II SA/Rz 640/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Rzeszowie w składzie następującym: Przewodniczący SNSA Stanisław Śliwa /spr./ Sędziowie WSA Piotr Godlewski AWSA Maria Mikolik Protokolant specjalista Anna Mazurek–Ferenc po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2022 r. sprawy ze skargi R. M. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Rzeszowie z dnia 17 marca 2022 r. nr SKO.4111/115/2022 w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego - skargę oddala - UZASADNIENIE Samorządowe Kolegium Odwoławcze (SKO) w Rzeszowie, decyzją z 17 marca 2022 r. nr SKO.4111/115/2022, działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z 14 czerwca 1960 r. - Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2021 r. poz. 735 ze zm.), zwanej dalej "K.p.a." i art. 17 oraz art. 24 ust. 2 ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), określanej dalej, jako "u.ś.r.", po rozpoznaniu odwołania R. M. (dalej także: "Skarżąca"), utrzymało w mocy decyzję Wójta Gminy [...] z 10 stycznia 2022 r. w sprawie odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Wójt Gminy [...], działając na wniosek R. M., odmówił Jej przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad matką M. M. Organ ustalił, że Skarżąca to studentka 3-go roku [...] w [...]; studiuje w systemie stacjonarnym, dojeżdżając przeciętnie 2 razy w tygodniu na uczelnię. W pozostałe dni tygodnia opiekuje się niepełnosprawną w stopniu znacznym matką. Nie jest objęta indywidualnym tokiem studiów. W ocenie Wójta, Skarżąca nie jest w stanie zapewnić stałej opieki matce będąc studentką studiów dziennych w oddalonej od miejsca zamieszkania około 500 km Uczelni. Organ podkreślił, że jednym z warunków otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego jest rezygnacja z zatrudnienia, a podjęcie studiów nie jest zatrudnieniem ani inną pracą zarobkową. M. M. została uznana za osobę niepełnosprawną w stopniu znacznym do 30 września 2024 r. Niepełnosprawność istnieje od 30 marca 2012 r., a ustalony znaczny stopień niepełnosprawności datuje się od 17 sierpnia 2021 r. Przebywa stałym leczeniu, przyjmuje leki, korzysta z częstych rehabilitacji, wymaga stałej opieki i pomocy innej osoby. Sprawowanie opieki nad Wymienioną polega na: prowadzeniu gospodarstwa domowego, sprzątaniu mieszkania, praniu, gotowaniu, robieniu zakupów, ustalaniu wizyt lekarskich, badań laboratoryjnych, pomoc w usprawnieniu zaburzonych funkcji organizmu. W czasie nieobecności Skarżącej w domu opiekę zapewnia mąż Niepełnosprawnej – S. M., który legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W ocenie Organu, przeszkodą do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest także norma prawna zawarta w art. 17 ust. 1 b u.ś.r. Niepełnosprawność M. M. nie powstała bowiem nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia. Wójt zwrócił uwagę na wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w którym stwierdzono, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Podniósł następnie, że Trybunał zauważył w uzasadnieniu, iż skutkiem wejścia w życie wyroku nie jest ani uchylenie art. 17 ust. 1b u.ś.r. ani uchylenie decyzji przyznających świadczenia, ani wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Skarżąca odwołała się od tej decyzji. Wskazała, że wyroki Trybunału Konstytucyjnego są wiążące co do swojej sentencji, a ta w przedmiotowej sprawie wyraźnie, jasno i bez wątpliwości mówi o niekonstytucyjności art. 17 ust. 1b u.ś.r. w istotnym dla sprawy zakresie. Powołując się na orzecznictwo sądowe Skarżąca podniosła, że okoliczność, iż osoba ubiegająca się o świadczenie pielęgnacyjne uczy się w trybie dziennym na studiach samoistnie nie wyklucza możliwości sprawowania przez nią opieki nad niepełnosprawnym członkiem rodziny. Jej zdaniem, Wójt nie poczynił ustaleń co do faktycznego czasu, jaki zobligowana jest poświęcić na naukę na studiach, częstotliwości jej zajęć, czy też ilości godzin przypadających na kolejne dni zgodnie z planem zajęć. SKO w Rzeszowie, decyzją z 17 marca 2022 r., utrzymało w mocy decyzję Organu I instancji. W pierwszej kolejności podniosło, że przesłanka terminu powstania niepełnosprawności nie może stanowić podstawy do odmowy ustalenia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, kwestionując tym samym stanowisko Wójta w tym zakresie. W dalszej zaś części wskazało, że Skarżąca opiekuje się matką, jednak ta opieka nie ma charakteru stałego. Nie można bowiem utożsamiać każdej opieki nad matką związanej z pełnieniem faktycznych czynności alimentacyjnych z równoczesnym spełnieniem warunków do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego. Zdaniem SKO, Organ pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny materiału dowodowego w sprawie przyjmując, iż pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia a koniecznością opieki nad matką nie zachodzi związek przyczynowy. Pobieranie nauki na studiach stacjonarnych w [...] ukierunkowuje potrzeby życiowe wnioskodawczym