II SA/Wa 1457/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędzia WSA Danuta Kania, Sędzia WSA Ewa Marcinkowska, , po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 23 września 2020 r. sprawy ze skargi małoletnich W., J., D. i P. J. reprezentowanych przez przedstawicielkę ustawową A. J. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] czerwca 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku oddala skargę UZASADNIENIE Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] czerwca 2020 r. nr [...] , na podstawie 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53), powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, odmówił przyznania małoletnim: W., J., D. i P. J. reprezentowanym przez przedstawiciela ustawowego A. J., renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu J. B. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członkowi rodziny po osobie zmarłej. W toku postępowania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że J. B. – zmarły ojciec dzieci, na 53 lata życia miał udowodniony okres składkowy wynoszący 1 rok, 4 miesiące i 15 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci ojciec dzieci, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował 1 miesiąc i 13 dni okresów składkowych. Pierwsze udowodnione objęcie ubezpieczeniem społecznym J. B. nastąpiło [...] grudnia 1991 r., tj. w wieku 27 lat. Ponadto w latach 1993-1996, 1996-1999, 1999-2006, 2006-2009, 2010-2018 nie został udowodniony żaden okres zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych przerwach nie była wobec ojca dzieci orzeczona całkowita niezdolność do pracy i nie zostały wykazane żadne inne szczególne okoliczności uniemożliwiające wykonywanie zatrudnienia oraz objęcie ubezpieczeniem, w celu zapewnienia w przyszłości uprawnień do świadczenia z ubezpieczenia społecznego. Całkowita niezdolność do pracy, która uniemożliwia kontynuowanie zatrudnienia, została u ojca dziecka ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] września 2019 r. od [...] maja 2019 r., zaś istniejąca od [...] stycznia 2017 r. częściowa niezdolność do pracy, jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała zatrudnienie. W ocenie organu w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, uniemożliwiające przezwyciężenie przeszkód w wykonywaniu zatrudnienia. Ponadto organ uznał, że trudna sytuacja materialna nie stanowi wystarczającej podstawy do przyznania prawa do świadczenia w drodze wyjątku. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie małoletni W., J., D. i P. J., reprezentowani przez przedstawiciela ustawowego A. J., zakwestionowali decyzję z [...] czerwca 2020 r. uznając ją za krzywdzącą i wnieśli o jej uchylenie oraz przyznanie świadczenia w drodze wyjątku: Przedstawiciel ustawowy małoletnich skarżących A. J. wskazała, że wobec wydanej [...] marca 2019 r. przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych odmownej decyzji dotyczącej przyznania prawa do renty rodzinnej po zmarłym J. B., świadczenie w drodze wyjątku będzie stanowiło jedyną szansę na poprawę ich egzystencji i sytuacji ekonomicznej. Zaznaczyła, że zmarły ojciec małoletnich dzieci nie interesował się ich życiem, nigdy nie kontaktował się z nimi ani z nią, nie pracował i prowadził nieustabilizowany "wędrowniczy" tryb życia. Miał problemy z alkoholem. Po jego śmierci okazało się, że udokumentował tylko 1 rok, 4 miesiące i 15 dni łącznych okresów składkowych. Nie wiadomo gdzie za życia mieszkał i z kim miał kontakty. Podkreśliła, że we wniosku o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku podała wszystkie okoliczności z życia rodziny. Zwróciła uwagę na bardzo trudną sytuację majątkową oraz życiową. W mieszkaniu, które otrzymała z Urzędu Miasta w O. w grudniu 2017 r. zamieszkuje z siedmiorgiem małoletnich dzieci oraz konkubentem (ojcem trójki jej małoletnich dzieci). W jej ocenie zostały wykazane szczególne okoliczności, które uzasadniałyby przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Sześcioro dzieci uczęszcza do szkół, pięcioro do szkoły podstawowej, a córka W. ukończyła I klasę technikum. Troje dzieci bardzo