II SA/Gl 733/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gliwicach w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Grzegorz Dobrowolski (spr.), Sędziowie Asesor WSA Tomasz Dziuk,, Sędzia NSA Łucja Franiczek, Protokolant Monika Rał, po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 15 października 2020 r. sprawy ze skargi A. N. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach z dnia [...] r. nr [...] w przedmiocie zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego 1. uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Prezydenta Miasta R. z dnia [...] r., nr [...]; 2. zasądza od Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Katowicach na rzecz skarżącej kwotę 480 (czterysta osiemdziesiąt) złotych tytułem zwrotu kosztów postępowania. UZASADNIENIE Decyzją z dnia [...] r., nr [...] Prezydent Miasta R. uznał, że kwoty wypłacone na rzecz W. N. za okres od 1 października 2018 r. do 30 września 2019 r. w wysokości 6.000,00 zł A. N. (dalej jako strona, skarżąca) były nienależnie pobranymi świadczeniami z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązał skarżącą do ich zwrotu. W treści uzasadnienia organ wskazał, powołując się na treść art. 2 pkt 7 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, że w związku z wyjściem na jaw nowych okoliczności faktycznych przedstawionych w postanowieniu o wznowieniu postępowania z dnia [...] r., znak [...] koniecznym stało się uchylenie decyzji z dnia [...], znak [...] przyznającej stronie prawo do świadczeń z funduszu alimentacyjnego i ponowne orzeczenie według stanu faktycznego decyzją z dnia [...] r., znak [...], mocą której odmówiono stronie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego z powodu przekroczenia kryterium dochodowego. Od powyższej decyzji strona złożyła odwołanie, w którym wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji i umorzenie postępowania. W treści uzasadnienia skarżąca wskazała, że ustalenie prawa do świadczenia nastąpiło w oparciu o przesłane przez nią dokumenty, a osoba która je weryfikowała była obowiązana zbadać czy osiągany przez nią dochód pozwala na przyznanie świadczenia. W związku z powyższym, zdaniem strony trudno uznać, aby pobierane przez nią świadczenie było nienależne. Skarżąca wskazała nadto na orzecznictwo Naczelnego Sądu Administracyjnego które różnicuje pojęcie świadczenia nienależnego od nienależnie pobranego. Strona wskazała, iż jej zdaniem błąd popełniony przez urzędnika obliczającego dochód nie może obciążać osoby, która działała w dobrej wierze. Skarżąca, na wypadek gdyby jej twierdzenia nie zostały uznane wskazała, iż zwrot świadczenia jest niemożliwy z uwagi na jego spożytkowanie na zaspokojenie potrzeb alimentacyjnych jej małoletniej córki. Zaskarżoną decyzją Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Katowicach utrzymało w mocy decyzję organu I instancji. W treści uzasadnienia organ wskazał, powołując się na szereg przepisów ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów, że świadczenia wypłacone skarżącej z funduszu alimentacyjnego były świadczeniami nienależnie pobranymi, ponieważ w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do jego przyznania. W związku z powyższym, zdaniem organu, należało orzec o ich zwrocie. Od powyższej decyzji strona złożyła skargę do sądu administracyjnego, której treść stanowi w zasadzie powielenie zarzutów zawartych w odwołaniu. W konsekwencji wniesiono o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Odpowiadając na skargę organ administracji wniósł o jej oddalenie w całości podtrzymując twierdzenia zawarte w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167) sądy administracyjne sprawują wymiar sprawiedliwości przez kontrolę działalności administracji publicznej, a kontrola ta sprawowana jest pod względem zgodności z prawem, jeżeli ustawy nie stanowią inaczej. Oznacza to, że sądy administracyjne