VI ACa 824/12

<p> <strong> <!-- -->Sygn. akt VIA Ca 824/12</strong> </p> <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> <p> <strong> <!-- -->Dnia 21 listopada 2012 r.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Apelacyjny w Warszawie VI Wydział Cywilny w składzie: </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->Przewodniczący – Sędzia SA – Krystyna Karolus – Franczyk (spr.)</strong> </p> <p> <strong> <!-- --> Sędzia SA – Anna Orłowska </strong> </p> <p> <strong> <!-- --> Sędzia SA – Regina Owczarek – Jędrasik </strong> </p> <p> <strong> <!-- --> Protokolant – sekr. sąd. Agnieszka Janik </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->po rozpoznaniu w dniu 21 listopada 2012 r. w Warszawie</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->na rozprawie </strong> </p> <p> <strong> <!-- --> sprawy z powództwa <span class="anon-block">(...)</span> w <span class="anon-block">P.</span> </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->przeciwko <span class="anon-block">J. M.</span> i <span class="anon-block">J. Z.</span> </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->o uznanie za niedozwolone postanowienia wzorca umowy</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->na skutek apelacji powoda </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->od wyroku Sądu Okręgowego w Warszawie – Sądu Ochrony Konkurencji i Konsumentów </strong> </p> <p> <strong> <!-- -->z dnia 23 marca 2012 r.</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->sygn. akt XVII AmC 5504/11</strong> </p> <p> <strong> <!-- -->oddala apelację.</strong> </p> <p>Sygn. Akt VI A Ca 824/12</p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p> <strong> <!-- -->Sąd Okręgowy w Warszawie – Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów wyrokiem zaocznym z 23 marca 2012 r. oddalił powództwo i ustalił następujący stan faktyczny:</strong> </p> <p>Pozwane prowadzą działalność gospodarczą w formie spółki cywilne oferując konsumentom usługi turystyczne (okoliczność bezsporna).</p> <p>Przy prowadzeniu działalności gospodarczej pozwane posługiwały się w obrocie z konsumentami wzorcem umownym o nazwie: „Ogólne warunki uczestnictwa". Wzorzec ten zawierał zakwestionowane przez powoda postanowienie.</p> <p>Prezes UOKiK decyzją <span class="anon-block">(...)</span> stwierdził, że zakwestionowane postanowienie zawarte w § 10 punkt 5 ogólnych warunków uczestnictwa jest sprzeczne z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19971330884" title="Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych - Dz. U. z 1997 r. Nr 133, poz. 884 (art. 16 b;art. 16 b ust. 3)">art. 16 b ust. 3 ustawy z 29 sierpnia 1997 r. O usługach turystycznych</a> ( tekst. jedn. Dz. U. 2004 r., nr 233, poz. 2268 ), co stanowi naruszenie art. 24 ust. 1 i 2 ustawy o ochronie konkurencji i konsumentów .</p> <p>Sąd Okręgowy w Warszawie - Sąd Ochrony Konkurencji i Konsumentów zważył, co następuje:</p> <p>W postępowaniu w sprawach o uznanie postanowień wzorca umowy za niedozwolone Sąd poddaje treść kwestionowanego wzorca umowy ocenie prawnej, w szczególności bada, czy ma on o charakter niedozwolonego postanowienia umownego w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1))">art. 385^{<!-- -->1} </a> - 385^{<!-- -->3} <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 ()">k.c.</a> Niedozwolone postanowienia umowne jest to konstrukcja przewidziana w powyższych przepisach, mająca na celu ochronę konsumenta przed niekorzystnymi postanowieniami umowy łączącej go z profesjonalistą. Oceny dokonuje się w sposób abstrakcyjny, w oderwaniu od okoliczności związanych z umową indywidualnego konsumenta, a jej przedmiotem jest badanie tylko klauzul wzorca, a nie praktyki i konsekwencji ich stosowania w umowach z konsumentami.