II SA/Go 484/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gorzowie Wielkopolskim w składzie: Przewodniczący Sędzia WSA Krzysztof Rogalski (spr.) Sędziowie Sędzia WSA Jarosław Piątek Asesor WSA Kamila Karwatowicz po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 13 października 2022 r. sprawy ze skargi J.P. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] r., nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego I. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Wójta Gminy z dnia [...] r., nr [...], II. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego na rzecz skarżącej J.P. kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych, tytułem zwrotu kosztów postępowania sądowego. UZASADNIENIE Wnioskiem z dnia [...] lutego 2022 r. J.P. zwróciła się do Gminnego Ośrodka Pomocy Społecznej o ustalenie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego w związku z opieką nad ojcem E.S. W toku postępowania ustalono, iż J.P. sprawuje opiekę nad ojcem, który zgodnie z orzeczeniem Powiatowego Zespołu ds. Orzekania o Niepełnosprawności z dnia [...] marca 2019 r. posiada znaczny stopień niepełnosprawności od [...] stycznia 2019 r., a niepełnosprawność istnieje od [...] października 2006 r. Orzeczenie wydano na stałe. E.S. prowadzi wspólne gospodarstwo domowe z żoną I.S., która również posiada znaczny stopień niepełnosprawności. Posiada czworo dorosłych dzieci, które nie mają ustalonego znacznego stopnia niepełnosprawności: G.W. nie pracuje zawodowo, przebywa na rencie, K.Ł. nie pracuje zawodowo, przebywa na emeryturze, B.L. nie pracuje zawodowo, J.P. (wnioskodawczyni) zrezygnowała z zatrudnienia, żeby opiekować się niepełnosprawnym ojcem. Decyzją z dnia [...] marca 2022 r. nr [...] Wójt Gminy odmówił J.P. przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego. W ocenie tego organu na przeszkodzie uwzględnieniu wniosku stoi treść art. 17 ust. 1b ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz. U. z 2022 r., poz. 615 – w wersji obowiązującej w dacie wydania tej decyzji, dalej w skrócie u.ś.r.), bowiem niepełnosprawność E.S. powstała w wieku dorosłym. Po wniesieniu przez stronę odwołania, decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. Kolegium uznało za niesporne okoliczności dotyczące stanu zdrowia ojca strony, jak również że wymaga on opieki oraz pomocy osoby drugiej w codziennym życiu oraz że wnioskodawczyni właściwie sprawuje opiekę nad ojcem. W ocenie Kolegium organ I instancji dokonał niewłaściwej interpretacji art. 17 ust. 1b u.ś.r. – bez uwzględnienia zmiany stanu prawnego spowodowanego wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13, którego bezpośrednim skutkiem jest utrata domniemania konstytucyjności przez art. 17 ust. 1b we wskazanym zakresie z dniem publikacji w Dzienniku Ustaw, tj. 23 października 2014 r. Przy rozpatrywaniu od tej daty wniosków o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego składanych przez opiekuna dorosłej osoby niepełnosprawnej organy mają obowiązek zbadać, czy wnioskodawca spełnia warunki do przyznania tego świadczenia z wyłączeniem części przepisu art. 17 u.ś.r., uznanej za niekonstytucyjną, tzn. bez względu na moment powstania niepełnosprawności osoby wymagającej opieki. Kolegium wskazało jednakże, iż E.S. ma czworo dzieci, które zgodnie z przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego zobowiązane są do alimentacji. Przeszkodą w wykonaniu obowiązku alimentacyjnego jest np. śmierć osoby zobowiązanej lub posiadanie przez nią orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Jak wynika z akt sprawy, dzieci E.S. nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności. Przy czym brak możliwości sprawowania opieki nad niepełnosprawnym ojcem, z uwagi na dzielącą odległość, nie usprawiedliwia i nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, w tym z przekazania środków finansowych na zapewnienie fachowej opieki. W art. 128 k.r.o. ustawodawca definiuje obowiązek alimentacyjny jako obowiązek dostarczania środków utrzymania. Co do zasady obowiązek alimentacyjny ma zatem wymiar finansowy i materialny. Zdaniem Kolegium organ I instancji prawidłowo orzekł o odmowie przyznania J.P. świadczenia pielęgnacyjnego, gdyż w sprawie, nie zostały spełnione przesłanki ustawowe, które kwalifikują wnioskodawczynię do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego, jednak z innych przyczyn niż podano w decyzji I instancji. Na powyższą decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego J.P., działając przez pełnomocnika, wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gorzowie Wlkp., zaskarżonej decyzji zarzucając naruszenie prawa materialnego w postaci art. 17 ust 1 pkt 4 w zw z art. 17 ust 1a u.