I OZ 918/07

SENTENCJA Dnia 4 grudnia 2007 roku Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Sędzia NSA Tomasz Zbrojewski, , , po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2007 roku na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażaleń Ł. U. i F. U. na postanowienia Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie z dnia 23 października 2007 roku, sygn. akt III SA/Lu 281/07 o odmowie przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skarg Ł. U. i F. U. na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...], nr [...] w przedmiocie ustalenia kosztów postępowania rozgraniczeniowego p o s t a n a w i a: oddalić zażalenia. UZASADNIENIE Zaskarżonymi postanowieniami z dnia 23 października 2007r., wydanymi w sprawie sygn. akt III SA/Lu 281/07, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie odmówił F. U. i Ł. U. przyznania prawa pomocy w zakresie częściowym – zwolnienia od kosztów sądowych. W ich uzasadnieniach podano, że we wniesionych do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Lublinie skargach na postanowienie Samorządowego Kolegium Odwoławczego w C. z dnia [...] w przedmiocie ustalenia kosztów postępowania rozgraniczeniowego skarżący wnieśli o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym przez zwolnienie od wpisów od skarg powołując się na trudną sytuację materialną z uwagi na konieczność ponoszenia dużych kosztów leczenia chorób związanych z wiekiem. We wnioskach skarżący podali także, iż pozostają we wspólnym gospodarstwie domowym, są współwłaścicielami budynku mieszkalnego położonego na nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha i nie posiadają zasobów pieniężnych oraz przedmiotów wartościowych. Utrzymują się z emerytur: skarżący w wysokości [...] zł brutto, skarżąca w wysokości [...] zł brutto, a z tytułu dopłat bezpośrednich w 2006r. otrzymali kwotę [...] zł. Do wniosków o przyznanie prawa pomocy skarżący dołączyli decyzje ZUS z dnia [...] lutego i [...] marca 2007r. o ustaleniu wysokości emerytur oraz dokumenty dotyczące leczenia szpitalnego. Wezwani przez Referendarza sądowego do złożenia dokumentów źródłowych i dodatkowych oświadczeń skarżący oświadczyli, że wydatki na utrzymanie gospodarstwa domowego wynoszą: energia elektryczna – 200 – 100 zł na dwa miesiące, podatek 524 zł, telefon – 100 zł miesięcznie, ubranie i wyżywienie – 300 zł na każdego z małżonków, zaś na leczenie i zakup leków każde z nich wydaje po 100 zł miesięcznie. Dom, w którym zamieszkują ma powierzchnię [...] m2. Posiadają oborę wybudowaną w 1965r., stodołę wybudowaną w 1976r. oraz garaż. Budynki wymagają remontu zadaszenia. Ponadto posiadają następujące maszyny rolnicze: opryskiwacz rolniczy, pług trzyskibowy (rok prod. 1985), ciągnik rolniczy [...] (rok prod. 1989), kultywator własnej konstrukcji i rozrzutnik (rok prod. 1984). Skarżący przedłożyli również zaświadczenie Wójta Gminy W. U. z dnia [...] lipca 2007r. stwierdzające, że F. U. posiada na terenie gminy grunty o powierzchni [...] ha ([...] ha przeliczeniowych), z których dochód roczny wynosi [...] zł, a Ł. U. i F. U. są współwłaścicielami w 5/6 części gruntów o pow. [...] ha ([...] ha przeliczeniowych), z których dochód wynosi [...] zł, decyzję Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w W. z dnia [...] o przyznaniu F. U. płatności bezpośrednich do gruntów rolnych na 2006r. w łącznej wysokości [...] zł, z której wynika, że obszary objęte dopłatą wynoszą [...] ha. Postanowieniami z dnia 3 sierpnia 2007r. Referendarz sądowy odmówił skarżącym przyznania prawa pomocy z uwagi na nie spełnienie wymogów określonych w art. 246 § 1 pkt 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej p.p.s.a. Wnioskodawcy wnieśli sprzeciwy od tych postanowień. Zarządzeniami z dnia 6 i 27 września 2007r. wezwano skarżących do złożenia wyjaśnień, jaka jest powierzchnia nieruchomości rolnych, których są właścicielami lub współwłaścicielami oraz skąd wynika różnica w powierzchni gruntów: [...] ha – wynikającej z decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w W. z dnia [...] października 2006r. o przyznaniu płatności bezpośrednich do gruntów rolnych, [...] ha – deklarowanej we wniosku o przyznanie prawa pomocy, [...] ha ([...] ha przeliczeniowych) – wskazanych w zaświadczeniu Wójta Gminy W. U. z dnia [...], jako własność F. U. oraz [...] ha ([...] ha przeliczeniowych) – wskazanych w