II SA/Ke 835/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Kielcach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Agnieszka Banach, Sędziowie Sędzia WSA Beata Ziomek (spr.), Sędzia WSA Krzysztof Armański, , po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym w dniu 7 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi B. B. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia 3 września 2021 r., znak: [...] w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego oddala skargę. UZASADNIENIE II SA/Ke 835/21 Uzasadnienie Decyzją z dnia 3 marca 2021 r., znak: [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze , po rozpatrzeniu odwołania B. B., utrzymało w mocy wydaną z upoważnienia Prezydenta Miasta decyzję z dnia 8 lipca 2021 r., znak: [...], odmawiającą przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej, w związku z opieką nad M. B . W uzasadnieniu organ II instancji przedstawił następujący stan faktyczny i prawny sprawy. Wnioskodawca B. B. w odwołaniu zarzucił organowi I instancji naruszenie art. 17 ust. 1b i art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych ("uśr"). Organ odwoławczy ustalił, że wnioskodawca jest synem M. B., osoby zamężnej, która orzeczeniem Powiatowego Zespołu do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności z dnia 13 marca 2020 r. została zaliczona do osób o znacznym stopniu niepełnosprawności. Orzeczenie zostało wydane na stałe, a niepełnosprawność istnieje od 11 grudnia 2015 r. Organ odwoławczy powołał się na wyrok z dnia 21 października 2014 r., sygn. K 38/13, w którym Trybunał Konstytucyjny uznał, że przepis art. 17 ust. 1b uśr w zakresie w jakim różnicuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego osób sprawujących opiekę nad osobą niepełnosprawną po ukończeniu przez nią wieku określonego w tym przepisie ze względu na moment powstania niepełnosprawności, jest niezgodny z art. 32 ust. 1 Konstytucji RP. W rezultacie, jak stwierdził organ, nie jest dopuszczalne oparcie odmowy przyznania prawa do świadczenia pielęgnacyjnego na tej części art. 17 ust. 1b uśr, która została uznana za niekonstytucyjną. Organ I instancji odmawiając przyznania stronie prawa do świadczenia pielęgnacyjnego ze względu na to, że niepełnosprawność osoby wymagającej opieki istnieje od 35. roku życia, dopuścił się uchybienia prawa materialnego, ponieważ nie wziął pod uwagę ww. wyroku Trybunału. Pomimo jednak tego uchybienia, zdaniem organu odwoławczego w niniejszej sprawie zaistniała przesłanka do odmowy przyznania wnioskowanego świadczenia, mianowicie jest nią okoliczność, że M. B. jest zamężna, a jej mąż M. B. jest zatrudniony i nie legitymuje się orzeczeniem o stopniu niepełnosprawności (art. 17 ust. 5 pkt 2 uśr). B. B., jako osoba zobowiązana do alimentacji w dalszej kolejności nie jest więc osobą uprawnioną do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne na matkę. Przepis art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr odsyła wprost do Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego ("Kro"). Skoro zgodnie z art. 130 Kro małżonek jest pierwszą osobą z kręgu zobowiązanych do alimentacji po ustaniu, unieważnieniu lub orzeczeniu separacji małżeństwa, to tym bardziej jest pierwszym zobowiązanym do dostarczania środków utrzymania współmałżonkowi w trakcie trwania małżeństwa, na podstawie art. 27 Kro. Z treści art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr wyraźnie wynika, że osoba spokrewniona może ubiegać się o świadczenie pielęgnacyjne, jeżeli osoba wymagająca opieki nie pozostaje w