I Ns 509/13

<p>Sygn. akt I Ns 509/13</p> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p> <span class="anon-block">K. B.</span> wniósł o stwierdzenie, że nabył na podstawie ustawy w całości spadek po <span class="anon-block">M. B. (1)</span>. W uzasadnieniu wniosku twierdził, że <span class="anon-block">M. B. (1)</span> zmarła 22 sierpnia 2012 r. w <span class="anon-block">K.</span>. Syn spadkodawczyni <span class="anon-block">M. B. (2)</span>, przebywający na stałe w Australii zrzekł się praw do swojej części spadku na rzecz wnioskodawcy. Spadkodawczyni w dniu śmierci była wdową.</p> <p> <span class="anon-block">M. B. (2)</span> zakwestionował skuteczność swojego oświadczenia o zrzeczeniu się prawa do części spadku na rzecz wnioskodawcy, ponieważ zostało wymuszone przez szantaż. <em> <!-- -->(k. 35-36)</em> </p> <p>W piśmie z dnia 15 lipca 2014 r. <span class="anon-block">K. B.</span> wniósł o otwarcie ogłoszenie testamentu własnoręcznego sporządzonego w dniu 7 września 2007 r. przez <span class="anon-block">M. B. (1)</span> oraz o uznanie za uczestnika postępowania wyłącznie <span class="anon-block">M. B. (2)</span> z wyłączeniem jego dzieci z uwagi na nowy tytuł powołania. <em> <!-- -->(k. 205)</em> </p> <p>Na rozprawie w dniu 23 marca 2016 r. pełnomocnik uczestniczki <span class="anon-block">M. B. (3)</span> podniósł, że uczestnik <span class="anon-block">M. B. (2)</span> skutecznie odrzucił spadek po <span class="anon-block">M. B. (1)</span>, wobec czego do dziedziczenia dochodzi jego zstępna <span class="anon-block">M. B. (3)</span>. <em> <!-- -->(k. 366)</em> </p> <p> <strong> <!-- -->Sąd ustalił następujący stan faktyczny:</strong> </p> <p> <span class="anon-block">M. B. (4) z domu K.</span> zmarła dnia 22 sierpnia 2012 r. w <span class="anon-block">K.</span>. W chwili śmierci stale zamieszkiwała w <span class="anon-block">W.</span> przy <span class="anon-block">ulicy (...)</span>. Miała dwóch synów <span class="anon-block">K. B.</span> i <span class="anon-block">M. B. (2)</span>. W skład majątku <span class="anon-block">M. B. (1)</span> w chwili śmierci wchodziły następujące składniki: udział 7/20 w prawie własności nieruchomości w <span class="anon-block">K.</span> przy <span class="anon-block">ulicy (...)</span> o wartości 135100 zł oraz nieruchomość gruntowa w <span class="anon-block">T.</span> o powierzchni 307 m2 zabudowana domkiem letniskowym o wartości 57600 zł. W dniu 7 września 2007 r. <span class="anon-block">M. B. (1)</span> sporządziła testament własnoręczny, w którym postanowiła, że jej wola jest, aby jej udział 35% w prawie własności nieruchomości w <span class="anon-block">K.</span> przy <span class="anon-block">ulicy (...)</span> przypadł starszemu synowi <span class="anon-block">K. B.</span> oraz aby <span class="anon-block">K. B.</span> sprzedał mieszkanie w <span class="anon-block">W.</span> przy <span class="anon-block">ulicy (...)</span> i dokonał spłaty młodszemu synowi <span class="anon-block">M. B. (2)</span> w postaci zachowku powiększonego do wartości 25% sprzedanego mieszkania.</p> <p> <em> <!-- -->(akty stanu cywilnego k. 2, 4, 5, operaty szacunkowe w aktach I Cps 4/15, I Cps 37/14, testament k. 205)</em> </p> <p>W dniu 30 sierpnia 2012 r. <span class="anon-block">M. B. (2)</span> złożył oświadczenie, że zrzeka się udziałów w nieruchomościach położonych w <span class="anon-block">T.</span> i w <span class="anon-block">K.</span>, należnych mu jako spadek po <span class="anon-block">M. B. (1)</span>, na rzecz <span class="anon-block">K. B.</span>.</p> <p> <em> <!-- -->(oświadczenie k. 3)</em> </p> <p>Powyższy stan faktyczny Sąd ustalił na podstawie wyżej powołanych dowodów z dokumentów urzędowych, dokumentów prywatnych oraz opinii biegłych w dziedzinie szacowania nieruchomości. Wyżej powołane dowody nie były kwestionowane przez strony postępowania, nie budziły również wątpliwości Sądu. Z tych względów Sąd poczynił ustalenia faktyczne na podstawie tych dowodów.