</p> <p>Zgodnie z linią orzecznictwa Sądu Najwyższego, którą Sąd Okręgowy podzielił, postanowienie wzorca umowy sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy nie może być uznane za niedozwolone postanowienie umowne na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1);art. 385(1) § 1)">art. 385^{<!-- -->1} § 1 k.c.</a> Pogląd taki zaprezentował SN w uchwale z dnia 13 stycznia 2011 r. sygn. III CZP 119/10, został on następnie podtrzymany w wyroku tego Sądu z dnia 20 stycznia 2011 r. sygn. I CSK 218/10.</p> <p>Sąd Najwyższy zauważył, że postanowienie sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy, jako nieważne ( <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58)">art. 58 k.c.</a> ), nie wywołuje skutku prawnego. Skoro tak, to nie może kształtować praw i obowiązków strony - a przepis <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1))">art. 385^{<!-- -->1} k.c.</a> posługuje się tą właśnie konstrukcją ( „kształtowanie praw i obowiązków w sposób sprzeczny z dobrymi obyczajami" ). Postanowienie takie, jako nie wywołujące skutku prawnego, nie może także rażąco naruszać interesu jednej ze stron (konsumenta ).</p> <p>Sąd Okręgowy stwierdził, że <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19971330884" title="Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych - Dz. U. z 1997 r. Nr 133, poz. 884 ()">ustawa o usługach turystycznych</a> w brzmieniu obowiązującym od dnia 17 września 2010r. zawiera szczególny przepis - <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19971330884" title="Ustawa z dnia 29 sierpnia 1997 r. o usługach turystycznych - Dz. U. z 1997 r. Nr 133, poz. 884 (art. 16 b;art. 16 b ust. 3)">art. 16 b ust. 3</a> - który określa termin nie dłuższy niż 30 dni od zakończenia imprezy, w którym klient może złożyć organizatorowi turystyki reklamację zawierającą wskazanie uchybienia w sposobie wykonania umowy oraz określenie swojego żądania. W świetle art. 19 ust. 1 powyższej ustawy stanowiącego, że postanowienia umów zawieranych przez organizatorów turystyki z klientami mniej korzystne dla klientów niż postanowienia niniejszej ustawy są nieważne, nie może być wątpliwości, że kwestionowana klauzula jest sprzeczna z bezwzględnie obowiązującym przepisem prawa.</p> <p>Klauzula będąca przedmiotem niniejszej sprawy, zawiera w swej treści elementy, jakie winna zawierać reklamacja t.j. oświadczenie przedstawiciela organizatora lub podwykonawcy organizatora o wystąpieniu okoliczności świadczących o niewykonaniu lub nienależytym wykonaniu umowy, jak również propozycje zaspokojenia roszczeń. Wymienione elementy nie wynikają z art. 16 b ust. 3, są one mniej korzystne dla konsumentów ( np. w praktyce oświadczenie organizatora lub jego podwykonawcy mogą być niemożliwe do uzyskania ), co wskazuje na sprzeczność z tym przepisem, a tym samym nieważność klauzuli z mocy samego prawa.</p> <p>W takiej sytuacji klauzula nie może być już uznana za niedozwoloną na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1))">art. 385^{<!-- -->1} k.c.</a>, gdyż cecha nieważności wyprzedza niejako instytucję niedozwolonego ( niewiążącego ) charakteru postanowień umownych w rozumieniu tego przepisu. Dlatego powództwo o uznanie kwestionowanej klauzuli za niedozwoloną skutkować musiało jego oddaleniem.