II SA/Ol 600/22

SENTENCJA Dnia 11 października 2022 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Ewa Osipuk (spr.) Sędziowie sędzia WSA Bogusław Jażdżyk sędzia WSA Piotr Chybicki po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 11 października 2022 roku sprawy ze skargi D. K. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Olsztynie z dnia [...] nr [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego - oddala skargę. UZASADNIENIE Decyzją z 9 maja 2022 r., działająca z upoważnienia Burmistrza Zastępca Dyrektora Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B. (dalej jako: "organ pierwszej instancji"), na podstawie m.in. art. 17 art. 24 ust. 2a ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r., poz. 111 z późn. zm.), dalej jako: "u.ś.r.", odmówiła D.K. (dalej jako: "strona" lub "skarżąca"), przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z koniecznością sprawowania opieki nad Z.K. W uzasadnieniu orzeczenia podano, że strona złożyła wniosek o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad teściową. W związku z tym stwierdzono, że strona nie spełnia przesłanek określonych w u.ś.r., ponieważ nie przedłożono stosownego orzeczenia potwierdzającego powstanie niepełnosprawności Z.K. do 18. roku życia, czy też w trakcie nauki w szkole lub szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia, co stanowi jedną z podstawowych przesłanek odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia. Ponadto, zaznaczono, że obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, a w linii bocznej – tylko rodzeństwo. Po rozpatrzeniu odwołania strony, decyzją z 4 lipca 2022 r., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Olsztynie (dalej jako: "organ odwoławczy" albo "Kolegium") utrzymało zaskarżoną decyzję w mocy w całości. W uzasadnieniu podano, że podstawę rozstrzygnięć w sprawach dotyczących przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego stanowi art. 17 u.ś.r. , a warunkiem przyznania świadczenia pielęgnacyjnego jest wystąpienie przesłanek pozytywnych określonych w art. 17 ust. 1 i 1b u.ś.r. oraz brak wystąpienia przesłanek negatywnych. W ocenie Kolegium, w sprawie nie zostały spełnione przesłanki umożliwiające przyznanie stronie wnioskowanego świadczenia. Art. 17 ust. 1 zawiera zamknięty katalog osób, którym może zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne. Z akt sprawy wynika, że wnioskodawczyni jest synową osoby wymagającej opieki – Z.K. Nie jest więc osobą wymienioną w art. 17 ust. 1 pkt 1-3 u.ś.r. (nie jest matką albo ojcem Z.K., opiekunem faktycznym dziecka, osobą będącą rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej). Nie może też być zaliczona do innych osób, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy, ciąży obowiązek alimentacyjny względem Z.K. Obowiązek ten obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Krewnymi w linii prostej są zstępni tj. córka, syn, wnuk, prawnuk oraz wstępni, tj. rodzice, dziadkowie, pradziadkowie. Ponadto, obciąża małżonków po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa oraz po orzeczeniu separacji, powinowatych, ale jedynie w relacji ojczym/macocha pasierb/ pasierbica, osoby związane relacją przysposobienia, krótkotrwale mężczyznę, którego ojcostwo zostało uwiarygodnione. Poza sporem w niniejszej sprawie jest to, że D.K. nie jest krewną Z.K. Jest jej synową, a więc powinowatą. Nie sposób zatem uznać, że na skarżącej spoczywa obowiązek alimentacyjny względem Z.K., co przesądza o tym, że wnioskowane świadczenie nie może zostać przyznane, pomimo sprawowania faktycznej opieki nad Z.K. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie, skarżąca zarzuciła zaskarżonej decyzji: - naruszenie prawa materialnego, poprzez zastosowanie normy prawnej wyrażonej w art. 17 ust. 1b u.ś.r., który to przepis został uznany za niekonstytucyjny w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r. sygn. akt K 38/13 w zakresie, w jakim różnicuje się prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną ze względu na datę powstania niepełnosprawności; - naruszenie art. 32 ust. 1 Konstytucji RP; - naruszenie art. 7 oraz art. 190 ust. 1 Konstytucji RP oraz art. 6 k.p.a. Skarżąca podniosła, że ona i teściowa spełniają wszystkie wymagane przepisami przesłanki, aby to świadczenie otrzymać. Teściowa została zaliczona do osób ze znacznym stopniem niepełnosprawności orzeczeniem z dnia 10 marca 2022 r. Opiekę na teściową strona sprawuje od 3,5 roku. Córka teściowej nie ma możliwości się nią zajmować. W mieszkaniu teściowej mieszka syn strony, który jest po operacji i również potrzebuje opieki. Teściowa ma liczne choroby, a skarżąca przygotowuje i podaje posiłki, sprząta, robi zakupy, załatwia sprawy urzędowe, wizyty domowe