II SA/Wa 744/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Tomasz Szmydt, Sędzia WSA Izabela Głowacka-Klimas (spr.), Sędzia WSA Janusz Walawski, , Adrianna Siniarska, Protokolant referent stażysta, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 13 października 2020 r. sprawy ze skargi M. K. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] lutego 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku uchyla zaskarżoną decyzję UZASADNIENIE Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] lutego 2020 r. po rozpatrzeniu wniosku Pana M.K. (skarżący) z dnia [...] września 2019 r. o przyznanie renty w drodze wyjątku, działając na podstawie art. 83 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r., poz. 1270 ze zm.) dalej ustawa emerytalna, odmówił przyznania świadczenia. W uzasadnieniu powyższego rozstrzygnięcia wskazał między innymi, że zgodnie z art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek - podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu może przyznać w drodze wyjątku świadczenia w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Prezes podkreślił, że przyznanie renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku na podstawie art. 83 jest możliwe, gdy spełnione są następujące przesłanki: wnioskodawca jest lub był osobą ubezpieczoną w rozumieniu ustawy emerytalnej lub jest członkiem rodziny pozostałym po ubezpieczonym, nie spełnia warunków ustawowych do uzyskania świadczenia wskutek szczególnych okoliczności, nie może podjąć pracy lub innej działalności objętej ubezpieczeniami społecznymi z uwagi na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek, nie posiada niezbędnych środków utrzymania. Organ wyjaśnił, że warunki określone w wyżej cytowanym przepisie muszą być spełnione łącznie, a niespełnienie nawet jednego z nich wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku. Z przedstawionej dokumentacji rentowej wynika, że z uwagi na wystąpienie w sprawie szczególnych okoliczności, skarżący miał przyznaną rentę z tytułu całkowitej niezdolności do pracy w drodze wyjątku. Wypłata świadczenia była realizowana do dnia [...] września 2019 r. Organ podkreślił, że świadczenia w drodze wyjątku nie są przyznawane raz na całe życie. Świadczenia, o których mowa wyżej nie mają charakteru roszczeniowego, a ich przyznanie w drodze wyjątku pozostawione zostało uznaniu Prezesa ZUS. Zdaniem organu aktualny stan faktyczny sprawy wskazuje, że okoliczności przyznania świadczenia w drodze wyjątku uległy zmianie. Z akt sprawy wynika, że skarżący pobiera zasiłek dla bezrobotnych z Powiatowego Urzędu Pracy w Sosnowcu, zatem nie można uznać, iż w jego przypadku zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Skargę na powyższe rozstrzygnięcie do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie wywiódł skarżący. Wskazał, że zaskarża przedmiotową decyzję w całości i wnosi o jej uchylenie i przekazanie sprawy organowi celem ponownego jej rozpoznania. W uzasadnieniu skargi przedstawił swoją sytuację finansową, wskazując, że pobiera zasiłek dla bezrobotnych w kwocie 689,20 złotych brutto miesięcznie. Podkreślił, że na same leki, które musi zażywać, przeznacza około 300 złotych miesięcznie. Leki przy schizofrenii musi przyjmować stale, w innym wypadku mógłby się stać niebezpieczny, tak dla siebie, jak i dla innych ludzi. Ponadto wskazał, że wynajmuje mieszkanie, gdzie czynsz wynosi 1.100 złotych. Wyjaśnił, że od lat choruję na schizofrenię paranoidalną. Mam orzeczenie o drugim stopniu niepełnosprawności i całkowitej niezdolności do pracy. Z uwagi na relatywnie krótki okres pracy zawodowej nie mam prawa do renty z tytułu niezdolności do pracy. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie. W uzasadnieniu wskazał odnosząc się do skargi, że organ przy wydawaniu decyzji związany jest wydanymi w sprawie orzeczeniami lekarskimi. Orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z dnia [...] września 2019 r. skarżący uznany został za osobę jedynie częściowo niezdolną do pracy. Orzeczenie to, od którego nie wniesiono sprzeciwu, jest dla organu wiążące. Organ powołał się na wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 9 listopada 2016 r., I OSK 2282/16, zgodnie z którym w postępowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej związany jest treścią takiego orzeczenia. Nie może także pominąć tego dowodu (wydanego w sprawie orzeczenia) i oprzeć swe rozstrzygnięcie tylko na twierdzeniach skarżącego, przedstawianego przez niego jako