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd zważył, co następuje: </strong> </p> <p>Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 926;art. 926 § 1;art. 926 § 2)">art. 926 §§ 1 i 2 k.c.</a> powołanie do spadku wynika z ustawy albo z testamentu. Dziedziczenie ustawowe co do całości spadku następuje wtedy, gdy spadkodawca nie powołał spadkobiercy albo gdy żadna z osób, które powołał, nie chce lub nie może być spadkobiercą. Materiał dowodowy zebrany w toku postępowania nie daje podstaw do podzielenia stanowiska wnioskodawcy, że jedynie on został powołany do dziedziczenie po <span class="anon-block">M. B. (1)</span> na mocy testamentu. Analiza treści testamentu spadkodawczyni prowadzi do konstatacji, że nie zawiera on żadnego rozrządzenia w przedmiocie powołania spadkobiercy. Nie można wyprowadzić wniosku, że do całości spadku powołany został wnioskodawca z treści rozrządzenia, na mocy którego spadkodawczyni przeznacza starszemu synowi <span class="anon-block">K. B.</span> prawo własności udziału w nieruchomości przy <span class="anon-block">ulicy (...)</span> w <span class="anon-block">K.</span>. Tak sformułowane rozrządzenia należało wykładać zarówno w aspekcie powołania do dziedziczenia z testamentu albo zapisu zwykłego. W myśl <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 968;art. 968 § 1)">art. 968 § 1 k.c.</a> spadkodawca może przez rozrządzenie testamentowe zobowiązać spadkobiercę ustawowego lub testamentowego do spełnienia określonego świadczenia majątkowego na rzecz oznaczonej osoby (zapis zwykły). Ponieważ nader często dochodzi do sytuacji, że spadkodawca, chcąc już w testamencie przeznaczyć oznaczone składniki swego majątku oznaczonym spadkobiercom, rozrządza tymi składnikami w taki sposób, że wyczerpują one cały lub prawie cały spadek i przypadają przeważnie jednemu spadkobiercy lub kilku spośród większej ich liczby. Wola spadkodawcy może być odczytywana z tego rodzaju rozrządzeń dwojako - bądź jako szereg zapisów zwykłych czy też windykacyjnych na rzecz wymienionych w testamencie osób, bądź jako powołanie do dziedziczenia. Należy zaznaczyć, że w okolicznościach niniejszej sprawy testament spadkodawczyni wymienia osoby należące do kręgu jej spadkobierców ustawowych, dochodzących do dziedziczenia w myśl <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 931)">art. 931 k.c.</a> Z tego względu brak w testamencie rozrządzenia na rzecz <span class="anon-block">M. B. (2)</span> analogicznego do tego poczynionego na rzecz <span class="anon-block">K. B.</span>, nie może stanowić podstawy do wykładni testamentu takiej, że <span class="anon-block">M. B. (2)</span> został pominięty w testamencie. Zdaniem Sądu jego pozycja w świetle testamentu jest o tyle równa pozycji <span class="anon-block">K. B.</span>, że obaj synowie <span class="anon-block">M. B. (1)</span> zostali powołani do dziedziczenia, ale niejednakowo obdzieleni składnikami majątku spadkowego. Rozrządzenie dotyczące <span class="anon-block">M. B. (2)</span> należy również uznać za zapis, mający również charakter zachowku. Wynika to wprost z treści testamentu. Treść tego rozrządzenia również nie przemawia za tym, aby uznać, że <span class="anon-block">M. B. (2)</span> został pominięty w testamencie. W myśl <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 991;art. 991 § 1)">art. 991 § 1 k.c.</a> zstępnym, małżonkowi oraz rodzicom spadkodawcy, którzy byliby powołani do spadku z ustawy, należą się, jeżeli uprawniony jest trwale niezdolny do pracy albo jeżeli zstępny uprawniony jest małoletni - dwie trzecie wartości udziału spadkowego, który by mu przypadał przy dziedziczeniu ustawowym, w innych zaś wypadkach - połowa wartości tego udziału (zachowek). Nie budzi wątpliwości okoliczność, że obaj spadkobiercy należą do kręgu uprawnionych do zachowku. Wedle <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 991;art. 991 § 2)">art. 991 § 2 k.c.