I OSK 838/20

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Marek Stojanowski Sędziowie NSA Mirosław Wincenciak NSA Marian Wolanin (spr.) po rozpoznaniu w dniu 15 października 2020 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej E. C. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 13 grudnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 359/19, w sprawie ze skargi E. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane, podlegające zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami: oddala skargę kasacyjną, UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z 13 grudnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Wr 359/19 Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę E. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego [...] z [...] r., nr [...] w przedmiocie uznania świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego za nienależnie pobrane. W skardze kasacyjnej od powołanego wyroku pełnomocnik skarżącej E. C. zarzucił: I. naruszenie przepisów prawa materialnego tj.: - art. 30 ust. 1 w związku z art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2220, ze zm.), poprzez ich niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji uznanie przez Sąd w ślad za organami I i II instancji, że świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone za okres od dnia 1 lutego 2018 r. do dnia 31 października 2018 r. - na rzecz A. C. - w łącznej kwocie 1377,00 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi przez E. C. w rozumieniu art. 30 ust. 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych, a nie jedynie świadczeniami nienależnymi, które nie podlegają zwrotowi oraz pominięcie faktu, że zaskarżona decyzja organu II instancji utrzymała w mocy decyzję organu I instancji, który w sposób nieuprawniony w jednej decyzji orzekł o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i o obowiązku jego zwrotu przez skarżącą na rzecz organu; - art. 30 ust. 2 pkt 1 oraz pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie, a w konsekwencji podzielenie przez Sąd stanowiska organów I i II instancji, że świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone za okres od dnia 1 lutego 2018 r. do dnia 31 października 2018 r. - na rzecz A. C. - w łącznej kwocie 1377,00 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi przez E. C. i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, podczas gdy z treści powołanego przepisu wynika wprost, że za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania, zaś jak wynika z niespornego pomiędzy stronami stanu faktycznego sprawy, zarówno decyzja przyznająca zasiłek pielęgnacyjny z dnia [...] r. ([...]), jak i decyzja z dnia [...] r. ([...]), wygaszająca w/w decyzję od dnia 23 stycznia 2018 r. nie były adresowane do Skarżącej E. C. ani jej doręczane, zatem skarżąca nie była adresatem ewentualnych pouczeń co do braku prawa pobierania świadczeń po śmierci osoby uprawnionej; - art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych, poprzez jego niewłaściwe zastosowanie i nieumorzenie kwoty nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych w całości, pomimo że w przedmiotowej sprawie zachodzą szczególnie uzasadnione okoliczności dot. sytuacji majątkowej skarżącej, które zostały przez nią wykazane za pomocą obszernej dokumentacji znajdującej się w aktach sprawy, a ponadto jak wynika z okoliczności faktycznych sprawy, skarżąca jeszcze w toku postępowania przed organem I instancji złożyła wymagany powołanym przepisem wniosek o umorzenie nienależnie pobranego świadczenia, a po wydaniu decyzji w sprawie przez organ II instancji istniała możliwość umorzenia skarżącej kwoty nienależnie pobranych świadczeń bez wszczynania kolejnego, odrębnego postępowania administracyjnego; II. naruszenie przepisów postępowania, mające istotny wpływ na wynik sprawy, tj.: - art. 1 § 1 i 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych - dalej: pusa, art. 3 § 1, art. 134 § 1 i art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2016 r. poz. 718, ze zm.) - dalej ppsa, w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 kpa, przez: 1. niedostrzeżenie przez Sąd niewłaściwego zastosowania przez organy I i II instancji art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 oraz pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych przejawiającego się w jednoczesnym orzeczeniu w jednej decyzji administracyjnej o tym, że pobrane przez skarżącą świadczenia są świadczeniami nienależnie pobranymi oraz o obowiązku ich zwrotu na rzecz organu, podczas gdy dopiero gdy uprawomocni się decyzja uznająca dane świadczenie za nienależnie pobrane, można o takim świadczeniu mówić i nakazywać jego zwrot, nie jest zaś możliwe jednoczesne orzekanie o tych sprawach, czyli łączenie obu tych kwestii w jednej decyzji administracyjnej; 2. niedostrzeżenie przez Sąd niewłaściwego zastosowania przez organy I i II instancji art. 30 ust. 1, art. 30 ust. 2 pkt 1 oraz pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych, a w konsekwencji przyjęcie, że świadczenia z tytułu zasiłku pielęgnacyjnego wypłacone za okres od dnia 1 lutego 2018 r. do dnia 31 października 2018 r. - na rzecz A. C. - w łącznej kwocie 1377,00 zł są świadczeniami nienależnie pobranymi przez E. C. i podlegają zwrotowi wraz z ustawowymi odsetkami za opóźnienie, podczas gdy decyzja przyznająca