II AKa 466/11

<p> <strong> <!-- --> <span class="underline"> <!-- -->Sygn. akt : II AKa 466/11</span> </strong> </p> <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> <p>Dnia 1 grudnia 2011 r.</p> <p>Sąd Apelacyjny w Katowicach w II Wydziale Karnym w składzie:</p> <table> <colgroup> <col width="172"/> <col width="539"/> </colgroup> <tr> <td> <p>Przewodniczący</p> </td> <td> <p>SSA Elżbieta Mieszczańska (spr.)</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>Sędziowie</p> </td> <td> <p>SSA Małgorzata Niementowska</p> <p>SSA Michał Marzec</p> </td> </tr> <tr> <td> <p>Protokolant</p> </td> <td> <p>Agnieszka Przewoźnik</p> </td> </tr> </table> <p>przy udziale Prokuratora Prok. Apel. Krzysztofa Błacha</p> <p>po rozpoznaniu w dniu 1 grudnia 2011 r. sprawy</p> <p>wnioskodawcy <strong> <!-- --> <span class="anon-block">S. B.</span> </strong> </p> <p>- w przedmiocie odszkodowania z tytułu prześladowań i bezpodstawnych pozbawień wolności -</p> <p>na skutek apelacji prokuratora</p> <p>od wyroku Sądu Okręgowego w Katowicach z dnia 2 sierpnia 2011 r.</p> <p>sygn. akt. V Ko 16/11</p> <p>uchyla zaskarżony wyrok i sprawę przekazuje Sądowi Okręgowemu w Katowicach do ponownego rozpoznania.</p> <p>Sygn. akt II AKa 466/11</p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>Zaskarżonym wyrokiem z dnia 2 sierpnia 2011 r. Sąd Okręgowy w Katowicach na mocy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19910340149" title="Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego - Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 (art. 11;art. 11 ust. 2;art. 13)">art. 11 ust. 2 i art. 13 ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego</a> (Dz. U. z 1991 r. nr 34, poz. 149, z późn. zm.) zasądził od Skarbu Państwa na rzecz <span class="anon-block">S. B.</span> kwotę 8.500 zł. tytułem zadośćuczynienia za zatrzymania w dniach 20 i 21 maja 1967 r., 8 – 13 września <br/>1967 r., 3 listopada 1967 r., 30 października 1968 r., w nieustalonym dniu 1968 r. <br/>w czasie pobytu delegacji francuskiej, 23 czerwca 1977 r., 30 czerwca 1977 r., <br/>23 czerwca 1978 r., 6 lipca 1978 r., 4 sierpnia 1978 r. oraz 18 września 1978 r., <br/>z ustawowymi odsetkami od daty prawomocności wyroku, oddalając wniosek <br/>w pozostałej części i kosztami postępowania obciążając Skarb Państwa.</p> <p>Powyższy wyrok zaskarżył Prokurator na niekorzyść wnioskodawcy <span class="anon-block">S. B.</span>, zarzucając błąd w ustaleniach faktycznych przyjętych za podstawę rozstrzygnięcia, który miał istotny wpływ na treść orzeczenia, a polegający na dowolnym stwierdzeniu, iż wnioskodawca doznał represji z powodu działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, podczas gdy zgromadzone dowody wskazują, iż zachowanie <span class="anon-block">S. B.</span> w postaci pisemnej krytyki polityki, organów państwowych PRL i prawdy historycznej, nie były powodowane celami niepodległościowymi, stanowiąc jedynie realizację swobody wypowiedzi i przejaw poglądów politycznych, skutkiem czego niezasadnie Sąd zasądził na rzecz wnioskodawcy zadośćuczynienie na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19910340149" title="Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego - Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 (art. 11;art. 11 ust. 2;art. 13)">art. 11 ust. 2 i art. 13 ustawy z dnia <br/>23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego</a>. <br/> Ponadto Prokurator zarzucił naruszenie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970890555" title="Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555 (art. 424;art. 424 § 1)">art. 424 par. 1 kpk</a> oraz <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970890555" title="Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555 (art. 442;art. 442 § 3)">art. 442 par. 3 kpk</a>, które miało istotny wpływ na treść rozstrzygnięcia, a polega na zaniechaniu wyjaśnienia w pisemnych motywach orzeczenia przesłanek, którymi kierował się<br/>Sąd ustalając, iż wnioskodawca doznał represji „z powodu działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego”, wbrew wskazaniu takiej konieczności <br/>w zaleceniach zawartych w wyroku Sądu Apelacyjnego w Katowicach z dnia <br/>21 kwietnia 2011 r. uchylającego wcześniejszy wyrok wydany w sprawie, co uniemożliwia ocenę poprawności rozumowania Sądu w zakresie zasadniczej przesłanki stanowiącej podstawę rozstrzygnięcia.</p> <p>Tak zarzucając Prokurator wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku <br/>i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania sądowi I instancji.</p> <p> <strong> <!-- -->Sąd Apelacyjny zważył, co następuje:</strong> </p> <p>Apelacja Prokuratora jest zasadna i jako taka zasługuje na uwzględnienie.</p> <p>Lektura uzasadnienia zaskarżonego wyroku w istocie nie pozwala na dokonanie rzetelnej kontroli odwoławczej, albowiem z motywów tych nie wynika, na podstawie jakich faktów i okoliczności Sąd I instancji uznał, że wnioskodawca <span class="anon-block">S. B.</span> był represjonowany z powodu działalności na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.</p> <p>Wprawdzie tut. Sąd Apelacyjny stoi na stanowisku, że zazwyczaj niedomogi uzasadnienia nie mogą stanowić przesłanki odwoławczej w rozumieniu <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970890555" title="Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555 (art. 438;art. 438 pkt. 2)">art. 438 pkt 2 kpk</a>, skoro dotknięte niedomogami uzasadnienie jako sporządzone już po wydaniu wyroku nie może mieć wpływu na treść orzeczenia, to w przypadku naruszenia <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970890555" title="Ustawa z dnia 6 czerwca 1997 r. - Kodeks postępowania karnego - Dz. U. z 1997 r. Nr 89, poz. 555 (art. 424;art. 424 § 1)">art. 424 par. 1 kpk</a>, które utrudnia, a wręcz uniemożliwia kontrolę odwoławczą, musi obraza ta skutkować uchyleniem wyroku. Z taką zaś sytuacją, co słusznie zauważa apelujący, mamy do czynienia w niniejszej sprawie. Wnikliwa bowiem analiza materiału dowodowego zebranego w sprawie nie pozwala na ustalenie przez sąd odwoławczy, jakimi względami kierował się sąd meriti przyjmując, iż wnioskodawca <span class="anon-block">S. B.</span> prowadził działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, skoro nawet on sam w składanych wyjaśnieniach zaprzeczył, aby taką działalność istotnie prowadził, a także oświadczył, że do dzisiaj nie wie, dlaczego był w zainteresowaniu służb bezpieczeństwa.</p> <p>Abstrahując zatem od błędności, czy też poprawności dokonanych przez Sąd <br/>I instancji ustaleń faktycznych i wyrażonego w uzasadnieniu rozumowania, stwierdzić należy, iż Sąd ten nie poczynił pełnych ustaleń niezbędnych do uznania, że wnioskodawca prowadził działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego <br/>i że to z powodu tej działalności był represjonowany, co jest bezwzględnym warunkiem stosowania wobec niego przepisów <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19910340149" title="Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego - Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ()">ustawy z dnia 23 lutego 1991 r. <br/>o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego</a>.