nie orzekają merytorycznie, tj. nie wydają orzeczeń, co do istoty sprawy, lecz badają zgodność zaskarżonego aktu administracyjnego z obowiązującymi w dacie jego podjęcia przepisami prawa materialnego, określającymi prawa i obowiązki stron oraz przepisami procedury administracyjnej, normującymi zasady postępowania przed organami administracji publicznej. Z brzmienia zaś art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. wynika, że w przypadku, gdy sąd stwierdzi bądź to naruszenie prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy, bądź to naruszenie prawa dające podstawę do wznowienia postępowania administracyjnego, bądź wreszcie inne naruszenie przepisów postępowania, jeśli mogło ono mieć istotny wpływ na wynik sprawy, wówczas - w zależności od rodzaju naruszenia – uchyla decyzję lub postanowienie w całości lub w części, albo stwierdza ich nieważność bądź niezgodność z prawem. Nie ulega więc wątpliwości, że zaskarżona decyzja lub postanowienie mogą ulec uchyleniu tylko wtedy, gdy organom administracji publicznej można postawić uzasadniony zarzut naruszenia prawa, czy to materialnego, czy to procesowego, jeżeli naruszenie to miało, bądź mogło mieć wpływ na wynik sprawy. Przy tym z mocy art. 134 § 1 p.p.s.a. tejże kontroli legalności sad dokonuje także z urzędu, nie będąc związany zarzutami i wnioskami powołaną podstawą prawną. Materialnoprawną podstawą wydania zaskarżonej decyzji jest przepis art. 23 ust. 1 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (obecnie: Dz. U. z 2020 r., poz. 808), dalej zwana ustawą, zgodnie z którym osoba, która pobrała nienależnie świadczenia, jest obowiązana do ich zwrotu, przy czym "nienależnie pobrane świadczenia" to m.in. (art. 2 pkt 7 lit. c ustawy) wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia. W niniejszej sprawie organ odwoławczy w wyniku wznowienia postępowania uchylił decyzję przyznającą prawo do świadczenia z funduszu alimentacyjnego, a następnie odmówił jego przyznania. W konsekwencji tej decyzji organ wydał następnie zaskarżoną decyzję stwierdzającą, że świadczenia pobrane na podstawie uchylonej decyzji są świadczeniami nienależnie pobranymi i orzekł o ich zwrocie. Decyzja ta, w ocenie składu orzekającego, jest wadliwa. Zdaniem Sądu, okoliczność, że wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło w związku z uchyleniem decyzji przyznającej świadczenie, nie zwalniało organu z obowiązku dokonania oceny, czy skarżąca miała świadomość, że domaga się świadczenia, które jej się nie należy. Instytucja świadczenia nienależnie pobranego, została uregulowana w przytoczonym powyżej przepisie art. 2 pkt 7 lit. c ustawy. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wskazuje się, iż należy rozróżnić pojęcie "nienależnego świadczenia" od pojęcia "świadczenia nienależnie pobranego". W nawiązaniu do powyższego przyjmuje się, że "nienależne świadczenie" jest pojęciem obiektywnym, występującym wówczas, gdy świadczenie zostaje wypłacone bez podstawy prawnej lub gdy podstawa taka odpadła, a z kolei "świadczenie nienależnie pobrane" to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy dotyczące stanu jej świadomości (woli) lub określone działania (zaniechania). W nawiązaniu do zaprezentowanej koncepcji art. 2 pkt 7 lit. c ustawy wprowadza pojęcie "świadczenia nienależnie pobranego", co oznacza, że obowiązek zwrotu takiego świadczenia, obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy. W związku z powyższym w postępowaniu tym organ jest zobowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że świadczenie to miało charakter nienależnego. Nadto należy przyjąć, że "świadczenie nienależnie pobrane", o którym mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, nie jest uzależnione od winy osoby, która pobrała to świadczenie, inaczej niż w pozostałych przypadkach wymienionych w art. 2 pkt 7 ustawy, lecz zależy wyłącznie od wyeliminowania z