zasiłek pielęgnacyjny z dnia [...] r. ([...]), jak i decyzja z dnia [...] r. ([...]), wygaszająca w/w decyzję od dnia 23 stycznia 2018 r. nie były adresowane do skarżącej E. C. ani jej doręczone, zatem skarżąca nie była adresatem ewentualnych pouczeń co do braku prawa pobierania świadczeń po śmierci osoby uprawnionej, co tym samym wyklucza możliwość uznania przedmiotowych, wypłaconych skarżącej świadczeń za nienależnie pobrane na podstawie przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych, a umożliwia jedynie uznanie ich za świadczenia nienależne, bez obowiązku ich zwrotu; III. nieuzasadnione przyjęcie, że skarżąca nie kwestionowała ustalenia, że świadczenie przyznane jej mężowi, a wypłacane jej po śmierci męża jest świadczeniem nienależnie pobranym, podczas gdy z treści pism skarżącej wynika wprost, że kwestionuje ona w/w kwalifikację wypłaconych jej po śmierci męża środków; - art. 1 § 1 i 2 pusa, art. 3 § 1, art. 134 § 1, art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c oraz art. 145a § 1 ppsa w zw. z art. 7, art. 77 i art. 80 kpa, przez przyjęcie przez Sąd, że na etapie rozpoznawania skargi przez Sąd nie ma możliwości umorzenia należności, uznanych przez organy I i II instancji za nienależnie pobrane przez skarżącą świadczenia, podczas gdy decyzja wydana przez organ II instancji była decyzją ostateczną, a Sąd nie wstrzymał jej wykonania, a zatem w ocenie skarżącej nie było przeszkód do zobowiązania organu przez Sąd do wydania decyzji o umorzeniu skarżącej kwoty nienależnie pobranych świadczeń bez wszczynania kolejnego; odrębnego postępowania administracyjnego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej przedstawiono argumentację mającą przemawiać za uchyleniem zaskarżonego wyroku. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw do jej uwzględnienia, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 § 1 ppsa), z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu I instancji w ramach zarzutów zgłoszonych w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał te zarzuty za niewystarczające do uchylenia zaskarżonego wyroku. Nie można zgodzić się z zarzutem skargi kasacyjnej, że organ I instancji w sposób nieuprawniony orzekł w jednej decyzji o uznaniu świadczenia za nienależnie pobrane i o obowiązku jego zwrotu. Przepisy art. 30 ust. 3 i 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych zostały znowelizowane ustawą z dnia 24 lipca 2015 r. o zmianie ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych oraz ustawy o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2015 r. poz. 1302). Zgodnie z nowym brzmieniem tych przepisów – obowiązującym od dnia 18 września 2015 r. - organ wydaje jedną decyzję o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranych świadczeń rodzinnych. Celem znowelizowanego przepisu jest wyraźne wskazanie, że wydawana jest jedna decyzja o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane, jak i o ich zwrocie. Nie można również uznać za zasadny zarzut skargi kasacyjnej, że ponieważ skarżąca nie była adresatem decyzji przyznającej świadczenie pielęgnacyjne jak i decyzji wygaszającej to świadczenie, to świadczenia pobrane po śmierci męża skarżącej nie są świadczeniami nienależnie pobranymi. Niesporne jest, że świadczenie pielęgnacyjne wpłacane na konto skarżącej było świadczeniem przyznanym jej mężowi. Zgodnie natomiast z art. 30 ust. 2 pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych świadczenia rodzinne wypłacone osobie innej niż osoba, która została wskazana w decyzji przyznającej świadczenia rodzinne, z przyczyn niezależnych od organu, który wydał tę decyzję są świadczeniami nienależnie pobranymi. Przepis powyższy dotyczy sytuacji, w której doszło do wypłaty świadczeń za okres, w którym nie przysługiwałyby one uprawnionemu, a więc jak w niniejszej sprawie, po jego śmierci. Nieuzasadniony jest również zarzut naruszenia przez organy art. 30 ust. 9 ustawy o świadczeniach rodzinnych przez nieumorzenie kwoty nienależnie pobranych przez skarżącą świadczeń. Z przepisu art. 30 ust. 9 wynika wprost, że decyzję o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń wraz z odsetkami wydać może organ, który wydał decyzję w sprawie nienależnie pobranych świadczeń. Oznacza to, że decyzja o umorzeniu wydawana jest, gdy decyzja o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu stanie się ostateczna. Nie można bowiem decydować o umorzeniu, jeżeli nie zostało ustalone czy wypłacone świadczenia są faktycznie nienależnie pobrane. Decyzja o umorzeniu nienależnie pobranych świadczeń wydana przed uprawomocnieniem się decyzji o uznaniu świadczeń za nienależnie pobrane i o obowiązku ich zwrotu, byłaby przedwczesna. Prawidłowo zatem Sąd I instancji uznał, że decyzje organów I i II instancji nie naruszają przepisów art. 30 ust. 1, ust. 2 pkt 1 i pkt 5 ustawy o świadczeniach rodzinnych. Zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia przepisów postępowania uzasadniono niedostrzeżeniem przez Sąd I instancji naruszeniem prawa materialnego, gdy tymczasem, jak to wyżej wskazano, w niniejszej sprawie nie doszło do naruszenia przepisów prawa materialnego. Z tego względu zarzuty naruszenia przepisów postępowania również nie zasługiwały na uwzględnienie. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 i art. 193 zdanie drugie ppsa, orzekł jak w sentencji wyroku.