w zakresie kształcenia i bezpośredniego uczestniczenia w zajęciach na studiach. Ewentualne zatrudnienie w takich okolicznościach ma charakter pomocniczy, regulowany rytmem studiów dziennych. W tej relacji prawo do świadczenia pielęgnacyjnego nie przysługuje, gdyż nie ma związku przyczynowego pomiędzy ukierunkowaniem na sprawowanie opieki na stałe, a zaniechaniem podejmowania zatrudnienia, też w formie stałej, zmierzającej do przysporzenia dochodu i pracy jako wiodącego parametru dla życia osobistego. R. M. zaskarżyła powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, wnosząc o stwierdzenie jej nieważności w całości oraz w tym zakresie orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie prawa do przedmiotowego świadczenia, zarzucając naruszenie art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Podniosła, że uczestniczy w zajęciach stacjonarnych tylko w poniedziałki oraz niektóre wtorki, po uprzednim zapewnieniu rodzicom należytej opieki. W pozostałe dni zaś sprawuje opiekę nad rodzicami, którzy legitymują się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W odpowiedzi na skargę Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując argumenty skarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Wedle art. 3 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. W myśl art. 3 § 2 pkt 1 P.p.s.a., kontrola ta obejmuje orzekanie w sprawach skarg na decyzje administracyjne. Badając powyższy akt sąd stosuje kryterium zgodności z prawem, o czym stanowi art. 1 § 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r. poz. 137 ze zm.). Jeśli stwierdzi, że zaistniały przyczyny określone w art. 156 K.p.a. lub w innych przepisach, wówczas stwierdza nieważność decyzji w całości lub w części (art. 145 § 1 pkt 2 P.p.s.a.). Natomiast, jeżeli uzna, że doszło do: naruszenia prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenia prawa dającego podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego czy innego naruszenia przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, to uchyla kwestionowaną decyzję w całości lub w części (art. 145 § 1 pkt 1 P.p.s.a.). Brak takich uchybień skutkuje zaś oddaleniem skargi na podstawie art. 151 P.p.s.a. Wójt Gminy [...] odmawiając przyznania Skarżącej prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zwrócił uwagę na dwie kwestie. Po pierwsze wskazał, że Skarżąca będąc studentką studiów dziennych na oddalonej od miejsca zamieszkania około 500 km uczelni, nie jest w stanie zapewnić matce stałej opieki. Ponadto, podniósł, że niepełnosprawność M. M. nie powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, co świadczy o niezachodzeniu przesłanki przyznania świadczenia określonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r. Wskazał też, że wyrok Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13, podważający tę regulację nie ma znaczenia w sprawie, bowiem z jego uzasadnienia wynika, że jego skutkiem nie jest wykreowanie "prawa" do żądania świadczenia dla opiekunów dorosłych osób, jeżeli niepełnosprawność podopiecznych nie powstała w okresie dzieciństwa. Organ odwoławczy zakwestionował to ostatnie stanowisko, powołując się na wskazany wyżej wyrok TK i wskazując, że jego konsekwencją jest to, że w stosunku do opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych, których niepełnosprawność powstała nie później niż do ukończenia 18 roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25 roku życia, art. 17 ust. 1b u.ś.r. jest zgodny z Konstytucją i nie ma przeszkód prawnych do jego stosowania. Natomiast, w stosunku do opiekunów osób wymagających opieki, których niepełnosprawność powstała później, kryterium momentu powstania niepełnosprawności, jako uniemożliwiające uzyskanie świadczenia pielęgnacyjnego nie może być stosowane. Organ podzielił natomiast pogląd Wójta, że sprawowana przez Skarżącą opieka nie ma charakteru stałego. Podniósł, że nie istnieje związek przyczynowy pomiędzy ukierunkowaniem na sprawowanie opieki na stałe, a zaniechaniem podejmowania zatrudnienia, też w formie stałej, zmierzającej do przysporzenia dochodu i pracy jako wiodącego parametru dla życia osobistego. Oceniając wskazane wyżej, wydane w sprawie decyzje, Sąd uznał, że są one prawidłowe, bowiem odpowiadają przepisom prawa, aczkolwiek argumentacja uzasadnień decyzji nie jest pełna. W myśl art. 17 ust. 1 u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Zgodnie z kolei z art. 17 ust. 1b u.ś.r., świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała: 1) nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub 2) w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. W niniejszej sprawie Organy ustaliły, że M. M. to osoba niepełnosprawna w stopniu znacznym, poruszająca się przy pomocy [...]