związku małżeńskim, chyba że małżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. Na poparcie tego stanowiska organ przywołał wyroki WSA w Olsztynie w sprawie II SA/Ol 642/19 oraz WSA w Kielcach w sprawie II SA/Ke 144/21. Organ odwoławczy przyjął, że mąż M. B. nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, a akta sprawy nie wskazują, aby nie był w stanie opiekować się żoną. To na nim więc w pierwszej kolejności ciąży obowiązek alimentacyjny. W konsekwencji B. B. nie może uzyskać świadczenia pielęgnacyjnego. Z jego oświadczenia wynika, że opieka nad matką polega na myciu, ubieraniu, zakupie lekarstw. Zgromadzony w sprawie materiał nie wskazuje, aby tych czynności nie mógł wykonywać mąż niepełnosprawnej. W skardze do tut. Sądu B. B. zarzucił powyższemu rozstrzygnięciu naruszenie: - prawa materialnego poprzez błędną wykładnię, tj.: o art. 128 oraz art. 23 i art. 27 Kro w zw. z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a uśr przez uznanie, że synowi, na którym spoczywa obowiązek alimentacyjny, rezygnującemu z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej z powodu opieki nad matką legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności nie przysługuje prawo do świadczenia pielęgnacyjnego; o art. 17 ust. 1 pkt 4 i 1a uśr przez niezasadne uznanie, że syn niepełnosprawnej nie jest uprawniony do ubiegania się o świadczenie pielęgnacyjne w związku ze sprawowaniem osobistej opieki nad matką, ponieważ jej mąż żyje i to na nim spoczywa obowiązek alimentacyjny w stosunku do żony; o art.17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr przez pominięcie celów ustawy i przyjęcie, że pozostawanie niepełnosprawnej w związku małżeńskim, gdzie współmałżonek nie legitymuje się znacznym stopniem niepełnosprawności, stanowi negatywną przesłankę do przyznania skarżącemu prawa do świadczenia pielęgnacyjnego; - przepisów postępowania poprzez błędną wykładnię, tj. art. 6, art. 7, art. 8, art. 9, art. 77, art. 80 w zw. z art. 107 § 3 Kpa przez niewyjaśnienie wszystkich okoliczności istotnych dla rozstrzygnięcia sprawy i bezpodstawne przyjęcie, że mąż niepełnosprawnej jest w stanie się nią zaopiekować, gdyż nie legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, podczas gdy okoliczność ta nie została w ogóle zbadana i nie zostały w tym zakresie podjęte żadne działania zmierzające do ustalenia jego rzeczywistej sytuacji zdrowotnej o zawodowej. W oparciu o powyższe zarzuty skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonej decyzji i ustalenie na rzecz skarżącego świadczenia pielęgnacyjnego od 1 czerwca 2021 r. na czas nieokreślony oraz o zwrot kosztów postępowania. W uzasadnieniu podniesiono, że w niniejszej sprawie organy nie zbadały szczegółowo przyczyn odstąpienia od opieki nad niepełnosprawną przez jej męża. Mąż niepełnosprawnej pracuje bowiem zawodowo i nie może przejąć opieki nad żoną. Przywołano wyrok NSA w sprawie I OSK 829/16, gdzie wskazano, że dokonując wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych należy mieć na względzie cel regulacji zawartych w tej ustawie – przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobom, które rzeczywiście sprawują opiekę nad bliskimi niepełnosprawnymi. W niniejszej sprawie mąż niepełnosprawnej nie jest w stanie sprawować nad nią opieki. Zastosowanie literalnej wykładni przepisów ustawy o świadczeniach rodzinnych prowadzi do sytuacji, w której pomimo istnienia w kręgu osób zobowiązanych do alimentacji członka rodziny, który chce i potrafi opiekować się osobą niepełnoprawną, osoba ta zostałaby pozbawiona