II SA/Lu 502/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie w składzie następującym: Przewodniczący: Sędzia WSA Jerzy Parchomiuk Sędziowie: Sędzia WSA Ewa Ibrom Sędzia WSA Iwona Tchórzewska (sprawozdawca) po rozpoznaniu w dniu 10 listopada 2022 r. na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym sprawy ze skargi S. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Lublinie z dnia 16 maja 2022 r. nr SKO.41/2792/OS/2021 w przedmiocie zwrotu świadczeń nienależnie pobranych oddala skargę. UZASADNIENIE Zaskarżoną decyzją z dnia 16 maja 2022 r., nr SKO.41/2792/OS/2021, po rozpatrzeniu odwołania S. W., Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Lublinie utrzymało w mocy decyzję Prezydenta Miasta Lublin z dnia 10 czerwca 2021 r., nr MOPR.D-OZ.462.72482.1.1.2021, w przedmiocie ustalenia nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego. Decyzja została wydana w następującym stanie sprawy. W dniu 30 lipca 2019 r. S. W. złożył wniosek o przyznanie świadczenia wychowawczego na syna M. W.. Pismem z dnia 22 sierpnia 2019 r. organ pierwszej instancji poinformował skarżącego o przyznaniu świadczenia wychowawczego na dziecko – M. W., na okres od dnia 1 lipca 2019 r. do dnia 31 maja 2021 r., w wysokości 500 zł miesięcznie. W piśmie z dnia 24 marca 2021 r. S. W. oświadczył, że rezygnuje z pobierania świadczenia wychowawczego na syna M. W.. Jednocześnie skarżący wskazał, że zgodnie z wyrokiem sądu dziecko zamieszkuje z matką – I. W.. Organ pierwszej instancji ustalił, że wyrokiem Sądu Okręgowego w L. z dnia 18 sierpnia 2020 r., sygn. akt [...], małżeństwo S. W. i I. W. zostało rozwiązane. Wykonywanie władzy rodzicielskiej nad dzieckiem M. W. S. powierzył obojgu rodzicom, ustalając miejsce zamieszkania dziecka przy matce. Wyrok jest prawomocny z dniem 26 sierpnia 2020 r. Decyzją z dnia 26 kwietnia 2021 r. organ pierwszej instancji uchylił skarżącemu prawo do świadczenia wychowawczego na syna M. W., wskazując w uzasadnieniu decyzji na zmianę sytuacji rodzinnej mającą wpływ na prawo do świadczenia, którego ostatnia wypłata nastąpiła za marzec 2021 r. Następnie decyzją z dnia 10 czerwca 2021 r. organ pierwszej instancji ustalił, że świadczenie wychowawcze wypłacone stronie w okresie od 1 września 2020 r. do 31 marca 2021 r. stanowi świadczenie nienależnie pobrane oraz zażądał zwrotu świadczenia wraz z odsetkami ustawowymi. Od powyższej decyzji skarżący wniósł odwołanie, podnosząc, że środki wypłacane tytułem świadczenia wychowawczego wpływały na wspólne konto skarżącego i jego żony I. W. i były przeznaczane na bieżące potrzeby syna, a skarżący po rozwodzie nie korzystał ze wspólnego konta, do którego dostęp miała tylko jego żona. Do odwołania skarżący dołączył oświadczenie I. S. z dnia 2 lipca 2021 r. Utrzymując w mocy decyzję organu pierwszej instancji organ odwoławczy w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji wyjaśnił, że we wniosku o przyznanie świadczenia skarżący został pouczony, iż niepoinformowanie właściwego gminnego organu prowadzącego postępowanie w sprawie świadczenia wychowawczego o zmianach, o których mowa we wniosku, może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu wraz z odsetkami ustawowymi za opóźnienie. Natomiast zgodnie z treścią wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 18 sierpnia 2020 r., sygn. akt [...], Sąd powierzył wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim M. W. obojgu rodzicom, ustalając miejsce zamieszkania dziecka przy matce. Wyrok jest prawomocny z dniem 26 sierpnia 2020 r. Ponadto w dniu 24 marca 2021 r. skarżący złożył pismo obejmujące rezygnację z pobierania świadczenia od kwietnia 2021 r., przyznając że M. W. zgodnie z wyrokiem sądu zamieszkuje razem z matką - I. W.. Kolegium podzieliło stanowisko organu pierwszej instancji, że w tak ustalonym stanie faktycznym skarżący od dnia 1 września 2020 r. nie spełnia przesłanek do pobierania świadczenia wychowawczego na syna M. W., ponieważ syn nie zamieszkuje z ojcem. Zamieszkiwanie dziecka z rodzicem stanowi bowiem przesłankę przyznania świadczenia wychowawczego określoną w art. 4 ust. 2 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407, z późn. zm.; dalej jako: "u.p.p.w.d."). Powołując się na art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Kolegium podniosło, że nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze to świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Zgodnie zaś z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. osoba, która pobrała nienależne świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Stosownie do art. 25 ust. 3 u.p.p.w.d., od kwot nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, o którym mowa w ust. 2 pkt 2, 3, 5 i 6, naliczane są odsetki ustawowe za opóźnienie, chyba że przyznanie świadczenia wychowawczego było następstwem błędu podmiotu realizującego zadania w zakresie świadczenia wychowawczego. W przypadku nieuregulowania należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego, zgodnie z art. 25 ust. 8 u.p.p.w.d. nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze podlega egzekucji w trybie przepisów o postępowaniu egzekucyjnym w administracji. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skarżący S. W. wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania oraz zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm prawem przepisanych. Skarżący zarzucił: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego, tj. art. 25 ust. 6 u.p.p.w.d., poprzez jego niewłaściwe zastosowanie polegające na uznaniu, że świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącego w okresie od 1 września 2020 r. do 31 marca 2021 r. było świadczeniem nienależnym, podczas gdy skarżący faktycznie nie pobrał świadczenia, gdyż wpłynęło ono na konto będące w wyłącznej dyspozycji byłej żony i zostało w całości spożytkowane na potrzeby dziecka; 2) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 7 w zw. z art. 77 k.p.a., art. 8 k.p.a., poprzez brak wyczerpującego rozpatrzenia całokształtu materiału dowodowego i nieuwzględnienie przy wydaniu decyzji słusznego interesu obywateli poprzez przyjęcie, że świadczenie wychowawcze było przez skarżącego pobrane nienależnie w sytuacji, gdy z całokształtu materiału dowodowego wynika, że cała kwota świadczenia została wydatkowana zgodnie z celem. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zważył, co następuje: Skarga podlegała oddaleniu, gdyż zaskarżona decyzja nie została wydana z naruszeniem przepisów prawa, które uzasadniałoby jej uchylenie. Istotą sporu prawnego w rozpoznawanej sprawie jest istnienie przesłanek skutkujących uznaniem, że świadczenie wychowawcze przyznane i wypłacone skarżącemu na syna M. W. za okres od 1 września 2020 r. do 31 marca 2021 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym. Wyjaśnić należy, że zgodnie z art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d., osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Natomiast zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie uznaje się ,między innymi, świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. W sprawie pozostaje poza sporem, że wyrokiem z dnia 18 sierpnia 2020 r. Sąd Okręgowy w L. III Wydział Rodzinny rozwiązał przez rozwód małżeństwo S. W. z I. W.. Wyrok ten jest prawomocny od dnia 26 sierpnia 2020 r. Wykonywanie władzy rodzicielskiej nad małoletnim M. W. S. powierzył obojgu rodzicom, przy czym – co jest istotne w rozpoznawanej sprawie – Sąd ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy matce. Oznacza to, że od dnia 26 sierpnia 2020 r. małoletni M. W., na którego przyznano skarżącemu świadczenie wychowawcze, nie może być uznawany za zamieszkującego ze skarżącym we wspólnym gospodarstwie domowym. Wyrok rozwodowy w sposób prawnie wiążący ustalił miejsce zamieszkania dziecka przy matce. Twierdzenie przeciwne byłoby sprzeczne z treścią prawomocnego wyroku sądu. Jednocześnie w oświadczeniu z dnia 24 marca 2021 r. skarżący przyznał, że zgodnie z wyrokiem sądu dziecko zamieszkuje z matką. Zgodnie z art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje: 1) matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki albo ojca, z zastrzeżeniem art. 5 ust. 2a, albo 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu opiekuna faktycznego, albo 3) opiekunowi prawnemu dziecka, albo 4) dyrektorowi domu pomocy społecznej, albo 5) rodzinie zastępczej, osobie prowadzącej rodzinny dom dziecka, dyrektorowi placówki opiekuńczo-wychowawczej, dyrektorowi regionalnej placówki opiekuńczo-terapeutycznej albo dyrektorowi interwencyjnego ośrodka preadopcyjnego, o których mowa w ustawie z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej (Dz. U. z 2022 r. poz. 447). Świadczenie wychowawcze