lekarza, pomaga podczas kąpieli, robi pranie, kupuje opał i pali w piecu, pilnuje przyjmowania leków. Zaskarżona decyzja organu pierwszej instancji bazuje na niekonstytucyjnym przepisie, a strona jest bardzo zaangażowana w opiekę nad teściową i nadal chce ją sprawować. Nie ma innej osoby, by zająć się teściową. Zaskarżona decyzja jest krzywdząca i została wydana z naruszeniem Konstytucji oraz prawa materialnego, a orzeczenia Trybunału Konstytucyjnego mają moc powszechnie obowiązującą i są ostateczne. W odpowiedzi na skargę, Kolegium wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ust. 1 i 2 ustawy z 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2021 r. poz. 137), sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności organów administracji publicznej. Kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Zakres tej kontroli wyznacza art. 134 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2022 r. poz. 329 z późn. zm., dalej jako: p.p.s.a.). W myśl tego przepisu Sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów, tutejszy Sąd uznał, że skarga w niniejszej sprawie nie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt rozpoznawanej sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, której odpis został doręczony skarżącej wraz z pouczeniem o treści powyższego przepisu. W ustawowym terminie skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy. Przechodząc do meritum sprawy wskazać należy, że zgodnie z art. 17 ust. 1 u.ś.r. - świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W myśl art. 17 ust. 1b u.ś.r,. świadczenie pielęgnacyjne przysługuje, jeżeli niepełnosprawność osoby wymagającej opieki powstała nie później niż do ukończenia 18. roku życia lub w trakcie nauki w szkole lub w szkole wyższej, jednak nie później niż do ukończenia 25. roku życia. Jednakże regulacja ta stanowiła przedmiot oceny Trybunału Konstytucyjnego, który wyrokiem z 21 października 2014 r. (sygn. akt K 38/13) orzekł, że art. 17 ust. 1b u.ś.r. w zakresie, w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. Należy podzielić pogląd skarżącej, że wynikająca z art. 17 ust. 1b u.ś.r. przesłanka w postaci daty powstania niepełnosprawności nie może być podstawą odmowy wnioskowanego świadczenia. Pozostaje to jednak bez wpływu na ocenę przedmiotowej sprawy przez Sąd. Odmowa przyznania wnioskowanego świadczenia była podyktowana bowiem brakiem pokrewieństwa pomiędzy skarżącą a osobą, nad która sprawuje opiekę. Warunkiem ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w oparciu o art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. jest bowiem przynależność wnioskodawcy do kręgu osób obciążonych wobec osoby wymagającej opieki obowiązkiem alimentacyjnym w rozumieniu przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. Istota problemu prawnego, którego rozstrzygnięcie jest konieczne w niniejszej sprawie sprowadza się więc do odpowiedzi na pytanie, czy w świetle przepisów ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. Kodeks rodzinny i opiekuńczy (Dz.U. z 2020 r., poz. 1359 z późn. zm.) dalej jako: "k.r.o.", pomiędzy powinowatymi pierwszego stopnia w linii prostej (synowa-teściowa) istnieje obowiązek alimentacyjny, jak tego wymaga dla przyznania świadczenia pielęgnacyjnego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.s.r. W Dziale III k.r.o. został uregulowany obowiązek alimentacyjny. Zgodnie z art. 128 k.r.o., obowiązek dostarczania środków utrzymania, a w miarę potrzeby także środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo. Obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem; jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi (art. 129 § 1 ww. ustawy). Krewnych w tym samym stopniu obciąża obowiązek alimentacyjny w częściach odpowiadających ich możliwościom zarobkowym i majątkowym (art. 129 § 2). Ponadto, z mocy art. 23 i 27 k.r.o. także małżonkowie zobowiązani są do wzajemnej pomocy oraz przyczyniania się do zaspokajania potrzeb rodziny, którą przez swój związek założyli. Co więcej, w myśl art. 130 cyt. ustawy obowiązek jednego małżonka do dostarczania środków utrzymania drugiemu małżonkowi po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa albo po orzeczeniu separacji wyprzedza obowiązek alimentacyjny krewnych tego małżonka. Przepisy k.r.o. regulują również zasady w zakresie obowiązku alimentacyjnego osób pozostających w stosunku przysposobienia, m.in. w art. 131, zgodnie z którym jeżeli skutki przysposobienia polegają wyłącznie na powstaniu stosunku między przysposabiającym a przysposobionym, obowiązek alimentacyjny względem przysposobionego obciąża przysposabiającego przed wstępnymi i rodzeństwem przysposobionego, a obowiązek alimentacyjny względem wstępnych i rodzeństwa obciąża