poważnie choruje. Córka J. J., ze względu na swoją niepełnosprawność umysłową ([...] i niepełnosprawność intelektualną w stopniu znacznym – [...]) uczęszcza do Szkoły Specjalnej nr [...] w O. Jako dowód dołączyła do skargi kartę informacyjną leczenia szpitalnego córki J. J. z [...] grudnia 2019 r., u której stwierdzono upośledzenie umysłowe znaczne (zmiany zachowania powodujące konieczność opieki i leczenia). Córka od kilku miesięcy jest pobudzona, agresywna wobec otoczenia, szarpie i bije. Jest dzieckiem [...], jej zachowanie często bywa nieprzewidywalne, jest nadpobudliwa, nie komunikuje się werbalnie. W związku z ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji wymaga całodobowej opieki i wsparcia dorosłej osoby w czynnościach samoobsługowych, komunikacyjnych, w funkcjonowaniu zarówno podczas zajęć w szkole, jak i po nich. Natomiast u jej młodszej córki M. K. w maju 2020 r. stwierdzono niewielką [...]. Córka jest drobnej budowy ciała oraz często skarży się na bóle głowy w okolicy potylicznej głowy. Ponadto wskazała, że [...] lipca 2017 r. urodziła siódme dziecko – córkę M. z wadami rozwojowymi układu [...], wynicowaniem [...], a także z wadą rozwojową przegrody serca ([...]). Córka M. niedługo skończy 3 lata, niestety w styczniu 2020 r. z powodu problemów rozwojowych została zgłoszona do poradni. M. nie komunikuje się z otoczeniem i wymaga intensywnej pracy nie tylko logopedycznej, ale i rehabilitacyjnej. Oczekiwanie do poradni publicznej jest bardzo długie i w związku z tym musiała skorzystać z Niepublicznej Poradni Psychologiczno –Pedagogicznej [...], gdzie za każdy dzień terapii należy uiścić opłaty. Syn P. jest alergikiem i ma silne atopowe zapalenie skóry. Podała, że obecnie otrzymuje jedynie świadczenie pielęgnacyjne w kwocie 1.477 zł, świadczenie "500+" oraz w miarę możliwości pomoc z Miejskiego Centrum Świadczeń w [...]. Konkubent po ciężkiej chorobie podjął pracę. Nie ma żadnych oszczędności, nie może liczyć na pomoc ze strony rodziny, gdyż jej matka zmarła, gdy miała 3 lata, ojciec się nią nie interesował, miał głęboką depresję, wychowywała ją siostra, która również nie żyje, nie ma rodzeństwa. Koszty utrzymania rodziny są wysokie: czynsz najmu 250 zł, światło ok. 400 zł , gaz 45 zł, multimedia 120 zł, ubezpieczenia zdrowotne 400 zł, a także koszty wyżywienia, środki czystości, zakup opału na zimę. Córki J. i M. oraz konkubent cały czas wymagają rehabilitacji, niektóre wizyty są prywatne, a to także dodatkowe koszty w bardzo skromnym budżecie wielodzietnej rodziny. Ze względu na poważne choroby dzieci J. i M. nie jest w stanie podjąć jakiejkolwiek pracy. Po śmierci ojca dzieci J. B. i odebraniu świadczenia z funduszu alimentacyjnego, sytuacja rodziny uległa istotnemu pogorszeniu. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i procesowym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Do przyznania świadczenia wszystkie przesłanki, o jakich mowa, powinny być spełnione łącznie. Brak spełnienia chociażby jednego warunku uniemożliwia wydanie decyzji przyznającej świadczenie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Podkreślenia wymaga okoliczność, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. Przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 powołanej ustawy nie może być zatem sama trudna sytuacja materialna skarżących. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, że zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia w tym trybie jest zasadne. Z brzmienia art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wynika, że jest to przepis, na podstawie którego właściwy w sprawie organ wydaje decyzję, kierując się uznaniem administracyjnym. Określenie, że muszą zaistnieć szczególnie uzasadnione okoliczności, usprawiedliwiające brak wymaganych okresów w opłacaniu składek, należy do oceny organu, który okoliczności danej sprawy musi poddać wnikliwej analizie, indywidualizując każdy rozpatrywany przypadek. To jednak podmiot wnoszący o wszczęcie postępowania administracyjnego w sprawie powinien wskazać wszelkie okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku zmarłego ojca dzieci nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełniła ona warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Kwestią decydującą o braku uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym był krótki okres składkowy u zmarłego ojca dzieci (na 53 lat życia wynoszący 1 rok, 4 miesiące i 15 dni) oraz trwająca prawie 24-letnia przerwa w zatrudnieniu w okresie 1993-1996, 1996-1999, 1999-2006, 2006-2009, 2010-2018. Z akt sprawy wynika, że w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem śmierci J. B. udowodnił zaledwie 1 miesiąc i 13 dni okresów składkowych. Jeden rok ubezpieczenia ojca dzieci to pobieranie zasiłku dla bezrobotnych, natomiast jakakolwiek aktywność zawodowa to zaledwie 4,5 miesiąca. Pierwsze zatrudnienie ojca dzieci powiązane z ubezpieczeniem przypada dopiero na 27 rok życia. Jak wskazano powyżej w ubezpieczeniu J. B. przeważają długoletnie okresy bez opłacania składek, w których nie pracował i nie wykonywał żadnej innej czynności powiązanej z ubezpieczeniem. W tych przerwach w ubezpieczeniu zmarły nie miał orzeczonej całkowitej niezdolności do pracy, a jedynie od [...] stycznia 2017 r. miał orzeczoną częściową niezdolność do pracy. Okresy jego aktywności każdorazowo wynoszą około 1-1,5 miesiąca. Z akt sprawy nie wynika też, by kiedykolwiek po wyczerpaniu w latach 1991-1992 prawa do zasiłku dla bezrobotnych poszukiwał zatrudnienia. Przedstawiciel ustawowy małoletnich dzieci wskazała, że J. B. nie interesował się rodziną, nie realizował obowiązku alimentacyjnego, prowadził "koczowniczy tryb życia", a zatem nie starał się o żadne ustabilizowanie swej sytuacji osobistej. Z ustalonego przez organ stanu faktycznego nie wynikają też żadne inne przeszkody, które uniemożliwiałyby kontynuowanie przez zmarłego zatrudnienia w ww. okresie, a które mogłyby zostać uznane za szczególne okoliczności w rozumieniu art. 83 ust. 1 powołanej ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Słusznie zatem Prezes ZUS podniósł, że w przypadku zmarłego nie można mówić, iż niespełnienie przez niego przesłanek do nabycia świadczenia w trybie zwykłym nastąpiło wskutek szczególnych okoliczności. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. Organ prawidłowo zatem wskazał, że w stanie faktycznym niniejszej sprawy nie zostały spełnione kumulatywnie przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, a tym samym nie mógł uwzględnić wniosku skarżących o przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku. Nie ulega również wątpliwości, że na skutek śmierci ojca, małoletni skarżący znaleźli się bezspornie w trudnej sytuacji materialnej i życiowej. Nie wystarcza to jednak do przyznania świadczenia typu ubezpieczeniowego, jakim jest świadczenie z art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, zatem jego przyznanie nie zależy wyłącznie od potrzeb osoby o nie się ubiegającej nawet, gdy są one uzasadnione. Podkreślania wymaga, że prawo dziecka jest prawem pochodnym, a organ orzekający trafnie dokonał oceny braku spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy przez zmarłego ojca małoletniego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08, publ. CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Reasumując podkreślić należy, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarły ubezpieczony miał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dziecku jest zasadne. Tymczasem w niniejszej sprawie, całość przebiegu ubezpieczenia zmarłego ojca małoletnich wskazuje na zupełny brak zainteresowania opłacaniem składek, co skutkowało brakiem materialnego zabezpieczenia dzieci na wypadek zgonu, bądź niezdolności do pracy. Jednak, jak wskazano powyżej, sama trudna sytuacja materialna i życiowa małoletnich skarżących nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia w świetle ww. ustawowych przesłanek. Skoro zatem, niespełnienie już tylko jednej z przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku to prowadzi to zaskarżona decyzja odmawiająca przyznania wymienionego świadczenia jest zgodna z prawem. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), orzekł jak w sentencji wyroku.