II SA/Gl 1219/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Beata Kalaga-Gajewska, Sędziowie Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.),, Sędzia WSA Renata Siudyka, Protokolant st. sekretarz sądowy Marta Zemlińska, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 26 października 2022 r. sprawy ze skargi I. R. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Bielsku-Białej z dnia 4 lipca 2022 r. nr SKO.IV/424/624/2022 w przedmiocie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Burmistrza Miasta Z. z dnia 4 maja 2022 r. nr [...]. UZASADNIENIE Decyzją z dnia 5 października 2018 r. nr [...] Burmistrz Miasta Z. przyznał I. R. zasiłek pielęgnacyjny okres od 1 kwietnia 2018 r. do 31 lipca 2020 r.. Decyzją z dnia 23 lipca 2020 r. organ przyznał zaś stronie zasiłek pielęgnacyjny od dnia 1 sierpnia 2020 r. do upływu 60 dnia od dnia odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. W uzasadnieniu poinformowano stronę, że zgodnie z art. 15h ust. 1 pkt.2 ustawy z dnia 2 marca 2020, z przyczyn związanych z przeciwdziałaniem COVID-19, orzeczenie o niepełnosprawności albo orzeczenie o stopniu niepełnosprawności wydane na czas określony na podstawie ustawy z dnia 27 sierpnia 1997r. o rehabilitacji zawodowej i społecznej oraz zatrudnianiu osób niepełnosprawnych, którego ważność upływa w terminie od dnia wejścia w życie niniejszej ustawy, zachowuje ważność do 60 dni od odwołania stanu zagrożenia epidemicznego lub stanu epidemii, jednak nie dłużej niż do dnia wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności albo orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Organ I instancji ustalił, że w stosunku do strony zostało wydane, dnia [...] sierpnia 2020 r., nowe orzeczenie o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności. Stało się ono prawomocne z dniem 27 sierpnia 2020 r. W konsekwencji tego decyzją z dnia [...] maja 2022 r. nr [...] orzekł: - uznać za świadczenie nienależnie pobranego zasiłku pielęgnacyjnego wypłaconego za okres od 1 września 2020 r. do dnia 31 marca 2022 r. w wysokości 215,84zl miesięcznie, - zobowiązać stronę do zwrotu kwoty 4100,96zł tytułem nienależnie pobranych zasiłków pielęgnacyjnych wypłaconych we wskazanym okresie. Odwołanie od tej decyzji złożyła jej adresatka. Podniosła, że w jej przypadku nie doszło do zmiany stopnia niepełnosprawności, gdyż od 2013 roku posiada umiarkowany stopień niepełnosprawności, więc jej sytuacja osobista nie uległa zmianie. Strona podkreśliła, że była przekonana, iż świadczenie pobiera zgodnie z przepisami prawa. Nie została pouczona przez pracownika organu o konieczności złożenia nowego wniosku w związku z wydaniem nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Dalej oświadczyła, że nie przypomina sobie, aby odebrała osobiście w 2020 roku jakąkolwiek decyzję dotyczącą przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. W związku z powyższym, wniosła o przedstawienie przez organ I instancji dowodu dostarczenia jej decyzji w sprawie przyznania zasiłku pielęgnacyjnego. W końcowej części odwołania strona zaznaczyła, że rozpoznając sprawę zwrotu nienależnie pobranego świadczenia, organ orzekający o zwrocie jest zobowiązany stosownie do art. 104 ust. 4 ustawy o pomocy społecznej zbadać, czy nie zachodzą przesłanki do odstąpienia od żądania zwrotu. Zaskarżoną obecnie decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Bielsku-Białej utrzymało rozstrzygnięcie organu I instancji w mocy, Wskazało, że stosownie do treści art. 25 ust. 1 ustawy o świadczeniach rodzinnych, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z materiału dowodowego wynika, że w stosunku do strony zostało wydane nowe orzeczenie o niepełnosprawności. Była ona więc zobowiązana do złożenia nowego wniosku o przyznanie zasiłku pielęgnacyjnego. Niewywiązanie się z tego obowiązku skutkowało tym, że świadczenia wypłacone od kolejnego miesiąca należy uznać za nienależnie pobrane. Podkreślono, że decyzja z dnia 23 lipca 2020 r. została odwołującej się skutecznie doręczona. Zawierała ona pouczenie o konieczności powiadomienia organu o fakcie wydania nowego orzeczenia o niepełnosprawności. Skargę na tę decyzję do tutejszego Sądu złożyła jej adresatka. Zarzuciła organowi administracji: - naruszenie art. 16 ustawy o świadczeniach rodzinnych poprzez brak ustalenia, czy pieniądze przyznane w ramach zasiłku pielęgnacyjnego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, - błędne przyjęcie, że skarżąca została prawidłowo pouczona przez organ administracji niższego stopnia o okolicznościach mających wpływ na jej uprawnienia do zasiłku pielęgnacyjnego. Odnośnie drugiego z zarzutów wskazała, że przesyłkę z decyzją odebrał jej ojciec. Jest on niepełnosprawny z umiarkowanym stopniem przyznanym na stałe. U ojca zdiagnozowano zaburzenia poznawcze (zaburzenia otępienne o niewielkim nasileniu), zaburzenia depresyjno- lękowe, zespół natręctw, nerwicę neurasteniczno-depresyjną, stan po przebytym udarze niedokrwiennym mózgu z zaburzeniami równowagi, kilkurazowy TIA - przemijający atak niedokrwienny (mini udary), nadciśnienie tętnicze II stopnia, astmę, zespół bólowy kręgosłupa na podłożu zmian zwyrodnieniowo- dyskopatycznych. (dowód: opinie biegłych sądowych z zakresu neurochirurgii, neurologii, psychiatrii, kardiologii i pulmonologii). W opinii biegłego z zakresu psychiatrii z dnia [...] r. zaburzenia lękowe, ich stopień istotnie zakłóca jego codzienne funkcjonowanie, a występowanie innych schorzeń somatycznych rokuje tylko pogorszenie. U ojca występuje również zanik pamięci bieżącej (świeżej). Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie podtrzymując swe dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2021 r., poz. 137) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2022 r., poz. 329 ze zm.), zwanej dalej "p.p.s.a." wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sąd dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. W ocenie Sądu ustalony w sprawie stan faktyczny jest prawidłowy. Nie można dać wiary twierdzeniom skarżącej o nieprawidłowym doręczeniu przesyłki zawierającej decyzję z dnia 23 lipca 2020 r. Istotą sporu jest natomiast to, czy w tak ustalonych okolicznościach wypłacone skarżącej świadczenie sporny okres było świadczeniem nienależnie pobranym w rozumieniu art. 30 ust. 2 pkt 1 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2022 r. poz. 615 – dalej "u.ś.r."). Zgodnie z tym przepisem za nienależnie pobrane świadczenia rodzinne uważa się świadczenia rodzinne wypłacone mimo zaistnienia okoliczności powodujących ustanie, zawieszenie prawa do świadczeń rodzinnych lub zmniejszenie wysokości przysługujących świadczeń rodzinnych albo wstrzymanie wypłaty świadczeń rodzinnych w całości lub w części, jeżeli osoba pobierająca te świadczenia była pouczona o braku prawa do ich pobierania. Treść tego przepisu nie pozostawia wątpliwości, że warunkiem uznania na jego podstawie świadczenia za nienależnie pobrane jest świadomość świadczeniobiorcy o braku prawa do jego pobierania, która to świadomość musi wynikać z uprzedniego pouczenia. W orzecznictwie utrwalił się pogląd, wedle którego obowiązek zwrotu nienależnie pobranego świadczenia obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów, czy też w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. Dla prawidłowego ustalenia istnienia obowiązku zwrotu nienależnie pobranego świadczenia decydujące znaczenie ma zatem świadomość osoby pobierającej świadczenie. Osoba zobowiązana do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia musi być świadoma, że okoliczność, która powoduje ustanie prawa do uzyskanego świadczenia, wystąpiła. Z tego względu istotne jest dochowanie obowiązku poinformowania świadczeniobiorcy o okolicznościach mających wpływ na prawo do świadczenia, a następnie ustalenie, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego (por.m.in. wyrok NSA z dnia 27 kwietnia 2022 r., sygn. akt I OSK 1392/21; wyrok WSA w Gliwicach z dnia 28 października 2021 r., sygn. akt II SA/Gl 764/21). W okolicznościach niniejszej sprawy skarżąca została pouczona o konieczności poinformowania organu o wydaniu nowego orzeczenia o stopniu niepełnosprawności. Pouczenie takie znalazło się w decyzji organu I instancji z dnia 23 lipca 2020 r., wydanej na podstawie art. 15h ustawy COVID-19. Umknęło jednak organom, że tak nałożony na skarżącą obowiązek informacyjny nie zawierał pouczenia o utracie prawa do pobierania świadczenia. Zauważyć przyjdzie, że organ I instancji w powołanej decyzji wskazał na przepis art. 25 ust. 1 u.ś.r. jako źródło obowiązku informacyjnego. Zgodnie z tym przepisem, w przypadku wystąpienia zmian w liczbie członków rodziny, uzyskania dochodu lub innych zmian mających wpływ na prawo do świadczeń rodzinnych, w tym na wysokość otrzymywanych świadczeń, osoba, o której mowa w art. 23 ust. 1, jest obowiązana do niezwłocznego powiadomienia o tym organu właściwego wypłacającego świadczenia rodzinne. Z przepisu tego wynika zatem, że świadczeniobiorca ma obowiązek informowania organu m.in. o "innych zmianach" ale jedynie takich, które mają wpływ na prawo do świadczenia. Tymczasem nowe orzeczenie o niepełnosprawności skarżącej pozostaje bez wpływu na prawo do zasiłku pielęgnacyjnego, gdyż potwierdza jedynie, że nadal pozostaje niepełnosprawna, a więc spełnia przesłanki do przyznania tego świadczenia. Dla oceny, czy został spełniony warunek pouczenia, o którym mowa w art. 30 ust. 2 pkt 1 u.ś.r., konieczne jest uwzględnienie celu tej regulacji prawnej. Wprowadzając powyższy warunek ustawodawca zmierzał do tego, aby obowiązek zwrotu świadczenia nienależnie pobranego ciążył wyłącznie na osobach, które pobierały dane świadczenie w sposób w pełni świadomy w tym znaczeniu, że zdawały sobie sprawę, iż świadczenie im nie przysługuje. W konsekwencji, pouczenie, o którym mowa w ww. przepisie ustawy o świadczeniach rodzinnych, to tylko takie pouczenie, które było sformułowane i przedstawione konkretnemu adresatowi w taki sposób, że - zgodnie z zasadami racjonalności i doświadczenia życiowego - można przyjąć, iż ów adresat miał świadomość pobierania przez pewien czas nienależnego świadczenia rodzinnego Biorąc powyższe pod uwagę Sąd orzekł na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a p.p.s.a.