IV U 72/25

<p> <strong> <!-- -->IV U 72/25</strong> </p> <div> <h2>WYROK</h2> <h5>W IMIENIU RZECZYPOSPOLITEJ POLSKIEJ</h5> <p> Dnia 12 marca 2025 r.</p> <p>Sąd Rejonowy w Toruniu - IV Wydział Pracy i Ubezpieczeń Społecznych</p> <p>w składzie:</p> <p>Przewodniczący sędzia Andrzej Kurzych</p> <p>po rozpoznaniu w dniu 12 marca 2025 r. w <span class="anon-block">T.</span> na posiedzeniu niejawnym</p> <p>sprawy<strong> <!-- --> <span class="anon-block">M. W.</span> </strong> </p> <p>przeciwko <strong> <!-- -->Zakładowi Ubezpieczeń Społecznych Oddział w <span class="anon-block">T.</span> </strong> </p> <p>o jednorazowe odszkodowanie</p> <p>w związku z odwołaniem od decyzji z dnia 14 stycznia 2025 r., nr <span class="anon-block"> (...)</span> </p> <p> <strong> <!-- -->oddala odwołanie.</strong> </p> <p>sędzia Andrzej Kurzych</p> <p> <strong> <!-- -->IV U 72/25</strong> </p> </div> <div> <h2>UZASADNIENIE</h2> <p>Decyzją z 14 stycznia 2025 Zakład Ubezpieczeń Społecznych Oddział w <span class="anon-block">T.</span> odmówił ubezpieczonej <span class="anon-block">M. W.</span> prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy prowadzeniu pozarolniczej działalności gospodarczej z 26 listopada 1991 r. W uzasadnieniu decyzji organ rentowy wskazał, że przyczyną odmowy jest niedostarczenie oryginałów dokumentów niezbędnych do rozpatrzenia złożonego przez ubezpieczoną wniosku.</p> <p>Ubezpieczona wniosła odwołanie od powyższej decyzji podnosząc, że ZUS miał dostęp do wszystkich niezbędnych dokumentów. Przedłożona dokumentacja była więc w pełni wystarczając do pozytywnego rozpoznania jej wniosku o ustalenie prawa do jednorazowego odszkodowania.</p> <p>Organ rentowy w odpowiedzi na odwołanie podtrzymał stanowisko w sprawie. Dodatkowo wskazał, że ustawa z 18 grudnia 1976 r. o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin (Dz. U. z 1989 r., nr 46, poz. 250 ze zm.), która obowiązywała w dacie wypadku, nie przewidywała prawa do jednorazowego odszkodowania.</p> <p> <strong> <!-- --> <span class="underline"> <!-- -->Sąd ustalił następujący stan faktyczny:</span> </strong> </p> <p>Ubezpieczona <span class="anon-block">M. W.</span> w listopadzie 1991 r. prowadziła działalność gospodarczą pod firmą <span class="anon-block">(...)</span> w <span class="anon-block">T.</span> i z tego tytułu podlegała ubezpieczeniu społecznemu (od 20 grudnia 1990 r.).</p> <p>W dniu 26 listopada 1991 r. ubezpieczona wraz z pracownikami <span class="anon-block">A. Ł.</span>, <span class="anon-block">C. B.</span> i <span class="anon-block">K. W.</span> pojechała samochodem marki <span class="anon-block">P. (...)</span> w podróż do <span class="anon-block">B.</span>. Celem wyjazdu było nawiązanie współpracy z niemiecką firmą specjalizującą się w dziedzinie motoryzacji. W czasie podróży doszło do zderzenia z innymi autem. W wyniku wypadku wszystkie wymienione osoby odniosły obrażenia i poddane zostały hospitalizacji w szpitalu w <span class="anon-block">N.</span>.</p> <p>Ubezpieczona w dniu 28 października 2024 r. złożyła wniosek o jednorazowe odszkodowanie z tytułu zdarzenia z 26 listopada 1991 r. Organ rentowy w dniu 14 stycznia 2025 r. wydał decyzję odmawiającą prawa do żądanego świadczenia.</p> <p>(fakty bezsporne)</p> <p> <strong> <!-- --> <span class="underline"> <!-- -->Sąd zważył, co następuje:</span> </strong> </p> <p>Odwołanie okazało się bezzasadne.