tym zaświadczeniu jako współwłasność skarżących. Wnioskodawcy mieli także wyjaśnić, czy są właścicielami lub współwłaścicielami gruntów rolnych na terenie innej gminy niż W. U. W odpowiedzi na to wezwanie skarżący podali, że powierzchnia gruntów określona w decyzji Kierownika Biura Powiatowego ARiMR w W. przekraczająca wielkości podane w oświadczeniach i w nakazie płatniczym wynika z dzierżawy nieruchomości, a grunty będące ich własnością leżą wyłącznie w gminie W. U. Wyjaśnienia takie Sąd I instancji uznał za niewystarczające i wezwał wnioskodawców do złożenia kopii umowy dzierżawy nieruchomości, wskazania, jaka jest powierzchnia przeliczeniowa dzierżawionej nieruchomości oraz podania wartości przychodu otrzymanego dotychczas z tytułu pobierania pożytków z dzierżawionej nieruchomości. W odpowiedzi na to wezwanie wnioskodawcy przesłali umowę dzierżawy nieruchomości rolnej o powierzchni [...] ha zawartą z Agencją Nieruchomości Rolnych Oddział Terenowy w L. z dnia [...] oraz wyjaśnili, że pozostałą częścią nieruchomości władają na podstawie umów ustnych. Wskazali też, że trudno określić przychody z dzierżawionych nieruchomości, jednak z pewnością nie stanowią one kwot zbliżonych do wyliczeń, na podstawie których określono dochodowość produkcji rolnej w zaświadczeniu Urzędu Gminy. Dokonując oceny przedstawionych przez wnioskodawców danych Wojewódzki Sąd Administracyjny w Lublinie zauważył, że w zakresie ustalania okoliczności uzasadniających przyznanie prawa pomocy w całości lub części (art. 246 § 1 p.p.s.a.) nie może przeprowadzać dochodzenia, gdyż przepisy ustawy nie wyposażają go w takie kompetencje i opierać się musi na oświadczeniu wnioskodawcy, względnie dokumentach źródłowych, jeśli takie istnieją (art. 255 p.p.s.a.). Zwrócił uwagę na wynikający z art. 246 § 1 i 2 p.p.s.a. ciężar dowodu spoczywający na stronie składającej wniosek o przyznanie prawa pomocy, która winna wykazać, iż nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania lub ich części oraz na negatywny skutek nie dopełnienia w całości lub w części obowiązku złożenia dokumentów źródłowych dotyczących stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego. Sąd I instancji stwierdził, iż przedstawione dane nie pozwalają ocenić stanu majątkowego ani przychodów wnioskodawców, którzy nie chcą albo nie potrafią wykazać swego majątku i nie stosują się do wezwań. Ich wyjaśnienia są nazbyt ogólnikowe bądź nawet wprowadzają w błąd, zaś podejmowane starania najpierw referendarza, a potem Sądu, zmierzające do wyjaśnienia tych kwestii nie odnoszą rezultatów. W ocenie Sądu I instancji trudna sytuacja majątkowa wnioskodawców nie została zatem uprawdopodobniona, a ich udokumentowane dochody pozwalają na jej odmienną ocenę. W zażaleniach na te postanowienia F. U. i Ł. U., zarzucając naruszenie art. 246 § 1 p.p.s.a. poprzez uznanie, że nie wykazali, iż nie są w stanie ponieść kosztów postępowania, wnieśli o ich uchylenie i przyznanie prawa pomocy. W uzasadnieniach skarżący zarzucili, iż błędne są ustalenia Sądu I instancji, co do braku możliwości dokonania oceny ich stanu majątkowego i przychodów, gdyż przedstawili szczegółowe dane na temat posiadanych przedmiotów majątkowych. Zawsze wykonywali wezwania Sądu i nie mieli na uwadze ukrywania żadnych dochodów, zaś ewentualne niejasności stanowić mogły wynik zwykłej niedokładności. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenia nie są zasadne. Zgodnie z art. 199 p.p.s.a. zasadą postępowania sądowoadministracyjnego jest ponoszenie przez strony kosztów związanych z ich udziałem w sprawie. Zwolnienie od kosztów sądowych następuje natomiast w drodze wyjątku i odnosi się do sytuacji, w których strona nie jest w stanie ponieść kosztów postępowania w całości lub też częściowo. Z tych też względów instytucja przyznania prawa pomocy może mieć zastosowanie tylko względem osób znajdujących się w bardzo trudnej sytuacji materialnej, a więc rzeczywiście ubogich, które ze względu na okoliczności życiowe pozbawione są środków do życia bądź środki te są bardzo ograniczone i umożliwiają zaspokojenie tylko podstawowych potrzeb życiowych. Podstawę sformułowanego we wnioskach skarżących żądania o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych – wpisu od skargi stanowi art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. W myśl tego przepisu przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie częściowym – gdy wykaże, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania, bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Podkreślić w związku z tym należy, iż w doktrynie postępowania sądowoadministracyjnego przyjmuje się, że strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, nawet gdyby miało to nastąpić z uszczerbkiem utrzymania koniecznego dla niej i jej rodziny (por. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz J. P. Tarno. Wydawnictwo Prawnicze. LexisNexis, Warszawa 2004, str. 320). Przyznanie prawa pomocy bądź odmowa jego przyznania muszą się, więc opierać na kryteriach ustawowych określonych w art. 246 p.p.s.a. Zgodnie z art. 252 § 1 p.p.s.a. wniosek o przyznanie prawa pomocy powinien zawierać oświadczenie strony obejmujące dokładne dane o stanie majątkowym i dochodach, stanie rodzinnym oraz oświadczenie strony o niezatrudnieniu lub niepozostawaniu w innym stosunku prawnym z adwokatem, radcą prawnym, doradcą podatkowym lub rzecznikiem patentowym. Jeżeli oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się nie wystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest obowiązana złożyć na wezwanie w zakreślonym terminie, dodatkowe oświadczenie lub przedłożyć dokumenty dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). Orzekając o przyznaniu prawa pomocy Sąd uprawniony jest do dokonania oceny okoliczności powołanych we wniosku jedynie w oparciu o dane zamieszczone w urzędowym formularzu oraz dodatkowych oświadczeniach i dokumentach przez nią złożonych, w tym uzupełnionych w trybie art. 255 p.p.s.a. Ciężar dowodu wykazania okoliczności, o jakich mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., spoczywa zatem na wnioskującym o udzielenie tej pomocy, na co słusznie zwrócił uwagę Sąd I instancji w uzasadnieniach zaskarżonych postanowień. Nie wypełnienie przesłanek określonych w tym przepisie skutkuje oddaleniem wniosku (por. np. postanowienie NSA z dnia 6 października 2004r., sygn. akt GZ 71/04 – ONSAiWSA z 2005r., nr 1, poz. 8, postanowienie NSA z dnia 31 grudnia 2004r., sygn. akt GZ 146/04 – nie publikowane, postanowienie NSA z dnia 18 lutego 2005r., sygn. akt OZ 1510/04 – nie publikowane, postanowienie NSA z dnia 22 kwietnia 2005r., sygn. akt II OZ 260/05 – nie publikowane). Tym samym wnioskujący o przyznanie prawa pomocy musi przedstawić sądowi stosowną argumentację, która potwierdzałaby jego niezdolność do pokrycia pełnych kosztów postępowania. W ocenie Naczelnego Sądu Administracyjnego podzielić należy stanowisko i ustalenia poczynione przez Sąd I instancji, iż przedstawione przez skarżących dane miały charakter niespójny, zaś wynikająca z ich oświadczeń oraz przedstawionych na żądanie tego Sądu dokumentów sytuacja majątkowa nie pozwalała przyjąć, że złożone przez nich wnioski o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od wpisu sądowego zasługiwały na uwzględnienie. Skarżący nie wykazali bowiem w sposób przekonujący niemożności poniesienia pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Zauważyć trzeba, że wpis od skarg na postanowienia wydane w postępowaniu administracyjnym, którego dotyczą zawarte we wnioskach żądania, zgodnie z § 2 ust. 1 pkt 1 rozporządzenia Rady Ministrów z dnia 16 grudnia 2003r. w sprawie wysokości oraz szczegółowych zasad pobierania wpisu w postępowaniu przed sądami administracyjnymi wynosi 100 zł (Dz.U. nr 221, poz. 2192 ze zm.). Z oświadczeń skarżących i przedłożonych dokumentów źródłowych niewątpliwie wynika, że posiadają oni majątek zarówno w postaci nieruchomości rolnych, jak i maszyn rolniczych, oraz osiągają stałe dochody w postaci emerytur. Poza tym w związku z prowadzeniem gospodarstwa rolnego otrzymali w 2006r. dopłaty bezpośrednie do gruntów rolnych w funduszy unijnych i środków krajowych w wysokości [...] zł, chociaż we wnioskach o przyznanie prawa pomocy podali jedynie kwotę [...] zł. W piśmie z dnia 8 października 2007r., stanowiącym odpowiedź na wezwanie Sądu I instancji, nie potrafili z kolei określić wartości przychodu z dzierżawionych nieruchomości oraz kwot uzyskanych ze sprzedaży produktów rolnych, pomimo kwestionowania określonej w zaświadczeniu Wójta Gminy U. dochodowości stanowiącego ich własność gospodarstwa rolnego na łączną kwotę [...] zł. Z tych względów Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 p.p.s.a. w związku z art. 197 p.p.s.a., oddalił zażalenia.