. Pozostaje w stałym leczeniu i wymaga systematycznego przyjmowania lekarstw, jak też częstego korzystania z rehabilitacji w domu oraz opieki drugiej osoby. Czynności takie jak sprzątanie, pranie, gotowanie, robienie zakupów, umawianie na wizyty lekarskie i badania oraz dowóz na nie, zakup leków, pomoc w usprawnianiu zaburzonych funkcji organizmu wykonuje wobec niepełnosprawnej jej córka - Skarżąca. R. M. jest studentką trzeciego roku [....] [...], na którym pobiera naukę stacjonarnie, dojeżdżając przeciętnie dwa razy w tygodniu. W dniach, w których nie przebywa w domu, opiekę nad matką sprawuje mąż niepełnosprawnej – S. M., który również legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W przedstawionych uwarunkowaniach Organy przyjęły, że Skarżąca nie spełnia wszystkich przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Przy czym, zasadnie SKO w Rzeszowie uznało, że przeszkoda, o której mowa w art. 17 ust. 1b u.ś.r. nie zachodzi w sprawie. Kwestia ta jest jednolicie postrzegana w orzecznictwie sądowym i nie wymaga szerszego komentarza. Sądy powszechnie przyjmują, że powołany przez Organy wyrok TK z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) z uwagi na jego ostateczność i wiążący charakter (art. 190 ust. 1 Konstytucji RP) wywołał skutek taki, że przy rozpatrywaniu wniosków opiekunów dorosłych osób niepełnosprawnych o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego - wobec wynikającego z tego orzeczenia wymogu ich równego traktowania bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki - organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem tej części art. 17 u.ś.r., która została ostatecznie uznana za niekonstytucyjną. Zacytowany wyżej art. 17 ust. 1 u.ś.r. wymaga, by wnioskodawca, który chce uzyskać prawo do świadczenia pielęgnacyjnego sprawował opiekę nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności i by w tym właśnie celu zrezygnował z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej bądź też ich nie podejmował. Pomiędzy tymi dwiema okolicznościami musi więc istnieć ścisły związek przyczynowo-skutkowy. Świadczenie nie może być bowiem przyznawane zawsze w sytuacji, kiedy sprawowana jest opieka nad osobą niepełnosprawną, ale musi jeszcze zaistnieć bezpośrednia łączność pomiędzy czynnościami opiekuńczymi a brakiem z tego tytułu możliwości podjęcia zatrudnienia lub też rezygnacją z zatrudnienia. Z okoliczności sprawy musi więc wynikać, że sprawujący opiekę nie podejmuje aktywności zawodowej, czyli rezygnuje lub nie podejmuje zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej wyłącznie z uwagi na konieczność sprawowania stałej opieki nad osobą niepełnosprawną i to w wymiarze, który w okolicznościach danej sprawy wyklucza możliwość podjęcia takiej aktywności. Zdaniem Sądu, prawidłowo Organy przyjęły, że Skarżąca nie może uzyskać prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. Jest bowiem studentką studiów stacjonarnych na uczelni oddalonej od miejsca zamieszkania Jej i matki o prawie 600 km, a opieka nad osobą niepełnosprawną musi mieć charakter stały. Oczywiście nie musi to każdorazowo oznaczać konieczności ciągłej obecności przy podopiecznym, bowiem jego stan zdrowia może nie wymagać w danym czasie pomocy. Stałość opieki może się także przejawiać w dyspozycyjności opiekuna, który winien być łatwo dostępny dla podopiecznego. Zaznaczenia wymaga przy tym, że stan zdrowia osoby niepełnosprawnej może i zwykle się pogarsza po jakimś czasie, co powoduje zwiększenie wymiaru sprawowanej opieki. Tymczasem, priorytetem życiowym Skarżącej jest teraz nauka, a nie chęć świadczenia pracy, na co wskazuje to, że studiuje Ona dziennie. W takiej zaś sytuacji - co słusznie podkreślił Organ - podjęcie pracy miałoby charakter jedynie dodatkowy. Świadczenie pielęgnacyjne związane jest zaś z ciągłym sprawowaniem opieki, gdzie aktywność zawodowa jest wykluczona z uwagi na istniejący wymiar opieki, który - jak już podkreślono - często z biegiem czasu ulega zwiększeniu. Skoro więc Skarżąca pobiera naukę na studiach dziennych, to właśnie z tego powodu nie podejmuje Ona zatrudnienia czy innej pracy zarobkowej. Oczywiście Sąd nie kwestionuje że Strona zapewnia matce opiekę, ale czyni to nie we wszystkie dni tygodnia. W dniach, w których przebywa na uczelni nie tylko nie jest w stanie wykonywać jakichkolwiek czynności opiekuńczych wobec matki, ale nawet nie jest w jakimkolwiek zakresie dyspozycyjna, a to wobec odległości miejsca studiów od miejsca zamieszkania niepełnosprawnej. Przy czym, zaznaczenia wymaga, że to, że obecnie ilość zajęć, w których Skarżąca musi uczestniczyć na uczelni ma określony wymiar nie oznacza, że ilość ta się nie zwiększy. W takich uwarunkowaniach sprawy jako zasadne należało uznać stanowisko Organów, iż brak jest bezpośredniego związku przyczynowo-skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem przez Skarżącą zatrudnienia bądź innej pracy zarobkowej czy też rezygnacją z nich a sprawowaną nad matką opieką. W konsekwencji, prawidłowa jest konkluzja, że nie została spełniona pozytywna przesłanka przyznania świadczenia pielęgnacyjnego, wynikająca z art. 17 ust. 1 u.ś.r. Dlatego złożoną skargę należało oddalić na podstawie art. 151 P.p.s.a.