I OSK 1317/09

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Janina Antosiewicz po rozpoznaniu w dniu 1 października 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skarg kasacyjnych J.K., W.T., M.N., B.B. i W.K. od postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 10 października 2008 r. sygn. akt IV SA/Wa 1469/09 o odrzuceniu skargi J.K., W.T., M.N., B.B. i W.K. na decyzję Naczelnika Gminy w Radzanowie z dnia [...] stycznia 1985 r. Nr [...] w przedmiocie przejęcia nieruchomości na własność Skarbu Państwa postanawia: uchylić zaskarżone postanowienie. UZASADNIENIE Zaskarżonym postanowieniem, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odrzucił skargę J.K., W.T., M.N., B.B. i W.K. o "stwierdzenie nieważności decyzji z [...] stycznia 1985 r. Naczelnika Gminy Radzanowo nr [...]". W uzasadnieniu Sąd stwierdził, iż zaskarżoną decyzją Naczelnik Gminy Radzanów orzekł o przejęciu na własność Skarbu Państwa nieruchomości stanowiącej ówcześnie własność W.T., J.K. i S.K.. Decyzja ta, będąca przedmiotem odwołania stron, utrzymana została w mocy decyzją Dyrektora Wydziału Geodezji i Gospodarki Gruntami z dnia [...] kwietnia 1985 r. nr [...]. W dniu [...] kwietnia 2006 r. skarżący wnieśli o stwierdzenie nieważności decyzji Naczelnika Gminy. Postępowanie zainicjowane tym wnioskiem zostało ostatecznie zakończone decyzją Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r. Z uwagi na ustalony stan faktyczny sprawy oraz treść żądania zawartego w skardze, Sąd I instancji wezwał J.K., będącego pełnomocnikiem pozostałych skarżących, do jednoznacznego sprecyzowania skargi poprzez złożenie oświadczenia, czy skarga wniesiona w niniejszej sprawie jest skargą na decyzję Naczelnika Gminy Radzanów z dnia [...] stycznia 1985 r. czy też skargą na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r. W odpowiedzi na wezwanie Sądu skarżący pismem z dnia [...] września 2008 r. jednoznacznie oświadczył, że złożona skarga jest skargą na decyzję Naczelnika Gminy Radzanów. Wojewódzki Sąd Administracyjny podkreślił, iż skargę do sądu administracyjnego można wnieść dopiero po wyczerpaniu środków zaskarżenia w postępowaniu przed organem właściwym w sprawie, co wynika z art. 52 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej ustawą P.p.s.a. Sąd stwierdził, iż zaskarżona decyzja Naczelnika Gminy wydana została w trybie art. 104 kpa, jest zatem orzeczeniem wydanym w pierwszej instancji i od decyzji tej przysługiwało stronie odwołanie do organu wyższego rzędu. Sąd zauważył, że wprawdzie w postępowaniu administracyjnym został wykorzystany środek weryfikacji decyzji, jednakże stała silona jednocześnie przedmiotem skargi do sądu. W związku z tym, że skarga na decyzję organu pierwszej instancji jest niedopuszczalna Sąd odrzucił wniesiony w przedmiotowej sprawie środek zaskarżenia jako niedopuszczalny, na podstawie art. 58 § 1 pkt 6 ustawy P.p.s.a. Ze skargą kasacyjną od powyższego postanowienia wystąpili M.N., W.T. i W.K.. Równocześnie z odrębnymi, lecz jednobrzmiącymi skargami kasacyjnymi zwrócili się do Naczelnego Sądu Administracyjnego B.B. oraz J.K. Wszyscy skarżący reprezentowani byli przez pełnomocnika z urzędu, adwokata P.K. Kasatorzy domagali się uchylenia zaskarżonego postanowienia w całości i przekazania sprawy Sądowi I instancji do ponownego rozpoznania. Autor skargi kasacyjnej zarzucił, na podstawie art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a., nieważność postępowanie w niniejszej sprawie z uwagi na naruszenie art. 243 tej ustawy i rozpoznanie wniosków skarżących o przyznanie prawa pomocy już po wydaniu postanowienia o odrzuceniu skargi. Ponadto zaskarżonemu orzeczeniu postawiono, w oparciu o art. 174 pkt 2 ustawy P.p.s.a., zarzuty naruszenia: 1. art. 133 § 1 w zw. z art. 166 P.p.s.a., poprzez przyjęcie, że skarżący wnieśli skargę na decyzję Naczelnika Gminy Radzanów z dnia [...] stycznia 1985 r., podczas gdy z akt sprawy oraz treści skargi wynika, iż wniesiona ona została na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r., 2. art. 134 § 1 w zw. Z art. 166 P.p.s.a., poprzez nierozpoznanie skargi na decyzję Kolegium, pomimo tego, że