opieki. W skardze przywołano również stanowisko WSA w Poznaniu w sprawie sygn. akt IV SA/Po 107/21, w którym Sąd na tle art. 17 ust. 1 pkt 4 uśr przyjął, że obiektywne przeszkody w sprawowaniu opieki przez osoby spokrewnione w pierwszym stopniu z osobą jej wymagającą, mogą uzasadniać przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego osobie spokrewnionej w dalszym stopniu, sprawującej faktyczną opiekę. Według poglądu wyrażonego przez WSA w Szczecinie w sprawie II SA/Sz 1086/20 przeszkodą w sprawowaniu opieki może być zły stan zdrowia, pozostawanie w zatrudnieniu, wykonywanie innej pracy zarobkowej, opieka nad dziećmi. Dodatkowo przywołano orzecznictwo NSA w sprawach I OSK 1062/14, I OSK 1230/14, I OSK 328/16, wyroki Trybunału Konstytucyjnego w sprawach P 23/05, P 27/07, P 41/07. Podniesiono, że świadczenie pielęgnacyjne zastąpiło przewidziany w ustawie pomocy społecznej z 1990 r. zasiłek stały, o którym mowa w ww. wyrokach Trybunału. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 3 § 1 oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej "Ppsa", wojewódzkie sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej pod względem zgodności z prawem, co oznacza, że w zakresie dokonywanej kontroli sąd zobowiązany jest zbadać, czy organy administracji w toku postępowania nie naruszyły przepisów prawa materialnego i przepisów postępowania w sposób, który miał lub mógł mieć istotny wpływ na wynik sprawy. Sądowa kontrola legalności zaskarżonych orzeczeń administracyjnych sprawowana jest przy tym w granicach sprawy, a sąd nie jest związany zarzutami, wnioskami skargi, czy też powołaną w niej podstawą prawną (art. 134 § 1 Ppsa). Dokonując tak rozumianej oceny zaskarżonego rozstrzygnięcia, Wojewódzki Sąd Administracyjny nie dopatrzył się w nim naruszeń prawa skutkujących koniecznością jego uchylenia lub stwierdzenia nieważności (art. 145 § 1 i 2 Ppsa). Zgodnie z art. 17 ust. 1 pkt 4 ustawy z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz.U. z 2020 r. poz. 111 ze zm.), świadczenie pielęgnacyjne z tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej przysługuje osobom, na których zgodnie z przepisami ustawy z dnia 25 lutego 1964 r. - Kodeks rodzinny i opiekuńczy ("Kro") ciąży obowiązek alimentacyjny, z wyjątkiem osób o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli nie podejmują lub rezygnują z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w celu sprawowania opieki nad osobą legitymującą się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności albo orzeczeniem o niepełnosprawności łącznie ze wskazaniami: konieczności stałej lub długotrwałej opieki lub pomocy innej osoby w związku ze znacznie ograniczoną możliwością samodzielnej egzystencji oraz konieczności stałego współudziału na co dzień opiekuna dziecka w procesie jego leczenia, rehabilitacji i edukacji. Stosownie do art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a cyt. ustawy, świadczenie pielęgnacyjne nie przysługuje, jeżeli osoba wymagająca opieki pozostaje w związku małżeńskim, chyba że współmałżonek legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności. W rozpoznawanej sprawie bezsporne jest, że osoba wymagająca opieki – M. B. pozostaje w związku małżeńskim z M. B., zaś wnioskodawca i zarazem skarżący jest jej synem. Ze zgromadzonego przez organ materiału dowodowego jednoznacznie wynika, że po stronie męża osoby wymagającej opieki nie zachodzą obiektywne przeszkody uniemożliwiające sprawowanie opieki nad żoną, czy to osobiście czy np. z pomocą osób trzecich. Jak bowiem wynika z