</p> <p>W zakresie istotnym dla rozstrzygnięcia sprawy stan faktyczny nie był sporny. Został on ustalony na podstawie dokumentów, których prawdziwości strony nie kwestionowały.</p> <p>Ubezpieczona wniosła odwołanie od decyzji Zakładu Ubezpieczeń Społecznych Oddziału w <span class="anon-block">T.</span> odmawiającej jej prawa do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności gospodarczej z 26 listopada 1991 r. Ze względu na zmianę stanu prawnego regulującego świadczenia związane z ubezpieczeniem wypadkowym związanym z prowadzoną działalnością gospodarczą, konieczne było ustalenie przepisów właściwej ustawy, znajdującej zastosowanie do wniosku ubezpieczonej.</p> <p>W aktualnym stanie prawnym, który obowiązuje od 1 stycznia 2003 r., rodzaje świadczeń z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych oraz warunki nabywania do nich prawa reguluje <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU20021991673" title="Ustawa z dnia 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych - Dz. U. z 2002 r. Nr 199, poz. 1673 ()">ustawa z 30 października 2002 r. o ubezpieczeniu społecznym z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych</a> (Dz. U. z 2025 r., poz. 257 ze zm.; dalej jako ustawa wypadkowa). Ustawa ta w art. 3 ust. 3 pkt 8 definiuje wypadek przy prowadzeniu działalności pozarolniczej oraz w art. 6 ust. 1 przyznaje osobie prowadzącej działalność pozarolniczą prawa do kompletu świadczeń wypadkowych, w tym prawo do jednorazowego odszkodowania.</p> <p>Dla oceny zdarzeń mających miejsce przed dniem wejścia w życie ustawy wypadkowej, tak jak w rozpoznawanej sprawie, należało mieć na uwadze przepisy przejściowe, które regulują stosunek tej ustawy do zdarzeń jakie miały miejsce przed dniem jej wejścia w życie. Kwestii tej dotyczą dwa przepisy: art. 47 ust. 1 i art. 49a ust. 2 ustawy wypadkowej.</p> <p>Zgodnie z art. 49a ust. 2 ustawy wypadkowej, do spraw o świadczenia z tytułu wypadków, które nastąpiły przed dniem 1 stycznia 2003 r., stosuje się przepisy obowiązujące w dniu, w którym nastąpił wypadek. Wobec tego w niniejszej sprawie zastosowanie miały przepisy ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin. W myśl art. 5 pkt 5 tejże ustawy świadczenia z ubezpieczenia przysługujące ubezpieczonym oraz członkom ich rodzin obejmują świadczenia pieniężne z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności określonej w art. 1 oraz w razie choroby zawodowej: rentę szkoleniową, rentę inwalidzką oraz rentę rodzinną. Cytowany przepis wymienia wyczerpująco świadczenia związane z wypadkiem przy prowadzeniu działalności gospodarczej. Wśród tych świadczeń nie ma jednorazowego odszkodowania.</p> <p>Z kolei art. 47 ust. 1 ustawy wypadkowej stanowi, że przepisy tej ustawy stosuje się do wniosków o jednorazowe odszkodowanie z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności pozarolniczej lub współpracy przy jej prowadzeniu, który nastąpił po dniu 31 grudnia 1998 r., a przed dniem wejścia w życie ustawy, o ile wniosek został złożony w okresie 6 miesięcy od dnia wejścia w życie ustawy. Celem tej regulacji było zapobieżenie sytuacji, w której osoby, które doznały wypadku przed dniem 1 stycznia 2003 r. byłyby w gorszej sytuacji (pozbawione prawa do odszkodowania), aniżeli osoby poszkodowane na skutek wypadku, powstałego po dniu 1 stycznia 2003 r. (uprawnione do odszkodowania). Ustawodawca nie naruszając zakazu retroakcji prawa, wprowadził zatem przepis przejściowy art. 47, zgodnie z którym osoby, które w ciągu 4 lat przed dniem wejścia w życie nowych przepisów uległy wypadkowi przy pozarolniczej działalności gospodarczej, mogły złożyć w terminie sześciomiesięcznym, począwszy od 1 stycznia 2003 r., wniosek o wypłatę odszkodowania z tego tytułu (zob. wyrok Sądu Najwyższego z 17.3.2005 r., III PK 101/04, OSNP 2005/21, poz. 340).