przysługuje osobom, o których mowa w ust. 2, do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia (art. 4 ust. 3 u.p.p.w.d.). Treść przywołanego wyżej wyroku Sądu Okręgowego w L. z dnia 18 sierpnia 2020 r., sygn. akt [...] w istocie determinuje w sposób bezwzględny wynik oceny w kwestii tego, czy skarżący pobrał nienależne świadczenie wychowawcze w okresie od 1 września 2020 r. do 31 marca 2021 r. Wspólne zamieszkiwanie dziecka z rodzicem stanowiło bowiem kluczową, obligatoryjną przesłankę przyznania świadczenia wychowawczego (art. 4 ust. 2 pkt 1 u.p.p.w.d.). Wyjątek dotyczy sytuacji ustalenia w wyroku rozwodowym opieki naprzemiennej (art. 5 ust. 2a u.p.p.w.d.), co w rozpoznawanej sprawie nie miało miejsca. Ani organy orzekające w sprawie, ani sąd administracyjny aktualnie kontrolujący ich decyzje, nie mogą podważać tego, co zostało prawomocnie ustalone w powyższym wyroku. W tej sytuacji nie ma żadnych wątpliwości co do tego, że świadczenie wychowawcze pobrane przez skarżącego za okres od dnia 1 września 2020 r. do dnia 31 marca 2021 r. jest świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 25 ust. 2 pkt 6, podlegającym zwrotowi stosownie do art. 25 ust. 1 u.p.p.w.d. Odnosząc się do sformułowanego w skardze zarzutu naruszenia przez organ art. 25 ust. 6 u.p.p.w.d. wskazać należy, zgodnie z powołanym przepisem decyzja o ustaleniu i zwrocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego nie jest wydawana, jeżeli od terminu jego pobrania upłynęło więcej niż 2 lata. Tego rodzaju sytuacja nie ma miejsca w niniejszej sprawie, w której zaskarżona decyzja z dnia 16 maja 2022 r. została wydana przed upływem dwóch lat od pobrania świadczenia wypłaconego za okres od 1 września 2020 r. do 31 marca 20221 r. Sąd nie podziela także podniesionej w uzasadnieniu skargi argumentacji odwołującej się do treści art. 25 ust. 1 i ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. ze wskazaniem, iż świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka. Stwierdzić należy, że w świetle przepisów ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci sposób zużycia pobranego świadczenia nie ma żadnego znaczenia z punktu widzenia jego nienależnego charakteru i obowiązku jego zwrotu. Sąd nie podziela odmiennego poglądu, prezentowanego między innymi w przywołanych w uzasadnieniu skargi orzeczeniach sądów administracyjnych, wskazującego na konieczność ustalenia przez organ sposobu zagospodarowania pobranego świadczenia, w szczególności zaś ustalenia czy zostało ono spożytkowane na zaspokojenie potrzeb dziecka, co miałoby wykluczać nienależny charakter świadczenia i obowiązek jego zwrotu. Tego rodzaju wniosek nie znajduje bowiem podstaw w treści art. 25 u.p.p.w.d., który w odniesieniu do nienależnie pobranego świadczenia określonego w ust. 2 tego artykułu ustanawia tylko jeden wyjątek, określony w ust. 2a. Zgodnie z art. 25 ust. 2a u.p.p.w.d. za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze nie uznaje się świadczenia przyznanego rodzicowi, opiekunowi prawnemu dziecka albo opiekunowi faktycznemu dziecka, który zmarł, pobranego przez rodzica, opiekuna prawnego dziecka albo opiekuna faktycznego dziecka, którym zostało ustalone prawo do świadczenia wychowawczego na podstawie art. 18 ust. 2b. Wyjątek, o którym mowa w art. 25 ust. 2a u.p.p.w.d. nie dotyczy zatem sposobu spożytkowania pobranego świadczenia wychowawczego. W konsekwencji, zdaniem Sądu orzekającego w niniejszej sprawie, powiązanie kwestii oceny nienależnego charakteru świadczenia wychowawczego z zagadnieniem sposobu spożytkowania tego świadczenia wykracza poza treść przepisów ustawy. Nie budzi wątpliwości, że w świetle art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Jednakże ustawa nie przewiduje automatycznej wypłaty świadczenia na każde dziecko do dnia ukończenia przez dziecko 18. roku życia, gdyż ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego oraz jego wypłata następują na wniosek składany przez jedną z osób wymienionych w art. 13 ust. 1 ustawy. Ustalenie prawa do świadczenia i jego wypłata wymagają zatem podjęcia odpowiednich czynności przez osoby wymienione w art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d. W przypadku niezłożenia wniosku przez osoby wymienione w art. 13 ust. 1 u.p.p.w.d., świadczenie nie zostanie wypłacone. Na osobach tych spoczywają także określone ustawą obowiązki