścia w życie tej ustawy (31 stycznia 1920 r.) na terytorium, które weszło w skład Państwa Polskiego. Brak jest także dowodów, że utraciła je przed dniem nabycia obywatelstwa [...], tj. [...] r. Organ prawidłowo wskazał, że do 19 stycznia 1951 r. utratę obywatelstwa polskiego regulował art. 11 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego, zgodnie z którym utrata obywatelstwa polskiego przez osobę pełnoletnią następowała przez nabycie obcego obywatelstwa (pkt 1) albo poprzez wstąpienie do służby wojskowej lub przyjęcie urzędu publicznego w państwie obcym (pkt 2). Wyjątek stanowiło tutaj zobowiązane do czynnej służby wojskowej w Polsce, jednakże babka wnioskodawcy nie podlegała powszechnemu obowiązkowi wojskowemu w Polsce, a więc nie obejmował ją ten wyjątek. Oznacza to, że nabywając obywatelstwo [...] r. babka strony, utraciła z tym dniem obywatelstwo polskie na skutek nabycia obywatelstwa obcego, na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. W dacie narodzin matki wnioskodawcy, tj. [...] r. jej matka (babka skarżącego) bezsprzecznie posiadała obywatelstwo polskie, co skutkuje tym, że R. S. z domu K. – jako dziecko nieślubne obywatelki polskiej – nabyła po matce obywatelstwo polskie na podstawie art. 4 pkt 1 w związku z art. 5 ustawy o obywatelstwie Państwa Polskiego. Obywatelstwo to zostało jednak utracone zarówno przez babkę jak i matkę strony w dniu [...] r. W związku z powyższym należy uznać, że matka skarżącego w chwili jego urodzenia nie posiadała obywatelstwa polskiego, a zatem nie było podstaw do uwzględnienia jego wniosku. 5. Odnosząc się do zarzutu naruszenia art. 3 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego, należy stwierdzić, że Sąd pierwszej instancji słusznie stwierdził, iż z aktu urodzenia matki skarżącego nie da się wyprowadzić wniosku o jej małżeńskim pochodzeniu. Akty stanu cywilnego stanowią dowód zdarzeń w nich stwierdzonych. W przypadku aktu urodzenia stanowią dowód na okoliczność urodzenia się dziecka w określonym dniu i miejscu i z określonych rodziców, którzy nie muszą pozostawać w związku małżeńskim. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie prawidłowo uznał, że skarżący czyni nieuprawnione założenie, iż nieodłącznym elementem zdarzenia w postaci urodzenia dziecka jest okoliczność związana z zawarciem przez rodziców związku małżeńskiego. Dla stwierdzenia faktu urodzenia nie ma znaczenia, czy rodzice pozostawali lub nie w związku małżeńskim. Dane ojca w akcie urodzenia nie oznaczają, że rodzice dziecka pozostają w związku małżeńskim. Zgodnie z art. 61 ust. 1 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego jeżeli nie stosuje się domniemania, że mąż matki dziecka jest ojcem dziecka, dane ojca zamieszcza się w akcie urodzenia w razie uznania ojcostwa albo sądowego ustalenia ojcostwa. Stosownie do art. 65 ustawy Prawo o aktach stanu cywilnego jeżeli uznanie ojcostwa nastąpiło przed urodzeniem się dziecka lub przed sporządzeniem aktu urodzenia albo gdy uznanie ojcostwa następuje przy sporządzeniu aktu urodzenia, akt urodzenia sporządza się jak dla dziecka, wobec którego zachodzi domniemanie, że pochodzi od męża matki. W rozpoznawanej sprawie organy i Sąd pierwszej instancji słusznie uznały, że z aktu urodzenia matki skarżącego nie da się wyprowadzić wniosku o jej małżeńskim pochodzeniu. W świetle powyższego za niezasadne należy uznać również zarzuty naruszenia art. 3 § 1 i 2, art. 145 § 1 pkt 1 lit. c, art. 151 i art. 135 p.p.s.a. oraz art. 153 p.p.s.a. 6. Na uwzględnienie nie zasługuje również zarzut naruszenia art. 141 § 4 p.p.s.a. Wbrew zarzutom skargi kasacyjnej, uzasadnienie zaskarżonego wyroku odpowiadało wymogom określonym w art. 141 § 4 p.p.s.a. Sąd pierwszej instancji przedstawił w nim zarówno dotychczasowy przebieg postępowania, jak i stan faktyczny, który przyjął za podstawę wyrokowania. Wskazał także podstawę prawną rozstrzygnięcia oraz wyjaśnił znaczenie zastosowanych przepisów. Na podstawie uzasadnienia można prześledzić tok rozumowania Sądu, który doprowadził go do podjęcia rozstrzygnięcia. 7. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a., oddalił skargę kasacyjną.