</p> <p>Ustalenie daty 1 stycznia 1999 r. jako daty granicznej miało na celu wyrównanie w zakresie prawa do jednorazowego odszkodowania sytuacji prawnej wszystkich ubezpieczonych podlegających ubezpieczeniu wypadkowemu na podstawie przepisów <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19981370887" title="Ustawa z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych - Dz. U. z 1998 r. Nr 137, poz. 887 ()">ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych</a> (Dz. U. z 2025 r., poz. 350; dalej jako ustawa systemowa). Na mocy art. 12 ustawy systemowej dokonano scalenia i ujednolicenia zasad podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu. Z przepisu tego wynika, że ubezpieczeniu wypadkowemu podlegają nie tylko osoby objęte obowiązkiem ubezpieczenia emerytalno-rentowego - z pominięciem wyjątków określonych w art.12 ust. 2 i 3 tej ustawy - a więc pracownicy, ale także osoby wskazane w art. 8 ust. 6 ustawy, m.in. osoby prowadzące pozarolniczą działalność gospodarczą i osoby z nimi współpracujące. Zgodnie z ustawą systemową w okresie od 1 stycznia 1999 r. do 31 grudnia 2002 r. wszystkie te osoby podlegając obowiązkowemu ubezpieczeniu wypadkowemu, opłacały jednakową składkę w wysokości 1,62 % podstawy wymiaru. Objęcie jednolitą składką ryzyka ubezpieczeniowego z tytułu wypadków przy pracy i chorób zawodowych nastąpiło z dniem 1 stycznia 1999 r., a więc z dniem wejścia w życie ustawy systemowej. Od tej też chwili zaistniały warunki do tego, aby - zgodnie z wyrażoną w art. 2a ustawy systemowej zasadą równości ubezpieczonych - prawem do jednorazowego odszkodowania objąć także osoby prowadzące działalność gospodarczą i osoby z nimi współpracujące oraz twórców i ich rodziny. Przepis art. 47 ust. 1 ustawy wypadkowej stanowił odpowiedź na tę sytuację. Wcześniejszy stan rzeczy niewątpliwie wzbudzał wątpliwości co do zgodności z konstytucyjną zasadą równości (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970780483" title="Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 (art. 32;art. 32 ust. 1)">art. 32 ust. 1 Konstytucji</a>) i sprawiedliwości społecznej (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970780483" title="Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 (art. 2)">art. 2 Konstytucji</a>) (zob. w tym zakresie postanowienia Trybunału Konstytucyjnego z 29.01.2003 r., P 18/02, OTK-A 2003/1, poz. 9 z i 22.01.2003 r., K 44/01, OTK-A 2003/1, poz. 8).</p> <p>Mając na uwadze dotychczasowego rozważania stwierdzić należy, że nie istnieje przepis, z którego wynikałoby prawo do jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności gospodarczej, który miał miejsce w 1991 r.