</p> <p>Wyżej cytowana ustawa uzależnia w sposób jednoznaczny przyznanie odszkodowania i zadośćuczynienia od prowadzenia przez osobę represjonowaną działalności na rzecz niepodległościowej, a więc takiej, która zmierzała do odzyskania niepodległości, a więc niezawisłości, suwerenności terytorialnej i ustrojowej, przez Państwo Polskie. Prowadzenie takiej działalności musiało być ukierunkowane zamiarem urzeczywistnienia takiego celu, a zatem musiała ona być podejmowana <br/>w sposób świadomy i celowy. Wreszcie dla potrzeb stosowania ustawy lutowej ustalenie prowadzenia takiej działalności nie może być domniemane, ale musi wynikać z dokonania precyzyjnych ustaleń, na czym polegało i w jakich zachowaniach się przejawiało.</p> <p>Tymczasem z uzasadnienia wyroku wynika jedynie, że wnioskodawca znalazł się w kręgu zainteresowania służb bezpieczeństwa od 1967 r., gdy wobec osób nie chcących go wpuścić do kościoła na uroczystości związane ze zjazdem biskupów użył on gazu pieprzowego, a następnie pisał listy o treści klerykalnej i anty partyjnej do <span class="anon-block">(...)</span>, Ministra Obrony Narodowej, Biskupa<span class="anon-block">W.</span>i redakcji różnych gazet. Z tego też powodu w kolejnych latach, do 1978 r. były z nim przeprowadzane rozmowy profilaktyczne, był zatrzymywany, przesłuchiwany, pozbawiany wolności <br/>na przeciąg od jednego do kilkunastu dni i inwiligowany. Takie ustalenia <br/>w oparciu o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy był uprawniony poczynić Sąd Okręgowy, jak i był uprawniony uznać, że tego rodzaju działania służb bezpieczeństwa stanowiły wobec wnioskodawcy represje w rozumieniu art. 11 ust. 2 ustawy „lutowej”. Stąd uzasadnionym jest nadanie mu przez IPN statusu osoby „pokrzywdzonej”.</p> <p>Ustalenie powyższych okoliczności nie jest natomiast wystarczające dla przyznania wnioskodawcy zadośćuczynienia w oparciu o przepisy <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19910340149" title="Ustawa z dnia 23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego - Dz. U. z 1991 r. Nr 34, poz. 149 ()">ustawy z dnia <br/>23 lutego 1991 r. o uznaniu za nieważne orzeczeń wydanych wobec osób represjonowanych za działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego</a>. Celem cytowanej ustawy jest oddanie sprawiedliwości rzeczywistym działaniom na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego, a czynnikiem istotnym w tej mierze są nie wyznawane, a nawet wyrażane publicznie poglądy polityczne, ale konkretna działalność zmierzająca świadomie do odzyskania przez Państwo Polskie niezawisłości i suwerenności terytorialnej oraz ustrojowej, ustawa bowiem nie przewiduje możliwości odszkodowania, czy też zadośćuczynienia z powodu każdej represji, często będącej zwykłym nadużyciem władzy, ale należy się tylko tym osobom, które prowadziły działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego i za to wprost, lub z tego powodu – były represjonowane, przy czym nie można rozszerzająco interpretować zachowania mogącego być uznanym za działalność niepodległościową, gdyż musi odnosić się ono wprost do walki o niepodległy byt (świadomie i w sposób celowy) i nie może, co wyżej już podkreślono, być domniemane.</p> <p>Dalej poczynione przez Sąd Okręgowy wywody odnoszące się do interpretacji przez ten Sąd pojęcia „w związku” i „z powodu” działalności niepodległościowej, dowodzą całkowicie błędnego rozumienia przepisu art. 1 ust. 1 ustawy „lutowej”. <br/>W każdym bowiem przypadku represji stosowanych czy to „w związku”, czy też <br/>„z powodu” działalności niepodległościowej musi nastąpić precyzyjne ustalenie, że represjonowany faktycznie i świadomie podejmował działania zmierzające do odzyskania przez Polskę niepodległości i suwerenności. Takich zaś ustaleń Sąd <br/>I instancji w niniejszej sprawie nie