w jego pojęciu bezsporne ustalenia faktyczne. Rodzaj schorzenia nie ma tu znaczenia - fakt, że w wypadku skarżącego jest to schorzenie o charakterze psychiatrycznym, nie uprawnia organu do uznania, że w tym wypadku wyjątkowo przyjmie niezdolność częściową za całkowitą. Bowiem zarówno organ rentowy w postępowaniu o świadczenia w trybie ustawowym, jak i Prezes ZUS w postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku nie mają żadnej możliwości ani samodzielnej oceny stanu zdrowia i zdolności do pracy wnioskodawcy, ani też nie mogą przyznawać świadczeń osobom nie spełniającym warunków skazanych wprost w przepisie. Prezes ZUS może przyznać świadczenie w drodze wyjątku jedynie - przy spełnieniu pozostałych warunków z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej - osobom całkowicie niezdolnym do pracy. Fakt, ze skarżący wcześniej świadczenie takie pobierał, nie daje żadnych podstaw do "wyjątkowego" odstąpienia od tej zasady i kontynuowania wypłaty mino ustania przesłanki całkowitej niezdolności do pracy, a jedynie kierując się sytuacją materialną oraz charakterem choroby skarżącego. W toku postępowania skarżący nie nadesłał żadnej dokumentacji, uzasadniającej weryfikację wydanego przez lekarza orzecznika ZUS orzeczenia. Skarżący zapewnia, że jest całkowicie niezdolny do pracy, lecz polemikę z orzeczeniem podejmuje w dopiero - i wyłącznie w - skardze, natomiast nie złożył od tego orzeczenia sprzeciwu, mimo że był prawidłowo pouczony o takiej możliwości. Tym samym organ ma wszelkie podstawy przyjąć, iż skarżący z orzeczeniem tym - przynajmniej do momentu, kiedy stało się ono przyczyną odmowy świadczenia - nie zamierzał polemizować i uważał za adekwatnie oceniające jego stan zdrowia i zdolność do pracy, zaś zmienił zdanie w chwili, gdy na podstawie orzeczenia o braku całkowitej niezdolności do pracy odmówiono mu dalszej wypłaty świadczenia. Jednak prawidłowość wydanego w sprawie orzeczenia L. nie zależy od tego, czy na jego podstawie zapadło rozstrzygniecie zadowalające wnioskodawcę. To od orzeczenia lekarza orzecznika ZUS zależy w tym wypadku prawo do renty, nie zaś odwrotnie. Jeśli stan zdrowia skarżącego ulegnie pogorszeniu, może on oczywiście w każdym momencie wystąpić z nowym wnioskiem o świadczenie i przedłożyć dokumentację uzasadniającą takie twierdzenie. Sama natomiast trudna sytuacja materialna skarżącego, choć jest brana pod uwagę przy podejmowaniu decyzji, nie stanowi wystarczającej przesłanki do przyznania świadczenia, nie jest to bowiem świadczenie socjalne, przyznawane tylko stosownie do potrzeb wnioskodawcy, nie jest też świadczeniem zamiennym dla pobieranego przez skarżącego w chwili wydawania decyzji zasiłku dla bezrobotnych. Skarżący rejestrując się jako bezrobotny deklaruje się jako osoba zdolna i gotowa podjąć pracę - oczywiście w warunkach dopuszczalnych dla niego ze względu na stan zdrowia. Fakt, że osoba mu najbliższa także nie pracuje i nie dysponuje środkami utrzymania, w tym wypadku nie ma dla sprawy znaczenia. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Skarga ma uzasadnione podstawy. Sądy administracyjne, stosownie do art. 1 ustawy z 25 lipca 2002r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz.U. z 2019 r., poz. 2167, zwana dalej: "P.u.s.a."), powołano do kontroli zgodności z prawem działalności administracji publicznej, przy czym kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Sąd w ramach kognicji bada, czy przy wydaniu zaskarżonego aktu nie doszło do naruszenia prawa materialnego i przepisów postępowania administracyjnego, nie będąc przy tym związanym granicami skargi, stosownie do art. 134 § 1 ustawy z 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. z 2019 r. poz. 2325, zwanej dalej: "p.p.s.a."). Sąd, uwzględniając skargę na decyzję lub postanowienie, uchyla ten akt w całości albo w części, jeżeli stwierdzi naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego lub inne naruszenie przepisów postępowania, jeżeli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, co wynika z art. 145 § 1 pkt. 1 p.p.s.a. W razie nieuwzględnienia skargi Sąd oddala skargę, na mocy art. 151 p.p.s.a. Sąd wskazuje, że rację ma Prezes ZUS, że konstrukcja art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej wskazuje, że zawarte w nim przesłanki muszą być spełnione łącznie. Z art. 124 ustawy emerytalnej wynika, że w postępowaniu w sprawach o świadczenia w niej określone stosuje się przepisy Kodeksu postępowania administracyjnego, chyba że ustawa