Sąd zobowiązany był do rozstrzygnięcia w granicach sprawy oraz dokonania oceny przebiegu całego postępowania administracyjnego, 3. art. 58 § 1 pkt 6 P.p.s.a., poprzez odrzucenie skargi w sytuacji, gdy jej wniesienie nie było niedopuszczalne. W uzasadnieniu autor skargi kasacyjnej zauważył, iż wnioski skarżących o przyznanie im prawa pomocy, złożone w dniu [...] października 2008 r., rozpoznane zostały przez Sąd już po wydaniu postanowienia z dnia 10 października 2008 r. odrzucającego skargę. Zdaniem pełnomocnika skarżących oznacza to, iż Sąd naruszył przepis art. 243 § 1 P.p.s.a., bowiem wnioski o przyznanie prawa pomocy winny być rozpoznawane niezwłocznie, przed podjęciem jakichkolwiek czynności procesowych, tak aby strona nie została pozbawiona możności obrony swych praw. Rozpoznanie wniosków po tym, jak wydano postanowienie odrzucające skargę skutkowało, w ocenie adwokata działającego w sprawie, nieważnością postępowania polegającą na pozbawieniu skarżących możności obrony swych praw, w szczególności uprawnienia do ubiegania się o przyznanie im prawa pomocy. Pełnomocnik skarżących nie zgodził się także ze stanowiskiem Sądu I instancji, zgodnie z którym uznano, iż skarga wniesiona w przedmiotowej sprawie dotyczyła decyzji Naczelnika Gminy Radzanowo. Kasator podkreślił, iż skarżący w treści skargi powoływali się na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r. oraz na pouczenie udzielone im przy jej doręczeniu, o możliwości wystąpienia ze skargą do wojewódzkiego sądu administracyjnego. Zdaniem autora skargi kasacyjnej zarówno treść skargi jak i zgromadzone w sprawie dokumenty w sposób jednoznaczny wskazywały na chęć zaskarżenia przez strony decyzji Kolegium. Z uwagi na fakt, iż decyzja ta jest wydana w tym samym przedmiocie co decyzja Naczelnika Gminy Radzanowo – to jest w sprawie przejęcia na rzecz Skarbu Państwa nieruchomości rolnej – J.K., będący pełnomocnikiem pozostałych skarżących i osobą pozbawioną wiedzy prawniczej – oświadczył, iż skarga wniesiona została na decyzję Naczelnika Gminy. Adwokat podkreślił, iż Sąd winien był mieć na względzie szczególną ochronę skarżących, działających w postępowaniu bez profesjonalnego pełnomocnika, co wynika z art. 6 P.p.s.a. Ponadto kasator stwierdził, iż Sąd winien był dokonać oceny zgodności z prawem decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z uwagi na tożsamość przedmiotową tego rozstrzygnięcia oraz decyzji Naczelnika Gminy Radzanowo. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Sąd odwoławczy, stosownie do art. 183 § 1 ustawy P.p.s.a., rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, z urzędu biorąc pod uwagę nieważność postępowania. W sprawie tej strona wnosząca skargę kasacyjną podniosła zarzut nieważności postępowania, co wobec obowiązku rozważenia tej podstawy z urzędu obliguje Naczelny Sąd Administracyjny do poddania zaskarżonego postanowienia w pierwszej kolejności kontroli w tym zakresie. W myśl art. 183 § 2 ustawy P.p.s.a. nieważność postępowania zachodzi tylko w sześciu niżej przedstawionych przypadkach: 1) jeżeli droga sądowa była niedopuszczalna; 2) jeżeli strona nie miała zdolności sądowej lub procesowej, organu powołanego do jej reprezentowania lub przedstawiciela ustawowego, albo gdy pełnomocnik strony nie był należycie umocowany; 3) jeżeli w tej samej sprawie toczy się postępowanie wcześniej wszczęte przed sądem administracyjnym albo jeżeli sprawa taka została już prawomocnie osądzona; 4) jeżeli skład sądu orzekającego był sprzeczny z przepisami prawa albo jeżeli w rozpoznaniu sprawy brał udział sędzia wyłączony z mocy ustawy; 5 ) jeżeli strona została pozbawiona możności obrony swych praw; 6) jeżeli wojewódzki sąd administracyjny orzekł w sprawie, w której jest właściwy Naczelny Sąd Administracyjny. Żadna z wyżej przedstawionych przyczyn nieważności nie wystąpiła w przedmiotowej sprawie. Za niezasadne uznać trzeba stanowisko kasatora o nieważności postępowania z przyczyny określonej w art. 183 § 2 pkt 5 P.p.s.a. Fakt rozpoznania wniosków stron o przyznanie prawa pomocy po wydaniu postanowienia o odrzuceniu skargi w żaden sposób nie pozbawiała skarżących