</p> <p>Orzeczenie o przejęciu opłaty od pozwu na rachunek Skarbu Państwa (pkt II wyroku ) znajduje oparcie w treści <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20051671398" title="Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz. U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1398 (art. 96;art. 96 ust. 1;art. 96 ust. 1 pkt. 3)">art. 96 ust. 1 pkt 3</a> w zw. z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20051671398" title="Ustawa z dnia 28 lipca 2005 r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych - Dz. U. z 2005 r. Nr 167, poz. 1398 (art. 113)">art. 113 ustawy z dnia 28 lipca 2005r. o kosztach sądowych w sprawach cywilnych</a> (Dz. U. Nr 167 poz. 1398 ).</p> <p>Publikację prawomocnego wyroku w Monitorze Sądowym i Gospodarczym zarządzono na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 479(44))">art.479^{<!-- -->44} k.p.c.</a> </p> <p>Od powyższego wyroku złożył apelację powód.</p> <p>Zaskarżył wyrok w całości zarzucając mu naruszenie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58;art. 385(1))">art. 58 i 385^{<!-- -->1}k.c.</a> oraz <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 479(42))">art. 479^{<!-- -->42}k.p.c.</a> poprzez ich błędne zastosowanie.</p> <p>Wnosił o zmianę wyroku i uwzględnienie powództwa w całości.</p> <p>Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:</p> <p>Apelacja nie zasługuje na uwzględnienie.</p> <p>Prezes Urzędu Ochrony Konkurencji i Konsumentów wydając 24 sierpnia 2011 r. decyzję <span class="anon-block">(...)</span> stwierdził, że pozwane już 15 czerwca 2011 r. zaniechały stosowania zakwestionowanej klauzuli, zawartej w 10 <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 479(39) pkt. 5)">punkt 5</a> Ogólnych warunków uczestnictwa. Daje to co prawda powodowi możliwość wystąpienia z powództwem 12 października 2011 r. (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 479(39))">art. 479^{<!-- -->( 39)} k.p.c.</a> ), ale wskazuje na sposób działania powoda, nie mający na celu polepszenia sytuacji konsumentów.</p> <p>Apelujący wdaje się w polemikę z poglądami, wyrażonymi w powołanych przez Sąd Okręgowy orzeczeniach Sądu Najwyższego.</p> <p>Zarzuca Sądowi Najwyższemu przyjęcie w uchwale <em> <!-- -->a priori</em>, że postanowienie wzorca umowy sprzeczne z bezwzględnie obowiązującym przepisem ustawy nie może być uznane za niedozwolone postanowienie umowne ( <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1);art. 1)">art. 385^{<!-- -->1} 1 k.c.</a> ). Twierdzi, że taka teza jest chybiona i nie znajduje absolutnie żadnych podstaw prawnych oraz ma wszelkie cechy prawotwórstwa, co nie leży w kompetencji Sądu Najwyższego.</p> <p>Odnośnie do zarzutu prawotwórstwa podnieść należy, że przedmiotową uchwałę Sąd Najwyższy podjął w odpowiedzi na pytanie prawne, zatem w ramach swoich uprawnień, wobec istniejącej poważnej wątpliwości wymagającej wyjaśnienia i ujednolicenia dotychczasowej rozbieżnej linii orzecznictwa ( art. 61 §1 ustawy o Sądzie Najwyższym - Dz. U. z 2002 r., nr 240, poz.2052 ze zmianami ).</p> <p>Apelujący przytacza szereg przykładów postanowień umownych, spełniających warunki klauzul niedozwolonych ( <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(3))">art. 385^{<!-- -->3} k.c.</a> ) wpisanych do rejestru prowadzonego przez Prezesa UOKiK, które według niego są równocześnie sprzeczne z ustawą ( <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58)">art. 58 k.c.</a> ). Stąd – jak twierdzi - 99,99% klauzul umownych z ponad 2 700 wpisanych dotychczas do rejestru nie powinno się w nim znaleźć, gdyż są ewidentnie sprzeczne z obowiązującymi przepisami ustaw.</p> <p> <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1))">Art. 385^{<!-- -->1} k.c.</a> wprowadza sankcję bezskuteczności <em> <!