</a> jeżeli uprawniony nie otrzymał należnego mu zachowku bądź w postaci uczynionej przez spadkodawcę darowizny, bądź w postaci powołania do spadku, bądź w postaci zapisu, przysługuje mu przeciwko spadkobiercy roszczenie o zapłatę sumy pieniężnej potrzebnej do pokrycia zachowku albo do jego uzupełnienia. Z treści przytoczonych przepisów wynika, że również spadkobiercy ustawowi maja prawo do zachowku oraz że prawo to może doczekać się realizacji na dwa sposoby - bądź z woli spadkodawcy przez powołanie do spadku, zapis czy darowiznę, bądź w drodze zaspokojenia przez powołanego spadkobiercę roszczenia o zapłatę sumy pieniężnej. Z treści testamentu wynika, że spadkodawczyni zapewniła drugiemu synowi zachowek przez uczynienie na jego rzecz zapisu zwykłego. W tym aspekcie nie ma istotnego znaczenia podnoszona przez wnioskodawcę kwestia przynależności mieszkania przy <span class="anon-block">ulicy (...)</span> w <span class="anon-block">W.</span> do majątku spadkowego. Z treści testamentu bezspornie wynika, że przedmiotem zapisu na rzecz <span class="anon-block">M. B. (2)</span> jest suma pieniężna, stanowiąca 25% ceny sprzedaży tego mieszkania. Omawiane mieszkanie nie jest zatem przedmiotem zapisu ani innych rozrządzeń testamentowych, wręcz pozbawiony znaczenia jest fakt, że nie wchodziło ono w skład masy spadkowej, gdyż jakiekolwiek znaczenie ma jedynie cena jego sprzedaży, która stanowi podstawę wymiaru świadczenia pieniężnego stanowiącego zapis zwykły na rzecz <span class="anon-block">M. B. (2)</span>. Takie zróżnicowanie rozrządzeń na rzecz każdego ze spadkobierców jest zrozumiałe w świetle wiedzy o odmiennej sytuacji życiowej obu spadkobierców. Wnioskodawca mieszka w <span class="anon-block">K.</span> na nieruchomości przy <span class="anon-block">ulicy (...)</span>, natomiast uczestnik od wielu lat mieszka na stałe w Australii. Oczywiste jest zatem, że spadkodawczyni dążyła do tego, by zapewnić synowi mieszkającemu w Polsce samodzielne nabycie udziału w przedmiotowej nieruchomości, gdyż ma on tam swoje centrum życiowe. Tej treści rozrządzenie nie byłoby adekwatne do sytuacji życiowej drugiego z synów. Zamieszkiwanie w bardzo odległym kraju znacznie utrudniałoby, bądź nawet uniemożliwiało, sprawowanie prawidłowego zarządu nieruchomościami położonymi w Polsce. Stąd wola spadkodawczyni, aby <span class="anon-block">M. B. (2)</span> otrzymał sumę pieniężną, którą zagospodaruje bez trudności, jakie wiązałyby się z gospodarowaniem nieruchomością przy jednoczesnym zamieszkiwaniu w odległym kraju. Skoro zatem spadkodawczyni nie powołała spadkobiercy testamentowego ani nie pominęła w testamencie żadnego ze spadkobierców ustawowych, należało uznać, że obaj spadkobiercy są powołani do dziedziczenia z ustawy.</p> <p>Sąd nie podzielił stanowiska wnioskodawcy, że podstawę powołania do dziedziczenia stanowi przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 961)">art. 961 k.c.</a>, który stanowi, że jeżeli spadkodawca przeznaczył oznaczonej osobie w testamencie poszczególne przedmioty majątkowe, które wyczerpują prawie cały spadek, osobę tę poczytuje się w razie wątpliwości nie za zapisobiercę, lecz za spadkobiercę powołanego do całego spadku. Jeżeli takie rozrządzenie testamentowe zostało dokonane na rzecz kilku osób, osoby te poczytuje się w razie wątpliwości za powołane do całego spadku w częściach ułamkowych odpowiadających stosunkowi wartości przeznaczonych im przedmiotów. W okolicznościach niniejszej sprawy oczywiste jest, że spadkodawczyni, dysponując składnikiem majątku wymienionym w testamencie, nie wyczerpała prawie całego spadku. Do majątku spadkowego należało również prawo własności nieruchomości zabudowanej domem letniskowym położonej w <span class="anon-block">T.