możności obrony ich praw w postępowaniu przed Sądem I instancji. Czynności podejmowane w postępowaniu toczącym się przed wojewódzkim sądem administracyjnym nie wymagają dla swej ważności zachowania szczególnej formy, takiej jak chociażby przewidziany w art. 175 § 1 P.p.s.a. przymus adwokacko – radcowski przy sporządzaniu skargi kasacyjnej. Ponadto strony działające bez profesjonalnego pełnomocnika, na mocy art. 6 P.p.s.a., pouczane są przez sąd o przysługujących im uprawnieniach i ciążących obowiązkach oraz o skutkach podejmowanych przez nie czynności. Także ewentualne zwolnienie strony od obowiązku ponoszenia kosztów postępowania nie wpływa w żaden sposób na możność obrony jej praw przed sądem. Zupełnie niezrozumiałym wydaje się być zaś zarzut naruszenia art. 243 P.p.s.a. oraz stwierdzenie o pozbawieniu skarżących uprawnienia do ubiegania się o przyznanie im prawa pomocy, szczególnie wobec faktu, iż prawo takie zostało im przyznane, a działający w sprawie pełnomocnik ustanowiony został właśnie na skutek rozpoznania wniosków stron złożonych w tym zakresie. Ponadto trudno mówić jest o ograniczeniu lub pozbawieniu skarżących możliwości dochodzenia swych praw przed sądem, skoro korzystają oni z dostępnych im w postępowaniu sądowoadministracyjnym środków prawnych, takich jak złożona w niniejszej sprawie skarga kasacyjna. Jeśli chodzi o zarzut naruszenia przepisów postępowania Naczelny Sąd Administracyjny uznał, za zasadny zarzut naruszenia przepisu art. 58 § 1 pkt 6 ustawy P.p.s.a., w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Przepis ten nakazuje Sądowi odrzucenie skargi jeśli z innych przyczyn jej wniesienie jest niedopuszczalne. Sąd odwoławczy zauważył, iż w uzasadnieniu skargi kasacyjnej jej autor powołuje się na art. 6 P.p.s.a, wskazując, iż Sąd zobligowany był do traktowania oświadczeń i czynności skarżących podejmowanych w sprawie w sposób odmienny niż w przypadku oświadczeń i czynności podejmowanych przez profesjonalnego pełnomocnika. Nie jest to wprawdzie wprost sformułowany zarzut naruszenia powołanego przepisu, jednakże Sąd odwoławczy stwierdził, iż ujęcie tego zagadnienia w taki sposób, jak dokonano to w treści uzasadnienia w połączeniu z zarzutem naruszenia art. 58 § 1 pkt 6 ustawy P.p.s.a. pozwala na uznanie, że skarga kasacyjna zawiera usprawiedliwione podstawy Wojewódzki Sąd Administracyjny wzywając pełnomocnika skarżących J.K. do złożenia oświadczenia, precyzującego przedmiot skargi, w którym miał on wskazać, czy skarga wniesiona w niniejszej sprawie dotyczy decyzji Naczelnika Gminy Radzanowo z dnia [...] stycznia 1985 r. czy też decyzji Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Płocku z dnia [...] lipca 2008 r. nie sformułował w sposób wyraźny rygoru jakim obwarowane było wykonanie wezwania, określając go jedynie jako "negatywne skutki procesowe". W ocenie Sądu odwoławczego tak ujęty rygor nie odpowiada nakazowi należytego pouczania strony, który wynika z art. 6 P.p.s.a. Przepis ten nakłada na Sąd obowiązek udzielenia stronom występującym w sprawie bez adwokata lub radcy prawnego potrzebnych wskazówek co do czynności procesowych oraz pouczać ich o skutkach prawnych tych czynności i zaniedbań. Sąd, mając na uwadze brak fachowej wiedzy skarżących, winien był bowiem wskazać wyraźnie, że w przypadku, gdyby skarga dotyczyła decyzji Naczelnika Gminy Radzanów, to będzie ona podlegała odrzuceniu jako niedopuszczalna. Skarżący powinni także być pouczeni o tym, jakie dokładnie skutki spowoduje uchybienie przez nich siedmiodniowemu terminowi na złożenie świadczenia, zakreślonemu w wezwaniu. Ogólnikowe stwierdzenie o powstaniu negatywnych skutków procesowych nie może być uznane za wystarczające pouczenie stron o skutkach wykonania lub niewykonania przez nich żądanej czynności. Z uwagi na wskazanie w skardze kasacyjnej przedmiotu zaskarżenia zbędne jest ponowne wzywanie stron do precyzowania przedmiotu zaskarżenia i uzależnianie dalszego toku postępowania od ich stanowiska. Zaskarżone postanowienie jako naruszające przepisy art. 58 § 1 pkt 6 w zw. z art. 6 ustawy P.p.s.a. podlegało uchyleniu na podstawie art. 185 § 1 powołanej ustawy.