ś.r. poprzez przyjęcie, że do kręgu osób uprawnionych do uzyskania świadczenia pielęgnacyjnego nie zalicza się córki będącej jednocześnie opiekunem faktycznie osoby niepełnosprawnej z uwagi na to, iż opieka ta powinna być sprawowana przez pozostałe dzieci niepełnosprawnego, które nie posiadają orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas, gdy funkcjonalna wykładania w/w przepisów winna skutkować przyznaniem wnioskowanego świadczenia. Wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji i orzeczenie co do istoty sprawy poprzez przyznanie J.P. prawa do świadczenia pielęgnacyjnego, ewentualnie przekazanie sprawy organowi i instancji do ponownego rozpoznania, a także o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego według norm przepisanych. W odpowiedzi na skargę Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Sąd rozpoznał przedmiotową sprawę w trybie uproszczonym na posiedzeniu niejawnym w składzie trzech sędziów, na podstawie art. 119 pkt 2 i art. 120 ustawy z dnia 30 sierpnia 2020 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r. poz. 329 ze zm., dalej w skrócie p.p.s.a.). W myśl cytowanego art. 119 pkt 2 p.p.s.a. sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Wniosek o rozpoznanie sprawy w trybie uproszczonym złożyła skarżąca, natomiast organ terminie 14 dni od daty zawiadomienia o tym fakcie nie zażądał przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z uzasadnienia decyzji Kolegium, zasadniczą przyczyną powyższej odmowy był fakt, iż osoba wymagająca opieki (E.S.) ma również (poza skarżącą J.P.) innych krewnych spokrewnionych w pierwszym stopniu w linii prostej, tzn. dorosłe dzieci, nie legitymujące się orzeczeniami o znacznym stopniu niepełnosprawności, w równym stopniu co skarżąca obciążone obowiązkiem alimentacyjnym wobec ojca i w ocenie Kolegium będące w stanie realizować swój obowiązek alimentacyjny nie tylko poprzez świadczenia osobiste, ale również poprzez świadczenia pieniężne pozwalające na sfinansowanie opieki, zgodnie ze spoczywającym na nich obowiązkiem wynikającym z przepisów k.r.o. Zdaniem organu odwoławczego okoliczność ta wyłącza uprawnienie strony do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji lub niepodejmowania zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu sprawowania opieki nad ojcem – legitymującym się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowił art. 17 ust. 1 u.ś.r. W myśl tego przepisu świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje: 1) matce albo ojcu, 2) opiekunowi faktycznemu dziecka, 3) osobie będącej rodziną zastępczą spokrewnioną w rozumieniu ustawy z dnia 9 czerwca 2011 r. o wspieraniu rodziny i systemie pieczy zastępczej, 4) innym osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. – Kodeks rodzinny i opiekuńczy ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności - jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. W odniesieniu do tej regulacji (a w szczególności do pkt 4 cytowanego przepisu) wskazać należy, iż katalog negatywnych przesłanek przyznania świadczenia pielęgnacyjnego zawiera art. 17 ust. 5 u.ś.r. Ani w tej regulacji, ani w innych przepisach u.ś.r., nie uzależniono pozytywnego rozpatrzenia wniosku pochodzącego od zstępnego osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności od uprzedniego ustalenia, czy pozostali zstępni, spokrewnieni tak jak skarżąca w pierwszym stopniu, są w stanie sprawować opiekę – osobistą lub finansową – nad niepełnosprawnym rodzicem. Stąd też w ocenie Sądu w realiach niniejszej sprawy nie ma podstaw do odmowy przyznania świadczenia pielęgnacyjnego z uwagi na fakt, że osoba ubiegająca się o to świadczenie ma rodzeństwo, na którym w równym stopniu spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec osoby niepełnosprawnej. Rzeczą organów winno być jedynie ustalenie, czy wnioskodawczyni zrezygnowała z zatrudnienia w związku ze sprawowaniem opieki nad wymagającym tego ojcem. W niniejszej sprawie poza sporem jest, że J.P. sprawuje opiekę nad niepełnosprawnym w stopniu znacznym rodzicem, wykonując w tym zakresie wszystkie niezbędne czynności. Ze znajdującego się w aktach administracyjnych sprawy kwestionariusza rodzinnego wywiadu środowiskowego z dnia [...] marca 2022 r. jednoznacznie wynika, że E.S. prowadzi gospodarstwo domowe z małżonką, przy czym oboje posiadają znaczny stopień niepełnosprawności i zmagają się z szeregiem schorzeń. E.S. wymaga pomocy przy wykonywaniu wszystkich czynności życia codziennego, przy czym pomoc tę zapewnia mu córka J.P., wykonując czynności szczegółowo opisane w kwestionariuszu wywiadu środowiskowego, m.in. robi zakupy, sprząta, pomaga w dozowaniu leków, codziennej toalecie, towarzyszy podczas wizyt lekarskich. Kolegium uznało te okoliczności za bezsporne. Z oświadczeń złożonych w toku postępowania przed organem I instancji wynika nadto, iż J.P. zrezygnowała z pracy zarobkowej [...] stycznia 2022 r. celem sprawowania opieki nad niepełnosprawnym rodzicem, przy czym na okoliczność tę złożyła do akt sprawy zaświadczenie byłego pracodawcy. Z kolei spośród trzech pozostałych córek E.S. dwie są osobami schorowanymi pobierającymi rentę, zaś trzecia córka pobiera emeryturę, nie utrzymuje kontaktu z rodziną. Z materiału dowodowego sprawy wynika jednoznacznie, że skarżąca jest osobą należącą do kręgu zobowiązanych do alimentacji w pierwszej kolejności względem E.S. i jako zstępna (córka) bezsprzecznie realizuje obowiązek opieki nad wymagającym tego ojcem. Następstwem tego jest rezygnacja skarżącej z zatrudnienia i niepodejmowanie pracy zarobkowej. Jako nieuprawnioną na tle art. 17 ust. 1 u.