</p> <p>Ubezpieczona twierdziła, że ten stan rzeczy naruszał wyrażoną w <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970780483" title="Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 (art. 32;art. 32 ust. 1)">art. 32 ust. 1 Konstytucji</a> zasadę równości. Ubezpieczona zapewne wywodziła swój pogląd z porównania obowiązującego wówczas systemu świadczeń przysługujących z tytułu wypadku przy pracy osobom prowadzącym działalność gospodarczą i pracownikom. Z tym poglądem nie można się zgodzić. Art. 5 pkt 5 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin nie narusza <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970780483" title="Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 (art. 32;art. 32 ust. 1)">art. 32 ust. 1 Konstytucji RP</a> i wyrażonej w nim zasady równości wobec prawa wszystkich obywateli znajdujących się w podobnej sytuacji prawnej, a także praw słusznie nabytych, które nota bene w sprawach z ubezpieczenia społecznego nie mają charakteru absolutnego (zob. postanowienie Sądu Najwyższego z 5.2.2013 r., II UK 256/12, LEX nr 1618808). Zawarte w przepisie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19970780483" title="Konstytucja Rzeczypospolitej Polskiej z dnia 2 kwietnia 1997 r. - Dz. U. z 1997 r. Nr 78, poz. 483 (art. 32;art. 32 ust. 1)">art. 32 ust. 1 Konstytucji</a> prawo do równości wobec prawa (zasada równości wobec prawa) należy rozumieć w ten sposób, że wszystkie osoby charakteryzujące się daną cechą istotną w stopniu równym powinny być równo traktowane, a więc według jednakowej miary, czyli nakaz jednakowego traktowania dotyczy podmiotów należących do tej samej kategorii (klasy), przy czym z powołanego przepisu wynika także akceptacja niejednolitego traktowania przez prawo podmiotów nie posiadającej istotnej cechy wspólnej (np. wyrok Trybunału Konstytucyjnego z dnia 23 czerwca 1999 r. K 30/98, OTK 1999 nr 5 poz. 101). Należy też wskazać, że w orzeczeniu Trybunału Konstytucyjnego z dnia 25 lutego 1997 r. sygn. akt K 21/95 stwierdzono, że Trybunał Konstytucyjny, dokonując kontroli normy ustawowej z punktu widzenia zasady równości, ogranicza się do badania, czy zróżnicowanie sytuacji obywateli w sferze uprawnień socjalnych nie jest oparte na kryteriach dowolnych i niezasadnych, a więc, czy nie oznacza ono dyskryminacji lub rażąco niesłusznego uprzywilejowania pewnych kategorii obywateli (cytowane za wyrokiem Sądu Najwyższego z dnia 17 grudnia 1999 r., II UKN 270/99 - jeszcze niepublikowany).</p> <p>Ubezpieczona przystąpiła do ubezpieczenia społecznego, którego ramy określała obowiązująca wówczas ustawa o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą oraz ich rodzin i ta ustawa określała zasady podlegania ubezpieczeniu i rodzaje przysługujących ubezpieczonemu świadczeń. Aby oceniać naruszenie zasady równości wobec prawa wszystkich obywateli znajdujących się w podobnej sytuacji prawnej, należałoby porównywać osoby ubezpieczone na podstawie przepisów tej ustawy, a nie, jak domaga się ubezpieczona, przepisów dotyczących pracowników.</p> <p>Ta sama myśl na gruncie art. 2a ustawy systemowej wyrażona została w wyroku Sądu Najwyższego z 22 stycznia 2002 r., II UKN 58/01, OSNP 2003/21, poz. 523. Sąd Najwyższy wskazał, że przepis ten stoi ona na gruncie równego traktowania wszystkich ubezpieczonych bez względu na płeć, stan cywilny, stan rodzinny, dotycząc w szczególności warunków objęcia systemem ubezpieczeń społecznych, obowiązku opłacania i obliczania wysokości składek, obliczania wysokości świadczeń, a także okresu wypłaty świadczeń i zachowania prawa do nich. To niewyczerpujące wyliczenie tego czego zasada równości dotyczy, oznacza jedynie to, że w tych sprawach (a także innych związanych z regulacją zawartą w ustawie), nie ma podstaw prawnych do czynienia między ubezpieczonymi różnic związanych z płcią, stanem cywilnym