przysposobionego dopiero w ostatniej kolejności (§ 1). Jeżeli jeden z małżonków przysposobił dziecko drugiego małżonka, przysposobienie nie ma wpływu na obowiązek alimentacyjny między przysposobionym a tym drugim małżonkiem i jego krewnymi (§ 2). Zasadą jest również, że obowiązek alimentacyjny zobowiązanego w dalszej kolejności powstaje dopiero wtedy, gdy nie ma osoby zobowiązanej w bliższej kolejności albo, gdy osoba ta nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi lub, gdy uzyskanie od niej na czas potrzebnych uprawnionemu środków utrzymania jest niemożliwe lub połączone z nadmiernymi trudnościami (art. 132 k.r.o.). Z kolei art. 618 k.r.o. stanowi, że z małżeństwa wynika powinowactwo między małżonkiem a krewnymi drugiego małżonka. Trwa ono mimo ustania małżeństwa (§ 1 tej ustawy). Zgodnie zaś art. 618 § 2 k.r.o., linię i stopień powinowactwa określa się według linii i stopnia pokrewieństwa. Linia powinowactwa stanowi wierne odwzorowanie linii pokrewieństwa. Stopień powinowactwa ustala się także według liczby urodzeń i odpowiada on stopniowi pokrewieństwa małżonka powinowatego. Powinowactwo stopnia pierwszego odpowiada zatem zawsze pokrewieństwu pierwszego stopnia, a dalszym stopniom pokrewieństwa odpowiadają ściśle takie same stopnie powinowactwa. Zgodnie z tym rodzice jednego małżonka są w stosunku do współmałżonka powinowatymi pierwszego stopnia w linii prostej. Reasumując, obowiązek alimentacyjny obciąża krewnych w linii prostej, rodzeństwo, małżonków (po rozwiązaniu lub unieważnieniu małżeństwa oraz po orzeczeniu separacji; natomiast w okresie małżeństwa na małżonkach ciąży obowiązek równoznaczny z obowiązkiem alimentacyjnym), powinowatych, ale jedynie w relacji ojczym/macocha – pasierb/pasierbica, osoby związane relacją przysposobienia, krótkotrwale – mężczyznę, którego ojcostwo zostało uprawdopodobnione. Przepisy regulujące krąg osób zobowiązanych do alimentacji mają charakter bezwzględnie obowiązujący. Prawodawca nie dopuszcza modyfikowania tego zbioru podmiotów poprzez jego rozszerzenie o osoby w przepisach Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego niewymienione, ale związane bliskimi więzami faktycznymi, czy też np. wchodzące do kręgu spadkobierców (jedyny wyjątek przewidziano w przypadku opiekuna faktycznego dziecka - które to określenie w rozumieniu definicji ustawowej zawartej w art. 3 pkt 14 u.ś.r. - oznacza osobę faktycznie opiekującą się dzieckiem, jeżeli wystąpiła z wnioskiem do sądu rodzinnego o przysposobienie dziecka; z tym podkreśleniem, że przysposobienie powoduje powstanie obowiązku alimentacyjnego). W sytuacji, gdy ustawodawca wyraźnie wprowadza w wymienionym przepisie art. 17 ust.1 pkt 4 wymóg istnienia obowiązku alimentacyjnego pomiędzy osobą sprawującą opiekę i osobą podlegającą opiece, odsyłając w tym zakresie do przepisów Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, to brak takiego obowiązku pomiędzy wnioskodawcą i osobą, którą się on opiekuje, wyklucza przyznanie wnioskowanego świadczenia. Jak wskazano w wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z 13 grudnia 2017r. (sygn. akt I OSK 1168/17, dostępny w Internecie), w takim przypadku wykładnia inna niż pozajęzykowa jest nieuprawiona, gdyż prowadziłaby do poszerzenia kręgu osób uprawnionych, a to byłoby zastąpieniem przez Sąd ustawodawcy. Jeżeli przepis ustawy wymienia wprost osoby, które mogą otrzymać dane świadczenie, to nawet jeżeli wykluczenie z tego wykazu innych podmiotów może budzić wątpliwości, nie jest rzeczą Sądu, ale ustawodawcy uzupełnienie kręgu osób uprawnionych. Podobne stanowisko zajął Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z 7 marca 2019 r. (sygn. akt I OSK 4353/18, dostępny w Internecie). W niniejszej sprawie skarżąca jest synową osoby niepełnosprawnej. Nie jest zatem z nią spokrewniona, a jedynie spowinowacona. W związku z tym, na skarżącej nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej. Nie ma przy tym znaczenia okoliczność, że skarżąca jako jedyna może sprawować opiekę nad teściową, gdyż córka mieszka w okolicy S. i nie ma możliwości zajmować się matką. O uprawnieniu do świadczenia pielęgnacyjnego decydują bowiem przesłanki ściśle określone w ustawie i niespełnienie chociażby jednej z nich uniemożliwia przyznanie świadczenia. W świetle wykładni językowej art. 17 ust. 1 u.s.r., świadczenie pielęgnacyjne nie mogło być zatem skarżącej przyznane, ponieważ nie jest inną osobą w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., na której ciąży obowiązek alimentacyjny. W związku z tym, organy orzekające nie mogły zadośćuczynić żądaniu skarżącej, gdyż zobowiązane są działać na podstawie obowiązujących przepisów prawa. W tym stanie rzeczy Sąd, na podstawie art. 151 p.p.s.a., skargę oddalił.