oświadczenia skarżącego sporządzonego w dniu 9 lipca 2021 r. (k. 16 akt. adm.), a także z odwołania, jedyną przeszkodą uniemożliwiającą sprawowanie opieki nad żoną jest to, że M. B. pracuje zawodowo. Na żadnym etapie prowadzonego postępowania administracyjnego, ani też w złożonej skardze, skarżący nie powołał się na żadne inne okoliczności, które wyłączałyby całkowicie możliwość sprawowania opieki nad żoną przez M. B., a to w świetle art. 132 Kro aktualizowałoby obowiązek alimentacyjny po stronie skarżącego. Sąd w niniejszej sprawie podziela prezentowany w orzecznictwie pogląd, że przesłanka pozostawania osoby niepełnosprawnej w związku małżeńskim, przy braku posiadania przez jej małżonka orzeczenia o znacznym stopniu niepełnosprawności, nie jest traktowana jak okoliczność wykluczająca prawo do świadczenia pielęgnacyjnego u zstępnego ubiegającego się o to świadczenie. Są to jednak sytuacje wyjątkowe, gdy stan zdrowotny małżonka osoby niepełnosprawnej obiektywnie wyklucza sprawowanie opieki, mimo że nie posiada on orzeczenia o znacznym stopniu niepełnoprawności (np. gdy nastąpiło u małżonka znaczne pogorszenie się stanu zdrowia, a posiada on orzeczony umiarkowany stopień niepełnosprawności, czy z uwagi na zaawansowany wiek małżonek sam wymaga pomocy innych osób przy codziennych, podstawowych czynnościach). Taka sytuacja - jak wynika z akt sprawy - nie występuje w sprawie niniejszej. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny jest bowiem możliwe, gdy osoby zobowiązane do alimentacji w pierwszej kolejności (wedle reguł określonych w art. 129 Kro), z przyczyn od siebie niezależnych i niewynikających z ich woli bądź wyboru, nie są zdolne do sprawowania opieki nad osobą niepełnosprawną. Przyznanie świadczenia innemu członkowi rodziny nie może obejmować sytuacji, w których małżonek osoby wymagającej opieki ma obiektywną możliwość jej sprawowania (pozwala mu na to wiek lub stan zdrowia). Nie ma przy tym znaczenia, jakie są subiektywne przyczyny rezygnacji z opieki, a więc czy wynika to z wzajemnych relacji między członkami rodziny, czy też z innych przyczyn np. małżonek nie chce zrezygnować z pracy zawodowej, a wolę takiej rezygnacji wyraża inny członek rodziny (por. wyrok WSA w Gorzowie Wielkopolskim z dnia 19 czerwca 2019 r., sygn. II SA/Go 254/19). Zobowiązania zawodowe nie są szczególnymi okolicznościami uniemożliwiającymi sprawowanie opieki, a zatem fakt pozostawania w zatrudnieniu małżonka nie może prowadzić do przyjęcia, że brak jest osoby zobowiązanej w bliższej kolejności do wypełnienia obowiązku alimentacyjnego i przejścia tego obowiązku na osobę zobowiązaną w dalszej kolejności (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 12 sierpnia 2021 r., sygn. III SA/Gd 490/21). Podnieść należy, że wypełnienie obowiązku alimentacyjnego polega albo na osobistych staraniach, albo na świadczeniu określonych sum pieniężnych na rzecz osoby uprawnionej do alimentacji. W sytuacji, gdy zobowiązany do alimentacji wybiera ten pierwszy sposób wspomagania potrzebującej osoby mu bliskiej, polegający na rezygnacji z zatrudnienia po to, by osobistym staraniem wspierać tę osobę, z pomocą przychodzi mu Państwo. Osoba zobowiązana do alimentacji otrzymuje w takiej sytuacji pomoc polegającą na przyznaniu świadczenia pielęgnacyjnego, które jest niejako surogatem wynagrodzenia za pracę. Jest to bowiem określona przepisami kwota pieniężna, z którą wiąże się również opłacanie przez Państwo składek emerytalno-rentowych. Pomoc świadczona w taki sposób przez Państwo jest przeznaczona dla konkretnych