czy też stanem rodzinnym. Nie oznacza to jednak, że wyłączone są różnice w rodzajach świadczeń, różnych w odmiennych ubezpieczeniach. Z przepisu tego nie da się wywieść zakazu wprowadzania zróżnicowanych systemów ubezpieczenia (zabezpieczenia) społecznego dla pracowników i dla osób prowadzących działalność gospodarczą, a w konsekwencji różnicowania świadczeń przysługujących ubezpieczonym należącym do różnych systemów ubezpieczenia. Należy wskazać, że swoboda ustawodawcy do kształtowania systemów ubezpieczenia społecznego, w tym określania świadczeń w ramach poszczególnych systemów ubezpieczenia, jest szeroka, kwestia zaś celowości i słuszności wprowadzenia odrębnej regulacji w ubezpieczeniu osób prowadzących działalność gospodarczą nie podlega ocenie sądów powszechnych rozpoznających sprawy z zakresu zabezpieczenia społecznego.</p> <p>Dla jasności odnotować jeszcze należy, że zasady podlegania ubezpieczeniu wypadkowemu przez pracowników i osób prowadzących działalność gospodarczą oraz związany z nim obowiązek składowy przed dniem 1 stycznia 1999 r. opierał się na innych, nieporównywalnych zasadach (zob. art. 22-24 ustawy o ubezpieczeniu społecznym osób prowadzących działalność gospodarczą i ich rodzin). Odmienności te (na gruncie renty inwalidzkiej) zostały szeroko przedstawione w wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 czerwca 2001 r., SK 6/01, OTK 2001/5, poz. 121. Trybunał wskazał m.in., że system ubezpieczenia społecznego osób prowadzących działalność gospodarczą wykazywał szereg odrębności co do zakresu świadczeń oraz zakresu ciężarów związanych z finansowaniem ubezpieczeń społecznych w porównaniu z systemem pracowniczym. Podniósł także, że dla oceny zgodności regulacji emerytalno-rentowych z zasadą równości istotne znaczenie ma również zasada wzajemności ubezpieczeń społecznych. Z tego względu należy wziąć pod uwagę również zakres ciężarów ponoszonych przez ubezpieczonych w celu finansowania systemu ubezpieczeń społecznych. Idąc w tym kierunku wskazać należy, że według stanu na 1991 r. wysokość składki na ubezpieczenie społeczne osób prowadzących działalność gospodarczą oraz osób z nimi współpracujących wynosiła 38% podstawy wymiaru składki (<a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19900070041" title="Rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego - Dz. U. z 1990 r. Nr 7, poz. 41 (§ 30)">§ 30 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 29 stycznia 1990 r. w sprawie wysokości i podstawy wymiaru składek na ubezpieczenie społeczne, zgłaszania do ubezpieczenia społecznego oraz rozliczania składek i świadczeń z ubezpieczenia społecznego</a>, Dz. U. nr 7, poz. 41 ze zm.), a pracowników 43% podstawy wymiaru (§ 4 rozporządzenia). Inne też były zasady ustalania wysokości podstawy wymiaru. Już te odmienności świadczą o tym, że przewidziany dla każdego systemów ubezpieczenia zestaw świadczeń może być odmienny.</p> <p>Wobec braku podstawy do przyznania ubezpieczonemu jednorazowego odszkodowania z tytułu wypadku przy prowadzeniu działalności gospodarczej z 26 listopada 1991 r. odwołanie podlegało zatem oddaleniu, o czym Sąd orzekł na podstawie <a href="http://isap.sejm.gov.pl/DetailsServlet?id=WDU19640430296" title="Ustawa z dnia 17 listopada 1964 r. - Kodeks postępowania cywilnego - Dz. U. z 1964 r. Nr 43, poz. 296 (art. 477(14);art. 477(14) § 1)">art. 477^{<!-- -->14} § 1 k.p.c.</a> </p> <p>sędzia Andrzej Kurzych</p> </div>