I OSK 2253/18

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Przemysław Szustakiewicz Sędziowie: Sędzia NSA Elżbieta Kremer Sędzia del. WSA Agnieszka Miernik (spr.) Protokolant starszy asystent sędziego Joanna Ukalska po rozpoznaniu w dniu 8 października 2020 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej [...] S.A. z siedzibą w K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z dnia 14 marca 2018 r. sygn. akt IV SA/Po 1210/17 w sprawie ze skargi H. S. i F. S. na decyzję Wojewody [...] z dnia [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania postanawia: zawiesić postępowanie sądowe UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu wyrokiem z 14 marca 2018 r. sygn. akt IV SA/Po 1210/17, po rozpoznaniu sprawy ze skargi H. S. i F. S. na decyzję Wojewody [...] z [...] października 2017 r. nr [...] w przedmiocie umorzenia postępowania, uchylił zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta K. z [...] sierpnia 2017 r. nr [...] i zasądził na rzecz skarżących zwrot kosztów postępowania. Postępowanie administracyjne dotyczyło ustalenia odszkodowania za szkody w nieruchomości wyrządzone założeniem linii elektroenergetycznej relacji [...], będącej własnością [...] S.A. w K. Zgoda na zajęcie nieruchomości została udzielona decyzją Prezydium Powiatowej Rady Narodowej w K. z [...] marca 1968 r. nr [...], wydanej w trybie art. 35 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczenia nieruchomości (Dz. U. z 1974 r. poz. 64), powoływanej dalej jako "ustawa wywłaszczeniowa". Prezydent Miasta K. decyzją z [...] sierpnia 2017 r., działając na podstawie art. 128 ust. 1 i 4 w związku z art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz. U. z 2017 r. poz. 1257), powoływanej dalej jako "u.g.n.". umorzył postępowanie uznając, że H. i F. S. nie mają legitymacji do zgłoszenia roszczenia o odszkodowanie. Orzekając w przedmiocie odszkodowania Wojewoda podzielił stanowisko organu I instancji, że w sprawie ma zastosowanie art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., roszczenie odszkodowawcze nie uległo przedawnieniu i przysługuje zarówno właścicielom z daty dokonania ograniczenia prawa własności, jak i następcom prawnym takich właścicieli. Organ uznał, że wnioskodawcy nie mogą być jednak osobami uprawnionymi do odszkodowania, ponieważ nie byli ani właścicielami nieruchomości na dzień wydania decyzji ograniczającej ich prawa ani ich spadkobiercami. Tytuł prawny do nieruchomości wnioskodawcy wywodzą z umowy darowizny z [...] lutego 1985 r. (akt notarialny rep. [...]) zawartej z rodzicami wnioskodawczyni S. i H. małżonkami Z. Organ wskazał, że istotne w sprawie jest to, że roszczenie o odszkodowanie nie zostało przez małżonków Z. scedowane (dowód w formie notatki dotyczącej aktu notarialnego, k 18-19 akt), a wnioskodawcy nie zaoferowali żadnego innego dowodu co do nabycia roszczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu uzasadniając uwzględnienie skargi podzielił stanowisko organów, że w sprawie zachodzą podstawy do zastosowania art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n., a roszczenie odszkodowawcze nie uległo przedawnieniu. Sąd zajął stanowisko, że zgodnie z art. 36 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej odszkodowanie przysługuje wyłącznie osobom "wywłaszczonym", czyli będącym właścicielami nieruchomości w dacie dokonywania jej wywłaszczenia, a także ich spadkobiercom. Nie przysługuje natomiast nabywcom nieruchomości pod tytułem szczególnym. Sąd I instancji zwrócił uwagę na rozbieżność w orzecznictwie dotyczącym tej kwestii, za zasadny uznał jednak pogląd, który uprawnia wyłącznie następców uniwersalnych do wystąpienia do organu o ustalenie i wypłatę odszkodowania. Sąd uznał, że skoro przepisy prawa dopuszczają ubieganie się przez następców prawnych o odszkodowanie za wywłaszczoną nieruchomość z uwagi na fakt wstąpienia przez nich w ogół praw i obowiązków wywłaszczonego właściciela, to brak podstaw by pozbawiać tego prawa następcę prawnego, tylko z tego tytułu, że wywłaszczony właściciel darował mu wcześniej nieruchomość wywłaszczoną w trybie art. 35 ustawy wywłaszczeniowej. W skardze kasacyjnej od powyższego wyroku Spółka Akcyjna [...] w K., działając na podstawie art. 174 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), powoływanej dalej jako "P.p.s.a.", zarzuciła mu naruszenie: 1) prawa materialnego: a) art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że prawo do odszkodowania może przysługiwać spadkobiercom osoby, w stosunku do której wydana została decyzja z art. 35 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej w sytuacji, gdy osoby te nabyły własność "wywłaszczonej" nieruchomości na podstawie umowy cywilnoprawnej, a nie w drodze spadkobrania, b) art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w związku z art. 922 Kodeksu cywilnego przez błędną wykładnię polegającą