przypadków, tj. dla osób, które obciąża obowiązek alimentacyjny. Podkreślić przy tym należy, że obowiązek ten powstaje z mocy prawa, a nie z wyboru dokonanego w danej rodzinie przez jej członków. Obowiązek alimentacyjny osoby zobowiązanej w dalszej kolejności powstaje dopiero przy spełnieniu się określonych prawem przesłanek i jest to wówczas jej własny obowiązek (a nie cudzy przez nią wypełniany). Uprawnienie do świadczenia pielęgnacyjnego osoba dalsza (w stosunku bliskości do potrzebującego pomocy) uzyska więc dopiero w sytuacji, gdy brak będzie osoby zobowiązanej w pierwszej kolejności do alimentacji albo, gdy osoba taka nie będzie w stanie sprawować opieki nad niepełnosprawnym. Świadczenie pielęgnacyjne nie jest bowiem skierowane do kogokolwiek z rodziny, krewnych czy osób zaprzyjaźnionych z osobą wymagającą opieki, w zależności od tego, kto tej opieki się podejmie. Jest to świadczenie przeznaczone wyłącznie dla określonej wyżej kategorii osób. To nie rodzina decyduje, komu spośród jej członków winno być przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a decyduje o tym prawo. Z tego powodu zawarte w art. 17 ust. 5 pkt 2 lit. a uśr unormowanie musi być wykładane przy zastosowaniu przesłanek obiektywnych, do których nie należy sam fakt pozostawania w zatrudnieniu. Okoliczność ta jest bowiem wynikiem dokonanego w sposób świadomy wyboru przez określoną osobę i nie zwalnia tej osoby z obowiązku alimentacyjnego względem uprawnionego. W takim przypadku, obowiązek ten nie przybierze wprawdzie świadczenia pomocy w formie starań osobistych, a może polegać na np. opłaceniu osoby, która tę opiekę zapewni. Osobą ta może być również dziecko osoby niepełnosprawnej (por. wyrok WSA w Gdańsku z dnia 27 maja 2021 r., sygn. III SA/Gd 199/21). Podsumowując, okoliczności powoływane w odwołaniu, a następnie w skardze, nie aktualizują możliwości ubiegania się o wnioskowane świadczenie przez skarżącego. W celu zapewnienia osiągnięcia pożądanego przez skarżącego skutku w postaci przyznania mu świadczenia pielęgnacyjnego z tytułu opieki nad matką, musiałby on wcześniej wykazać, że mąż osoby niepełnosprawnej nie jest w stanie uczynić zadość swemu obowiązkowi alimentacyjnemu. Samo tylko twierdzenie, że osoba zobowiązana do alimentacji nie może sprawować tej opieki z uwagi na pracę zawodową, nie jest wystarczające. Prawidłowo więc organ odwoławczy uznał, że w świetle obowiązujących przepisów prawa, skarżącemu nie mogło zostać przyznane świadczenie pielęgnacyjne, a w konsekwencji chybiony okazał się zarzut naruszenia powołanych w skardze przepisów Kro w powiązaniu z art. 17 ust. 1 pkt 4 i ust. 1a oraz ust 5 pkt 2 lit. a uśr. Nie są również zasadne zarzuty naruszenia przepisów postępowania, gdyż wszystkie okoliczności istotne dla rozstrzygnięcia sprawy zostały przez organ wyjaśnione i ustalone, a wnioski poczynione na ich podstawie są prawidłowe. Skarżący ani w toku postępowania administracyjnego, ani w skardze nie wskazał na jakiekolwiek przeszkody natury zdrowotnej, które uniemożliwiałyby mężowi niepełnosprawnej sprawowanie nad nią opieki, a przeszkoda polegająca na wykonywaniu pracy zawodowej nie zwalnia z obowiązku alimentacyjnego, jak już wyżej wyjaśniono. Organ nie ma obowiązku poszukiwać dowodów na potwierdzenie okoliczności, których strona nie podnosi. W tym stanie rzeczy, ponieważ podniesione w skardze zarzuty nie mogły odnieść zamierzonego skutku, a jednocześnie brak jest okoliczności, które z urzędu należałoby wziąć pod rozwagę, Wojewódzki Sąd Administracyjny oddalił skargę na podstawie art. 151 Ppsa.