stanowi inaczej. Oznacza to, że Prezes ZUS, podejmując decyzję administracyjną w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku, jest związany regułami postępowania administracyjnego, określającymi jego obowiązki w zakresie prowadzenia postępowania. W szczególności winien on przestrzegać zasady dochodzenia do prawdy materialnej (art. 7 k.p.a.), a więc podejmować wszelkie niezbędne kroki zmierzające do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i załatwienia sprawy oraz prowadzić postępowanie w sposób budzący zaufanie jego uczestników do władzy publicznej (art. 8 k.p.a.). Jest zobowiązany również do należytego i wyczerpującego informowania stron o okolicznościach faktycznych i prawnych, które mogą mieć wpływ na ustalenie ich praw i obowiązków, będących przedmiotem postępowania administracyjnego (art. 9 k.p.a.). Musi także w sposób wyczerpujący zebrać, rozpatrzyć i ocenić cały materiał dowodowy (art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.) oraz uzasadnić swoje rozstrzygnięcie zgodnie z wymogami określonymi w art. 107 § 3 k.p.a. Zdaniem Sądu Prezes ZUS, wydając zaskarżoną decyzję uchybił ww. regułom postępowania, w sposób mający istotny wpływ na wynik sprawy, w szczególności przez niewyczerpujące i mało wnikliwe rozpatrzenie materiału dowodowego. Przesłanki, o których mowa w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, nie zostały bowiem należycie zbadane i rozważone, o czym świadczy porównanie zaskarżonej decyzji oraz odpowiedzi na skargę, przy czym ta druga ma znacznie bardziej rozbudowane uzasadnienie. Organ podejmując rozstrzygnięcie oparł się na stwierdzeniu, że skarżący nie spełnia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej, gdyż pobiera zasiłek dla bezrobotnych z Powiatowego Urzędu Pracy w Sosnowcu, zatem w jego przypadku nie można stwierdzić, że zachodzi przesłanka braku niezbędnych środków utrzymania. Posłużenie się w art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej pojęciem niedookreślonym braku niezbędnych środków utrzymania , a nie kryterium kwotowym miało właśnie na celu umożliwienie organom stosującym prawo indywidualizację decyzji w każdym rozpatrywanym przypadku. Zdaniem Sądu nie można wyprowadzić generalnej tezy, że orzecznictwo sądowoadministracyjne traktuje minimalną emeryturę jako bezwzględny wskaźnik, od którego zależy przyznanie bądź odmowa przyznania świadczenia w drodze wyjątku, o którym mowa w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (por. wyrok z dnia 30 maja 2008 r., sygn. akt I OSK 137/08; wyrok z dnia 16 marca 2010 r., sygn. akt I OSK 1721/09). Świadczenie to ma znaczenie w tych sprawach jako swoiste kryterium odniesienia przy interpretacji pojęcia braku "niezbędnych środków utrzymania". Spełnia jedynie funkcję pomocniczą. W niniejszej sprawie organ w żaden sposób nie uzasadnił swojego stanowiska przemawiającego za tym, że kwota 689,20 złotych brutto miesięcznie jest kwotą wystarczająca na pokrycie niezbędnych środków utrzymania skarżącego. Powyższa kwota w ujęciu netto to 558,20 złotych. Jak wynika z akt sprawy skarżący jest osobą chorą na schizofrenię i musi regularnie zażywać leki. Koszt miesięczny tych leków to 300 złotych, tak więc na bieżące utrzymanie pozostaje skarżącemu kwota około 8 złotych dziennie, kwota ta wbrew twierdzeniom organu zdaniem Sądu nie jest wystarczająca do zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych. Ponadto w odpowiedzi na skargę organ wskazuje, że orzeczeniem z dnia [...] września 2019 r. skarżący został uznany za osobę częściowo niezdolną do pracy. Jak wynika z akt niniejszego postępowania wniosek o przyznanie dla skarżącego renty w drodze wyjątku z tytułu niezdolności do pracy do [...] września 2022 r. złożył ZUS w S. We wniosku wskazano, że sytuacja skarżącego pobierającego rentę w drodze wyjątku nie uległa zmianie. W aktach administracyjnych sprawy znajduje się orzeczenie lekarskie z dnia [...] września 2020 r. z którego wynika, że skarżący ma orzeczoną niezdolność do pracy do [...] września 2022 r., tak więc orzeczenie powyższe stoi w jawnej sprzeczności ze stanowiskiem ZUS zawartym w odpowiedzi na skargę. Rozpatrując ponownie sprawę organ będzie miał na względzie powyższe rozważania Sądu. Biorąc powyższe pod rozwagę działając na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a) p.p.s.a Sąd uchylił zaskarżoną decyzję, ponieważ zdaniem Sądu organ nie wykazał po stronie skarżącego braku zaistnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej.