I OSK 3261/18

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Maciej Dybowski, Sędzia NSA Rafał Stasikowski, Sędzia del. NSA Grzegorz Jankowski (spr.), , po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2019 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej A. K. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 10 maja 2018 r. sygn. akt III SA/Gd 60/18 w sprawie ze skarg Arkadiusza K. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązania do ich zwrotu oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 10 maja 2018 r., sygn. akt III SA/Gd 60/18 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalił skargi A. K. na decyzje Samorządowego Kolegium Odwoławczego w [...] z dnia [...] 2017 r. nr [...] i [...] w przedmiocie nienależnie pobranych świadczeń z funduszu alimentacyjnego oraz zobowiązania do ich zwrotu. Powyższe rozstrzygnięcie zapadło w następującym stanie faktycznym i prawnym. Wnioskiem z dnia [...] września 2015 r. A. K. wystąpił o ustalenie prawa do świadczeń z funduszu alimentacyjnego, wskazując, że poza nim w skład jego rodziny wchodzi: ojciec P. K. oraz rodzeństwo S. K. i A. K. Decyzją z dnia [...] 2015 r. nr [...] Burmistrz Miasta [...] przyznał A. K. wnioskowane świadczenie w kwocie 100 zł miesięcznie na okres od 1 października 2015 r. do 30 września 2016 r. Następnie decyzją z dnia [...] lipca 2017 r., nr [...] orzekł, że świadczenie alimentacyjne pobrane przez A. K. w okresie od 1 stycznia 2016 r. do 30 września 2016 r. w kwocie 900 zł jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązał A. K. do jego zwrotu wraz z odsetkami. Kolejnym wnioskiem z dnia [...] marca 2017 r. A. K. wystąpił o ustalenie prawa do rzeczonych świadczeń, wskazując taki sam skład rodziny. Na mocy decyzji z dnia [...] kwietnia 2017 r. nr [...] Burmistrz Miasta [...] przyznał wnioskodawcy świadczenie z funduszu alimentacyjnego w kwocie 100 zł miesięcznie na okres od 1 marca 2017 r. do 30 września 2017 r., ustalając następnie w decyzji z dnia 21 lipca 2017 r., że ww. świadczenie pobrane w okresie od 1 marca 2017 r. do 30 kwietnia 2017 r. w kwocie 200 zł również jest świadczeniem nienależnie pobranym oraz zobowiązał stronę do zwrotu tego świadczenia wraz z odsetkami. Organ wyjaśnił, że w związku z umieszczeniem A. K. w instytucji zapewniającej całodobowe utrzymanie, ponownie przeliczono dochód rodziny, który przekroczył kryterium dochodowe. O powyższym fakcie, mimo obowiązku wynikającego z art. 19 ust. 1 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów A. K. nie poinformował organu, natomiast Ośrodek wypłacający świadczenia powziął wiedzę o tym fakcie dopiero w dniu [...] maja 2017 r. Z powyższych względów świadczenie za wskazany okres jest świadczeniem nienależnie pobranym i podlega zwrotowi na podstawie art. 23 ust. 1 ww. ustawy. Rozpoznając odwołania, zaskarżoną decyzją z dnia [...] listopada 2017 r., nr [...] Samorządowe Kolegium Odwoławcze w [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...] oraz decyzją z tej samej daty nr [...] utrzymało w mocy decyzję organu I instancji z dnia [...] lipca 2017 r. nr [...]. W pierwszej kolejności wyjaśniono, że zgodnie z podpisanym pod rygorem odpowiedzialności karnej oświadczeniem, A. K. obowiązany był poinformować organ o umieszczeniu A. K. w 2015 r. w placówce Opiekuńczo Wychowawczej, a od marca 2016 r. w Ognisku Wychowawczym w [...], ponieważ doszło do zmiany w liczbie członków rodziny. Powyższe w przypadku sprawy o sygn. akt [...] oznacza, że po dniu złożenia wniosku, tj. w dniu [...] grudnia 2015 r., A. K. została umieszczona w placówce opieki całodobowej i nastąpiła zmiana w liczbie członków rodziny, skutkująca podwyższeniem dochodu na osobę w rodzinie, a tym samym wnioskodawca po dniu [...] grudnia 2015 r. nie był uprawniony do świadczenia, które było świadczeniem nienależnie pobranym z powodu wskazanego w art. 2 pkt 7 lit. a ustawy. Odnośnie sprawy o sygn. akt [...] organ podał, że w sytuacji, gdy A. K. w 2015 została umieszczona w Placówce Opiekuńczo Wychowawczej, a od marca 2016 r. przebywa w Ognisku Wychowawczym w [...], doszło do zmiany w liczbie członków rodziny i wpisanie jej przez A. K. we wniosku o przyznanie świadczenia oznaczało świadome wprowadzenie organu w błąd. W skargach do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku, A. K. zarzucił wydanym decyzjom naruszenie art. 2 pkt 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów w zw. z art. 7, 77 i 80 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie, że członkiem jego rodziny jest również jego siostrzeniec K. K. Sprawę ze skargi na decyzję z dnia [...] listopada 2017 r. nr [...] zarejestrowano pod sygn. akt III SA/Gd 60/18, a na decyzję nr [...] pod sygn. akt III SA/Gd 61/18, natomiast na rozprawie w dniu 10 maja 2018 r. WSA w Gdańsku postanowił zarządzić ich połączenie do wspólnego rozpoznania i rozstrzygnięcia i prowadzić je dalej pod sygn. akt III SA/Gd 60/18. W uzasadnieniu wydanego wyroku, Sąd podzielając w całości stanowisko organów wywiódł, iż w orzecznictwie dotyczącym art. 2 pkt 7 lit. a oraz art. 23 ust. 1 ustawy stanowiących podstawę zaskarżonych rozstrzygnięć, ukształtowany został pogląd, zgodnie z którym istotną cechą konstrukcji nienależnie pobranego świadczenia jest zamiar i świadomość osoby, która świadczenie pobrała, co do faktu, że jej się ono nie należy, co wiąże się z prawidłowym pouczeniem o przesłankach nabycia lub utraty prawa do świadczenia. Wydanie przez organ decyzji zobowiązującej do zwrotu nienależnie pobranego świadczenia z funduszu alimentacyjnego może nastąpić dopiero po stwierdzeniu, że zachodzi jedna z przesłanek wymienionych w art. 2 pkt 7 ustawy. Dlatego w postępowaniu o uznanie świadczeń za nienależnie pobrane, organ jest obowiązany ustalić, czy nieuprawnione pobranie świadczenia nastąpiło z "winy" strony i w konsekwencji, że miało ono charakter nienależnego w rozumieniu art. 2 pkt 7 ustawy. Nadto przyjmuje się, że obowiązek obciąża tylko tego, kto przyjął świadczenie w złej wierze, wiedząc, że mu się ono nie należy, co dotyczy zarówno osoby, która została pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń oraz osoby, która uzyskała świadczenie na podstawie nieprawdziwych zeznań, dokumentów albo świadomego wprowadzenia instytucji w błąd. Odnosząc się do spornej kwestii oceny składu rodziny skarżącego Sąd wyjaśnił, że definicja legalna "rodziny" zawarta w art. 2 pkt 12 ustawy nie zawiera zwrotów niedookreślonych i nie pozostawia miejsca na swobodną interpretację. "Rodzinę" tworzą tylko wymienione w tym przepisie podmioty, zaś organy administracji nie mają możliwości odstąpienia od tej definicji na korzyść innego rozumienia tego terminu. W świetle powyższego Sąd za bezzasadne uznał twierdzenie skarżącego, że organy winny uwzględnić w składzie rodziny jego siostrzeńca. Bez znaczenia jest fakt wspólnego zamieszkiwania siostrzeńca ze skarżącym i pozostawanie na utrzymaniu jego ojca, ponieważ zgodnie z definicją warunkiem istnienia rodziny nie jest wspólne zamieszkiwanie, czy prowadzenie gospodarstwa domowego. Dodatkowo Sąd zaznaczył, że ojciec skarżącego jest opiekunem prawnym siostrzeńca skarżącego, a zgodnie z art. 2 pkt 12 lit. a ustawy do rodziny nie zalicza się dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego. Konsekwencją wyłączenia ze składu rodziny dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, jest uregulowanie przyjęte w art. 9 ust. 12 ustawy, zgodnie z którym w przypadku, gdy prawo do świadczeń ustala się osobie uprawnionej pozostającej pod opieką opiekuna prawnego, ustalając dochód, uwzględnia się tylko dochód osoby uprawnionej. W skardze kasacyjnej od opisanego wyroku A. K. zarzucił naruszenie prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 12 ww. ustawy polegającą na przyjęciu, że siostrzeniec uprawnionego, będący jednocześnie pod opieką dziadka, nie należy do rodziny w rozumieniu tego przepisu w sytuacji, w której wszyscy (uprawniony, jego siostrzeniec oraz dziadek siostrzeńca będący jego opiekunem prawnym, a jednocześnie ojcem uprawnionego) prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Mając