-- -->ex lege</em>, która oznacza, że niedozwolone postanowienia wzorcowe nie wiążą konsumenta. Sąd orzekający stosuje, a nie tworzy prawo, zatem uznając klauzulę za niedozwoloną i zakazując jej stosowania, nie może wprowadzić bezwzględnego zakazu z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58)">art. 58 k.c.</a>, gdyż to musiałoby oznaczać, że sąd wykreował normę prawną. Stwierdzając abuzywność sąd wprowadza tylko takie sankcje, które wyznaczają przepisy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1);art. 385(1) § 1;art. 385(1) § 2)">art. 385^{<!-- -->1}§ 1 i 2 k.c.</a> </p> <p>Sąd Najwyższy porównując <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58)">art. 58 k.c.</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1);art. 385(1) § 1)">art. 385^{<!-- -->( 1)} § 1 k.c.</a> z punktu widzenia skutków zajął się dwoistym charakterem kontroli wzorca umowy. Otóż, skoro postanowienie wzorca umownego sprzeczne z ustawą jest niewiążące, to taka sankcja z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1))">art. 385^{<!-- -->( 1)} k.c.</a> nie może być utożsamiana z sankcją bezwzględnej nieważności z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58)">art. 58 k.c.</a> Abuzywność (niedozwoloność ) klauzuli nie jest bowiem równoważna z sankcją bezwzględnej nieważności klauzuli sprzecznej z ustawą lub mającej na celu obejście ustawy w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58;art. 58 § 1)">art. 58 § 1 k.c.</a> czy też bezwzględnej nieważności z powodu sprzeczności z zasadami współżycia społecznego w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58;art. 58 § 2)">art. 58 § 2 k.c.</a> Stąd przewidziany w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58;art. 58 § 3)">art. 58 § 3 k.c.</a> skutek w postaci bezwzględnej nieważności niedozwolonego postanowienia (umownego, wzorcowego ) jest wyłączony przez regulację szczegółową z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1);art. 385(1) § 1)">art. 385^{<!-- -->( 1)} § 1 k.c.</a> </p> <p>W sytuacji, gdy kontrolowana klauzula umowy lub wzorca była nie tylko abuzywna, lecz dodatkowo sprzeczna z ustawą, wówczas pierwszeństwo będzie miała sankcja nieważności z <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58;art. 58 § 3)">art. 58 § 3 k.c.</a> Nieważność eliminuje z obrotu tę część czynności prawnej, która jest nią dotknięta, ale <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58 § 3;art. 58)">§ 3 art. 58</a> przewiduje sankcję nieważności całej czynności, gdy okoliczności wskazują, że bez postanowień dotkniętych nieważnością czynność nie zostałaby dokonana. <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1);art. 385(1) § 1)">Art. 385^{<!-- -->1} § 1</a> stanowi, że nie wiążą stron jedynie postanowienia kształtujące prawa i obowiązki konsumenta w sposób rażąco naruszający jego interesy, a więc nie przewiduje nieważności całej umowy. Nie ma zatem potrzeby wszczynania postępowania o uznanie postanowienia wzorca umowy za niedozwolone, skoro od początku jest ono nieważne, gdy nieważność eliminuje go z obrotu.</p> <p>Sąd Apelacyjny podziela wykładnię, dokonaną przez Sąd Najwyższy w uchwale III CZP 119/10 i wyroku I CSK 218/10 co do wzajemnego stosunku przepisów <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 385(1))">art. 385^{<!-- -->1} k.c.</a> i <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640160093" title="Ustawa z dnia 23 kwietnia 1964 r. - Kodeks cywilny - Dz. U. z 1964 r. Nr 16, poz. 93 (art. 58;art. 58 § 3)">art. 58 § 3 k.c.</a> </p> <p>Mając powyższe na uwadze Sąd Apelacyjny orzekł jak w sentencji na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 385)">art. 385 k.p.c.</a> </p> </div>