obrotu prawnego decyzji je przyznającej, skoro od początku ono nie przysługiwało, jednakże Sąd w składzie niniejszym tego stanowiska nie podziela. Należy bowiem zwrócić uwagę, iż również w tym przypadku ustawodawca posługuje się pojęciem "świadczenia nienależnie pobranego", a nie "świadczenia nienależnego", stąd też przy ustalaniu - na podstawie ww. przepisu - świadczenia nienależnie pobranego i orzekaniu o jego zwrocie, nie wystarczy samo stwierdzenie, że w związku z postępowaniem wznowieniowym bądź w przedmiocie stwierdzenia nieważności, została wyeliminowana decyzja przyznająca świadczenie, a więc że odpadła podstawa prawna przyznania świadczenia, ale nieodzowne jest również ustalenie, czy osoba, która świadczenie pobierała wiedziała, że świadczenie to jej nie przysługuje. Należy wskazać, iż postępowania nadzwyczajne (w przedmiocie wznowienia czy stwierdzenia nieważności), o których mowa w art. 2 pkt 7 lit. c ustawy, są prowadzone niezależnie od postępowania w przedmiocie ustalenia świadczeń nienależnie pobranych i zwrotu tych świadczeń, a w postępowaniach tych kwestia świadomości osoby pobierającej świadczenia, że świadczenie jej się nie należy, nie jest badana. Organ ocenia w nich tylko czy zachodzą podstawy wznowieniowe, wymienione w art. 145 k.p.a. bądź przesłanki stwierdzenia nieważności decyzji, o których mowa w art. 156 k.p.a. Oznacza to, że gdy na skutek postępowań nadzwyczajnych odpadnie podstawa prawna przyznania świadczeń, tj. gdy zostanie wyeliminowana decyzja o przyznaniu tych świadczeń, to pobrane w takich sytuacjach świadczenie można zakwalifikować wyłącznie jako "świadczenie nienależne". Skoro jednak ustawodawca przewidział w art. 23 ust. 1 ustawy, że zwrotowi podlega "świadczenie nienależnie pobrane", a nie "świadczenie nienależne", a jednocześnie jako "świadczenie nienależnie pobrane" w art. 2 pkt 7 lit. c tej ustawy potraktował także "wypłacone bez podstawy prawnej lub z rażącym naruszeniem prawa, jeżeli stwierdzono nieważność decyzji przyznającej świadczenie albo w wyniku wznowienia postępowania uchylono decyzję przyznającą świadczenie i odmówiono prawa do świadczenia", to w takim przypadku organ orzekając następnie o zwrocie świadczenia, powinien również zbadać, czy strona była świadoma tego, że świadczenie jej się nie należy, a więc organ powinien w każdym wypadku oceniać winę strony. W związku z powyższym należy stwierdzić, iż w niniejszej sprawie należało badać, a czego organ nie uczynił, czy strona skarżąca pobierając sporne świadczenie z funduszu alimentacyjnego wiedziała o tym, że nie zachodzą przesłanki do przyznania jej wnioskowanego świadczenia. Jak wynika z akt sprawy skarżąca przedkładając wymagane w sprawie dokumenty wypełniła, w jej ocenie, ciążące na niej obowiązki, a uzyskując pozytywną decyzję przyznającą jej wnioskowane świadczenie, nie miała świadomości, że świadczenie jej nie przysługuje. Powyższe potwierdza wydana w sprawie decyzja o przyznaniu świadczenia. W związku z powyższym, orzekając obecnie o zwrocie nienależnie pobranego świadczenia, organ powinien odnieść się do tych okoliczności, gdyż w razie stwierdzenia braku świadomości skarżącej, niemożliwe jest uznanie, że skarżąca pobrała "nienależnie" te świadczenia. Jak stwierdził bowiem Naczelny Sąd Administracyjny w wyroku z dnia 14 grudnia 2009 r., sygn. akt I OSK 826/09 obowiązek zwrotu świadczenia nienależnego obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została skutecznie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń, jak też tej osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań lub dokumentów albo w innych przypadkach świadomego wprowadzenia w błąd instytucji zobowiązanej do wypłaty świadczenia. W związku z powyższym Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i lit. c i art. 135 ustawy p.p.s.a. orzekł jak w sentencji. Rozpatrując sprawę ponownie, organ uwzględni powyższe rozważania.