poczynił, bowiem nie podjął nawet usiłowania oceny, czy ustalone zachowania wnioskodawcy stanowiły walkę niepodległościową, czy też były korzystaniem przez niego ze swobód obywatelskich, deklarowanych wszak i w prawach obowiązujących w PRL. Trzeba bowiem pamiętać, co wynika <br/>z jednoznacznego w tej mierze orzecznictwa, że rozmaite objawy nieposłuszeństwa, bądź nawet oporu przeciw linii politycznej rządzących, a tym bardziej ostentacyjny wyraz nieakceptowania rzeczywistości, spontaniczne wypowiedzi krytykujące ustrój <br/>i wyrażające przekonania polityczne, same w sobie nie stanowią jeszcze działalności niepodległościowej, gdyż po pierwsze tego typu manifestacje były obojętne dla odzyskania niepodległego bytu Państwa Polskiego, a po drugie w takich zachowaniach brak jest zamiaru prowadzenia działalności niepodległościowej, jak i znamion przedmiotowych powyżej wskazywanych.</p> <p>W świetle powyższego winien Sąd I instancji drobiazgowo i precyzyjnie odnieść się do oceny, czy użycie gazu pieprzowego wobec osób zabraniających wstępu do kościoła na odbywające się tam niecodzienne wszak uroczystości, oraz czy wysyłanie listów do organów władzy rządzącej i redakcji gazet, a nawet Prymasa <span class="anon-block">W.</span>, stanowiło przejawy faktycznej działalności niepodległościowej wnioskodawcy, zmierzającej w sposób przez niego uświadomiony do obalenia ustroju PRL i odzyskania przez Polskę niezależności i suwerenności terytorialnej i ustrojowej, czy tez postępowanie takie było jedynie wyrazem jakichś politycznych przekonań wnioskodawcy (postanowienie Sądu Najwyższego z dnia 3 lipca 1992 r. II KRN 90/92). Skoro zaś takich ustaleń zabrakło w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku <br/>i skoro przyznanie wnioskodawcy zadośćuczynienia nastąpiło na podstawie dowolnego i niczym nie wyjaśnionego, uznania, że stosowane wobec niego represje były „z powodu” jego działalności niepodległościowej, to zaskarżony wyrok należało uchylić i sprawę przekazać Sądowi Okręgowemu do ponownego rozpoznania, tym bardziej, że już uprzednio Sąd Apelacyjny w wyroku z dnia 21 kwietnia 2011 r. wskazał na konieczność dokonania ustaleń, czy wnioskodawca prowadził działalność niepodległościową w rozumieniu ustawy „lutowej”, na czym działalność ta polegała <br/>i czy stosowane wobec niego represje ze strony służb bezpieczeństwa pozostawały <br/>„w związku”, lub „z powodu” tej działalności.</p> <p>Stąd przy ponownym rozpoznaniu sprawy winien Sąd I instancji, w oparciu <br/>o zgromadzony w sprawie materiał dowodowy, dokonać ustaleń, czy i jaką działalność na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego faktycznie i świadomie podejmował wnioskodawca, a konkretnie czy wysyłanie przez niego listów do organów ówczesnych władz, a także redakcji gazet, nie będących wszak prasą podziemną <br/>i opozycyjną, zmierzało do odzyskania przez Państwo Polskie niepodległego bytu <br/>i taki cel wnioskodawca sobie stawiał sporządzając je i wysyłając, czy też wysyłał je <br/>w ramach korzystania z prawa do swobody wypowiedzi, wprawdzie gwarantowanego w ówczesnych przepisach obowiązujących, ale nie respektowanego przez władze, <br/>w przekonaniu których „krytykant” polityki i porządku prawnego nie zasługiwał na zaufanie i musiał być pod stałym dozorem służb bezpieczeństwa, co w realiach życia codziennego oznaczało stałe szykany i prześladowania przybierające postać różnych <br/>i o różnym nasileniu represji, mając jednocześnie na względzie, iż nie każde opozycyjne zachowanie będące wyrazem indywidualnego negatywnego stosunku do władz i ustroju, nawet szkodzące państwu, było działaniem na rzecz niepodległego bytu Państwa Polskiego.</p> </div>