</span>. Zważywszy, że nie było innych istotnych składników masy spadkowej, których znaczenie i wartość w porównaniu z walorami nieruchomości w <span class="anon-block">T.</span> stanowiłoby podstawę do uznania, że rozrządzenia testamentowe objęły prawie cały spadek, Sąd doszedł do przekonania, że skoro nieruchomość w <span class="anon-block">T.</span> nie była przedmiotem rozrządzeń spadkowych, to zapis udziału w nieruchomości w <span class="anon-block">K.</span> na rzecz <span class="anon-block">K. B.</span> nie wypełnia dyspozycji normy zakodowanej w treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 961)">art. 961 k.c.</a>, przez co nie ma podstaw, by uważać <span class="anon-block">K. B.</span> za powołanego spadkobiercę testamentowego z wyłączeniem od dziedziczenia <span class="anon-block">M. B. (2)</span>.</p> <p>Sąd nie podzielił również stanowisk wnioskodawcy i uczestniczki <span class="anon-block">M. B. (3)</span>, że <span class="anon-block">M. B. (2)</span> został wyłączony od dziedziczenia po <span class="anon-block">M. B. (1)</span> na skutek odrzucenia spadku po niej. Wnioskodawca i uczestniczka powoływali się na złożone przez <span class="anon-block">M. B. (2)</span> oświadczenie, z którego treści wynika, że zrzeka się przypadających mu udziałów w nieruchomościach spadkowych na rzecz <span class="anon-block">K. B.</span>. Omawiane oświadczenie zostało złożone w Australii, wobec czego skutki prawne jego złożenia wymagały oceny w świetle przepisów kolizyjnych oraz prawa właściwego wskazanego przez normy kolizyjne. Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20110800432" title="Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe - Dz. U. z 2011 r. Nr 80, poz. 432 (art. 64;art. 64 ust. 2)">art. 64 ust. 2 ustawy z dnia 4 lutego 2011 r. Prawo prywatne międzynarodowe</a> (Dz.U. z 2015 r. poz. 1792) w razie braku wyboru prawa w sprawie spadkowej właściwe jest prawo ojczyste spadkodawcy z chwili jego śmierci. Nie ulega wątpliwości, że prawem ojczystym <span class="anon-block">M. B. (1)</span> było prawo polskie. Ponadto zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20110800432" title="Ustawa z dnia 4 lutego 2011 r. - Prawo prywatne międzynarodowe - Dz. U. z 2011 r. Nr 80, poz. 432 (art. 24;art. 24 ust. 1)">art. 24 ust. 1 ustawy Prawo prywatne międzynarodowe</a> przy ustalaniu, czy dokonano czynności prawnej, stosuje się prawo dla niej właściwe. Przepis art. 24 ust. 2 tej ustawy stanowi, że strona, która twierdzi, że nie złożyła oświadczenia woli, może się powołać na prawo państwa, w którym ma miejsce zwykłego pobytu, jeżeli z okoliczności wynika, że ocena skutków jej zachowania według prawa wskazanego w przepisie ust. 1 nie byłaby zasadna. W myśl art. 25 ust. 1 cytowanej ustawy forma czynności prawnej podlega prawu właściwemu dla tej czynności. Wystarczy jednak zachowanie formy przewidzianej przez prawo państwa, w którym czynność zostaje dokonana. Jeżeli umowę zawierają osoby znajdujące się w chwili złożenia oświadczeń woli w różnych państwach, wystarczy wówczas zachowanie formy przewidzianej dla tej czynności przez prawo jednego z tych państw. W ocenie Sądu kwestię skuteczności złożenia przez <span class="anon-block">M. B. (2)</span> oświadczenia woli o odrzuceniu spadku należy oceniać według prawa polskiego. Przepisy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ()">kodeksu cywilnego</a> regulują zagadnienia dotyczące przyjęcia i odrzucenia spadku w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1012;art. 1013;art. 1014;art. 1015;art. 1016;art. 1017;art. 1018;art. 1019;art. 1020;art. 1021;art. 1022;art. 1023;art. 1024)">art. 1012 -1024 k.c.