już po przyznaniu świadczenia wychowawczego. Mianowicie art. 20 ust. 1 u.p.p.w.d. stanowi, że w przypadku wystąpienia zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego osoba otrzymująca świadczenie wychowawcze jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego to świadczenie. Na skarżącym, który pobierał świadczenie wychowawcze na syna, ciążył więc obowiązek poinformowania właściwego organu o zmianie wywołanej wyrokiem rozwodowym, na mocy którego syn skarżącego nie zamieszkiwał już ze skarżącym, gdyż miejsce zamieszkania syna ustalono przy matce. Nie może być uznany za zasadny zarzut, iż skarżący nie miał wiedzy o konieczności zgłoszenia faktu rozwodu organowi pierwszej instancji. O powyższym obowiązku skarżący został bowiem w sposób jasny i zrozumiały pouczony podczas składania wniosku o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego (k. 1 akt administracyjnych). Skarżący nie wykonał niezwłocznie tego obowiązku, wskutek czego w okresie od 1 września 2020 r. do 31 marca 2021 r. pobierał świadczenie wychowawcze, mimo braku prawa do tego świadczenia. Sytuacja ta wypełnia zaś przesłankę nienależnie pobranego świadczenia przewidzianą w art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. Wymaga podkreślenia, że obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia jest wyłącznie następstwem zaniechania przez skarżącego wykonania ustawowo określonego obowiązku. Ustawa wymaga bowiem nie tylko złożenia wniosku o przyznanie świadczenia, ale także niezwłocznego powiadomienia organu właściwego o wystąpieniu zmian mających wpływ na prawo do świadczenia wychowawczego. Zaniechanie w tym zakresie wiąże się z negatywnymi konsekwencjami w postaci utraty prawa do świadczenia, które jak podkreślono już wyżej, nie jest świadczeniem obligatoryjnym. Kierując się powyższymi względami Sąd uznał, że ustalenie sposobu spożytkowania świadczenia wychowawczego nie miało istotnego znaczenia dla rozstrzygnięcia sprawy, w związku z czym ocena tych okoliczności w postępowaniu administracyjnym była zbędna. Natomiast okoliczności odnoszące się do ewentualnej trudnej sytuacji materialnej rodziny mogą być podstawą ubiegania się, w odrębnym postępowaniu, o umorzenie należności z tytułu nienależnie pobranego świadczenia. Nawet jednak przyjęcie poglądu przeciwnego nie podważa prawidłowości zaskarżonej decyzji w okolicznościach niniejszej sprawy. Nie zasługuje na uwzględnienie argumentacja skarżącego, iż w istocie nie pobrał świadczenia, o którym mowa w zaskarżonej decyzji, gdyż świadczenie wychowawcze wpływało na wspólne konto bankowe skarżącego i jego żony, która po rozwodzie miała wyłączny dostęp do tego konta, a takiego dostępu nie miał skarżący. S. W. nie przedstawił żadnych dokumentów potwierdzających powoływane okoliczności. W aktach administracyjnych znajduje się jedynie oświadczenie byłej żony skarżącego z dnia 2 lipca 2021 r. o przeznaczaniu środków ze świadczenia wychowawczego na potrzeby dziecka. Z oświadczenia tego nie wynikają jednak okoliczności podnoszone przez skarżącego. Ponadto oświadczenie z dnia 2 lipca 2021 r. ma charakter dokumentu prywatnego, a zatem stanowi wyłącznie dowód tego, że osoba, która go podpisała, złożyła oświadczenie zawarte w dokumencie. Skarżący nie przedstawił natomiast jakichkolwiek dokumentów bankowych. W konsekwencji nie jest skuteczny zarzut naruszenia przepisów postępowania, a mianowicie art. 7, art. 77 § 1 i art. 8 k.p.a., poprzez nierozpatrzenie przez organ odwoławczy całokształtu materiału dowodowego. W sprawie nie miało bowiem miejsca naruszenie przepisów postepowania, które mogłoby mieć wpływ na wynik sprawy. Organy wyjaśniły wszystkie istotne okoliczności sprawy i zgromadziły materiał dowodowy wystarczający do podjęcia rozstrzygnięcia, umożliwiając też aktywny udział w postępowaniu jego stronie. Z tych wszystkich względów i na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329, z późn. zm.; dalej jako "p.p.s.a.") Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie oddalił skargę. Sprawa została rozpoznana w trybie uproszczonym. Zgodnie z art. 119 pkt 2 p.p.s.a., sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. W niniejszej sprawie wniosek o jej rozpoznanie w trybie uproszczonym został zgłoszony przez organ w doręczonej pełnomocnikowi skarżącego odpowiedzi na skargę, a strona skarżąca nie zażądała przeprowadzenia rozprawy.