ś.r. Sąd uznał wykładnię tej regulacji sprowadzającą się do odmowy prawa do świadczenia pielęgnacyjnego zstępnemu sprawującemu opiekę z uwagi na fakt, iż obowiązek alimentacyjny wobec osoby wymagającej opieki spoczywa również na innych zstępnych spokrewnionych z tą osobą w pierwszym stopniu. Taka wykładnia mogłaby doprowadzić do pozbawienia prawa do świadczenia pielęgnacyjnego jedynej osoby mogącej faktycznie sprawować opiekę nad niepełnosprawnym. Byłoby to sprzeczne z konstytucyjną zasadą sprawiedliwości społecznej oraz wynikającą z art. 71 ust. 1 Konstytucji RP zasadą szczególnej pomocy władz publicznych rodzinom w trudnej sytuacji materialnej i społecznej. Stanowiłoby to również wprowadzenie dodatkowej, nieznanej przepisom u.ś.r. przesłanki wyłączającej możliwość przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. W świetle art. 17 ust. 1a pkt 2 u.ś.r. okoliczność ustalenia czy są inne osoby mogące sprawować opiekę, na których ciąży obowiązek alimentacyjny, miałoby znaczenie wówczas, gdyby wnioskodawczyni nie należała do kręgu osób spokrewnionych w pierwszym stopniu z osobą niepełnosprawną. Analiza uzasadnienia zaskarżonej decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego wskazuje, iż organ ten nie uznał za negatywną przesłankę przyznania wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego okoliczności wieku powstania niepełnosprawności u osoby wymagającej opieki (art. 17 ust. 1b u.ś.r.) podzielając oparte na orzecznictwie sądowym stanowisko, iż z uwagi na treść wyroku Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., K 38/13 nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem (por. wyrok NSA z 26 kwietnia 2019 r., I OSK 8/19, wyroki WSA w Rzeszowie z 11 kwietnia 2018 r., II SA/Rz 298/18, WSA w Szczecinie z 19 czerwca 2019 r., II SA/Sz 450/19, WSA w Łodzi z 16 czerwca 2020 r., II SA/Łd 303/20). W świetle powyższego, w szczególności z uwagi na spełnienie przez skarżącą przesłanki z art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., przy braku w ocenie Sądu przesłanki negatywnej w związku z faktem posiadania przez nią rodzeństwa, na którym również spoczywa obowiązek alimentacyjny wobec ojca, uznać należało, iż w niniejszej sprawie wypełnione zostały materialnoprawne warunki przyznania skarżącej wnioskowanego świadczenia pielęgnacyjnego. Oznacza to, że zaskarżona decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego oraz poprzedzająca ją decyzja Wójta Gminy z dnia [...] marca 2022 r., zostały wydane z naruszeniem prawa materialnego, tj. wspomnianego art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r., przy czym decyzja organu I instancji – również z naruszeniem art. 17 ust. 1b u.ś.r., które to naruszenie miało wpływ na wynik sprawy. W konsekwencji zaskarżona decyzja Kolegium oraz poprzedzająca ją decyzja organu I instancji podlegały uchyleniu na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) w związku z art. 135 p.p.s.a., o czym orzeczono w pkt I wyroku. Rozpoznając ponownie sprawę organy zobowiązane będą do uwzględnienia powyższych wskazań zgodnie z treścią art. 153 p.p.s.a., tzn. w ustalonych okolicznościach niniejszej sprawy do rozpatrzenia wniosku skarżącej zgodnie z przedstawioną przez Sąd wykładnią art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Nadto – przy czym dotyczy to w szczególności organu I instancji, gdyż Kolegium zajęło w tym zakresie stanowisko zgodne z obecną linią orzeczniczą – sprawa winna zostać rozpoznana z pominięciem art. 17 ust. 1b u.ś.r., gdyż przepis ten wyrokiem Trybunału Konstytucyjnego z dnia 21 października 2014 r., sygn. akt K 38/13, w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, został uznany za niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W związku z tym nie jest dopuszczalne oparcie decyzji odmawiającej przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na podstawie tej części przepisu art. 17 ust. 1b u.ś.r., której niekonstytucyjność została stwierdzona powyższym wyrokiem. Zawarte w pkt II wyroku rozstrzygnięcie w przedmiocie kosztów postępowania znajduje oparcie w treści art. 200 w zw. z art. 205 § 2 p.p.s.a. oraz § 14 ust. 1 pkt 1 lit. c rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 22 października 2015 r. w sprawie opłat za czynności adwokackie (Dz.U z 2015 r., poz. 1800 ze zm.).