</a> Z treści oświadczenia złożonego przez <span class="anon-block">M. B. (2)</span> nie wynika, aby odrzucił on spadek po <span class="anon-block">M. B. (1)</span>. Oświadczenie to bezsprzecznie dotyczy zrzeczenia się udziałów w składnikach majątku spadkowego na rzecz <span class="anon-block">K. B.</span>. W świetle przepisów prawa polskiego oświadczenie tej treści nie stanowi oświadczenia o odrzuceniu spadku. W myśl <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 922)">art. 922 k.c.</a> spadek jest to masa majątkowa, do której należą wszystkie prawa i obowiązki spadkodawcy. Oczywiste jest zatem, że skoro ustawodawca polski postrzega spadek w taki właśnie sposób, to oświadczenie o jego odrzuceniu dla swej skuteczności również wymaga takiego całościowego objęcia spadku jako masy majątkowej skutkami takiego oświadczenia. W konsekwencji złożenie oświadczenia o odrzuceniu, czy też dosłownie zrzeczeniu się udziałów w poszczególnych składnikach majątku spadkowego, pozbawione jest skutków prawnych w postaci odrzucenia spadku. Z tych względów <span class="anon-block">M. B. (2)</span> pozostał spadkobiercą ustawowym po <span class="anon-block">M. B. (1)</span>, a <span class="anon-block">M. B. (3)</span> nie uzyskała pozycji spadkobierczyni w miejsce ojca <span class="anon-block">M. B. (2)</span>. Ubocznie należy zaznaczyć, że nawet gdyby ocenić oświadczenie <span class="anon-block">M. B. (2)</span> zarówno w aspekcie matrialnoprawnym jaki i formalnoprawnym w świetle prawa australijskiego, wnioski były tożsame. Z uzyskanej w toku postępowania informacji o treści prawa australijskiego wynika, że odrzucenie spadku jest instytucją znacznie mniej sformalizowaną niż w prawie polskim, nie dość, że oświadczenie o odrzuceniu spadku nie wymaga żadnej formy szczególnej, to może być zmieniane i odwoływane, w przeciwieństwie do stanowiska ustawodawcy polskiego w tej mierze - <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 1018;art. 1018 § 2)">art. 1018 § 2 k.c.</a> W świetle przepisów prawa australijskiego zatem już złożone w tym postępowaniu oświadczenie <span class="anon-block">M. B. (2)</span>, że nie odrzuca spadku po <span class="anon-block">M. B. (1)</span>, zniweczyłoby skutki prawne wcześniej złożonego oświadczenia o zrzeczeniu się udziałów w składnikach majątku spadkowego. Z uwagi na powyższe podstawy rozstrzygnięcia w niniejszej sprawie nie stanowią przepisy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19690340284" title="Konwencja z dnia 5 października 1961 r. dotycząca kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych - Dz. U. z 1969 r. Nr 34, poz. 284 ()">Konwencji dotyczącej kolizji praw w przedmiocie formy rozporządzeń testamentowych</a> (Dz. U. z 1969 r. nr 34).</p> <p>Mając na względzie powyższe ustalenia faktyczne i przepisy prawa Sąd orzekł jak w punkcie I sentencji.</p> <p>O kosztach postępowania Sąd orzekł w myśl <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 520;art. 520 § 1)">art. 520 § 1 k.p.c.</a> </p> <p>Zgodnie z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20051671398" title="Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz. U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1398 (art. 113;art. 113 ust. 1)">art. 113 ust. 1 ustawy z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych</a> Sąd obciążył wnioskodawcę jako inicjatora postępowania i czynności, które spowodowały wydatki, kwotą nieuiszczonych wydatków, pokrytych tymczasowo z sum Skarbu Państwa, tj. kosztów tłumaczeń korespondencji doręczanej w języku angielskim oraz kosztów opinii biegłych.</p> <p> <em> <!-- -->SSR Paweł Szymański</em> </p> <p> <em> <!-- -->Zarządzenie: odpisy postanowienia z uzasadnieniem doręczyć wnioskodawcy z pouczeniem o apelacji oraz pełnomocnikowi uczestniczki. </em> </p> </div>