na uznaniu, że prawo do odszkodowania przysługuje spadkobiercy osoby, co do której wydana została decyzja z art. 35 ust. 1 ustawy wywłaszczeniowej w sytuacji, gdy składnikami spadku nie są uprawnienia, które wynikają ze stosunków o charakterze administracyjnoprawnym, a ponadto prawo do odszkodowania powstaje dopiero w wyniku wydania przez starostę decyzji, o której mowa w tym przepisie; 2) przepisów postępowania: a) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. w związku z art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. przez bezzasadne uchylenie decyzji organów obu instancji w sytuacji, gdy skarżący nie są podmiotami uprawnionymi do otrzymania odszkodowania z tytułu pozbawienia praw do nieruchomości, ponieważ nabyli własność nieruchomości na podstawie umowy cywilnoprawnej, b) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. w związku z art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 K.p.a. przez bezzasadne uchylenie decyzji organów obu instancji spowodowane błędnym uznaniem, że organy administracyjne bezzasadnie zaniechały wykonania czynności zmierzających do ustalenia statusu wnioskodawców jako spadkobierców małżonków Zaczkiewicz, c) art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c P.p.s.a. w związku z art. 105 § 1 K.p.a. przez bezzasadne uchylenie decyzji organów obu instancji w sytuacji, gdy postępowanie w sprawie należało umorzyć z uwagi na brak legitymacji procesowej wnioskodawców. Skarżąca kasacyjnie Spółka wniosła o uchylenie zaskarżonego wyroku w całości i - na podstawie art. 185 § 1 P.p.s.a. - przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji, zasądzenie kosztów postępowania według norm przepisanych oraz o rozpoznanie skargi kasacyjnej na rozprawie. W wniosku z [...] sierpnia 2020 r. Prezes Naczelnego Sądu Administracyjnego zwrócił się o podjęcie przez skład siedmiu sędziów Naczelnego Sądu Administracyjnego uchwały w celu wyjaśnienia przepisów prawnych, których stosownie wywołało rozbieżności w orzecznictwie sądów administracyjnych: 1) czy odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości (Dz.U. z 1974 r. Nr 10, poz. 64, ze zm.), może być od dnia 1 stycznia 1998 r. ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65, ze zm.) dla spadkobiercy właściciela nieruchomości wymienionej w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. 2) czy odszkodowanie, o którym mowa w art. 36 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości, może być ustalone na podstawie art. 129 ust. 5 pkt 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2020 r. poz. 65, ze zm.) również na rzecz nabywcy nieruchomości w drodze umowy zawartej po dniu czasowego zajęcia tej nieruchomości w trybie określonym w art. 35 ust. 1 ustawy z dnia 12 marca 1958 r. o zasadach i trybie wywłaszczania nieruchomości. Sprawie została nadana sygnatura I OPS 1/20. Naczelny Sąd Administracyjny rozważył, co następuje: W sprawie niniejszej zachodzą podstawy do zawieszenia postępowania w oparciu o art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a., zgodnie z którym sąd może zawiesić z urzędu postępowanie, jeżeli rozstrzygnięcie sprawy zależy od wyniku innego toczącego się postępowania sądowoadministarcyjnego. Takim postępowaniem w niniejszej sprawie jest postępowanie w sprawie I OPS 1/20 o wyjaśnienie przepisów, których stosowanie wywołało rozbieżności w orzecznictwie. Przedstawione do rozstrzygnięcia wątpliwości dotyczą m. in. rozbieżności w stosowaniu przepisu art. 129 ust. 5 pkt 3 u.g.n. w stosunku do następców prawnych osób wywłaszczonych. Wzgląd na jednolitość orzecznictwa uzasadnia zawieszenie postępowania sądowego w niniejszej sprawie do czasu podjęcia uchwały przez Naczelny Sąd Administracyjny. Skład orzekający w niniejszej sprawie podziela stanowisko, że wzajemna zależność postępowań, o której mowa w art. 125 § 1 pkt 1 P.p.s.a. nie ogranicza się do związków formalno-instytucjonalnych, ale obejmuje również powiązania treściowo-instytucjonalne, polegające na tym, że rozstrzygnięcie przez Naczelny Sąd Administracyjny rozbieżności w stosowaniu określonych przepisów (usuwające ryzyko powstania lub utrwalania się rozbieżności interpretacyjnych w danym rodzaju spraw), podejmowane w przewidzianym do tego trybie, służy realizacji jednego z celów określonych przez ustawodawcę w art. 15 § 1 pkt 2 P.p.s.a., a zawieszenie postępowań wykazujących z rozstrzyganą kwestią związek przedmiotowy umożliwia ujednolicenie praktyki orzeczniczej (postanowienia NSA z: 16 grudnia 2010 r. sygn. II FZ 640/10, 12 sierpnia 2010 r. sygn. I OZ 598/10, 2 października 2020 r. sygn. akt I OSK 645/20). Przeciwdziałanie rozbieżnościom w orzecznictwie ma znaczącą wagę w sferze prawa publicznego, gwarantując równość praw. Z powyższych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 125 § 1 pkt 1 w związku z art. 193 P.p.s.a., orzekł jak w sentencji postanowienia.