na uwadze opisane uchybienia, skarżący wniósł o: - uchylenie w całości zaskarżonego wyroku, - rozpoznanie skargi kasacyjnej na posiedzeniu niejawnym, - zasądzenie od organu administracji na jego rzecz kosztów postępowania wg norm przepisanych. Naczelny Sąd Administracyjny u z n a ł, co następuje: Zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j.: Dz.U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm. – dalej: p.p.s.a.), Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej, bierze jednak z urzędu pod rozwagę nieważność postępowania. W sprawie nie występują, enumeratywnie wyliczone w art. 183 § 2 p.p.s.a., przesłanki nieważności postępowania sądowoadministracyjnego. Z tego względu, przy rozpoznaniu sprawy, Naczelny Sąd Administracyjny związany był granicami skargi kasacyjnej. Skarga kasacyjna nie zawierała usprawiedliwionych podstaw. W skardze kasacyjnej zawarto zarzut naruszenia prawa materialnego przez błędną wykładnię art. 2 pkt 12 ustawy z dnia 7 września 2007 r. o pomocy osobom uprawnionym do alimentów (Dz. U. z 2018 r. poz. 554 ze zm.) polegająca na przyjęciu, że siostrzeniec uprawnionego, będący jednocześnie pod opieką prawną dziadka, nie należy do rodziny w rozumieniu tego przepisu w sytuacji, w której wszyscy (uprawniony, jego siostrzeniec oraz dziadek siostrzeńca będący jego opiekunem prawnym, a jednocześnie ojcem uprawnionego) prowadzą wspólne gospodarstwo domowe. Naczelny Sąd Administracyjny uważa, że Sąd I instancji przeprowadził trafną wykładnię wymienionego wyżej przepisu. W myśl art. 2 ust. 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów pojęcie "rodzina" oznacza rodziców osoby uprawnionej, małżonka rodzica osoby uprawnionej, osobę, z którą rodzic osoby uprawnionej wychowuje wspólne dziecko, pozostające na ich utrzymaniu dzieci w wieku do ukończenia 25. roku życia oraz dziecko, które ukończyło 25. rok życia otrzymujące świadczenia z funduszu alimentacyjnego lub legitymujące się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności, jeżeli w związku z tą niepełnosprawnością przysługuje świadczenie pielęgnacyjne lub specjalny zasiłek opiekuńczy, o których mowa w ustawie z dnia 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (Dz. U. z 2018 r. poz. 2220 i 2354 oraz z 2019 r. poz. 60 i 303) albo zasiłek dla opiekuna, o którym mowa w ustawie z dnia 4 kwietnia 2014 r. o ustaleniu i wypłacie zasiłków dla opiekunów (Dz. U. z 2017 r. poz. 2092), a także osobę uprawnioną. Do rodziny nie zalicza się natomiast dziecka pozostającego pod opieką opiekuna prawnego, dziecka pozostającego w związku małżeńskim, rodzica osoby uprawnionej zobowiązanego tytułem wykonawczym pochodzącym lub zatwierdzonym przez sąd do alimentów na jej rzecz. Istotą sporu w niniejszej sprawie stanowi interpretacja pojęcia rodziny. W art. 2 pkt 12 ustawy o pomocy osobom uprawnionym do alimentów ustawodawca zawarł krąg osób tworzących rodzinę. Zgodzić się należy ze stanowiskiem Sądu I instancji, że z treści tego przepisu nie wynika, aby zaliczenie do członków rodziny obwarowane było dodatkowymi warunkami. Istotne jest czy dana osoba zalicza się do kręgu osób wymienionych w tym przepisie. Zatem bez znaczenia dla potrzeb ustalenia uprawnienia do otrzymywania świadczenia alimentacyjnego jest pozostawanie z osobą uprawnioną do świadczeń we wspólnym gospodarstwie domowym, czy też w bliskich relacjach. Znaczenie i zakres pojęcia "rodziny" pozostaje bowiem, na potrzeby spraw dotyczących świadczeń alimentacyjnych w oderwaniu od rozumienia języka potocznego lub prawnego (definicji przyjętych w innych aktach prawnych). Stanowisko takie ugruntowane jest w orzecznictwie i w pełni aprobuje je Naczelny Sąd Administracyjny orzekający w przedmiotowej sprawie (por. wyrok NSA z dnia 16 czerwca 2016 r., sygn. akt I OSK 2228/14, wyrok NSA z dnia 23 lutego 2017 r., sygn. akt I OSK 2430/16 i wyrok NSA z dnia 21 marca 2019 r. sygn. akt OSK 2088/18). Wobec prawidłowej wykładni przepisów prawa materialnego zarzut skargi kasacyjnej okazał się nieskuteczny. Mając powyższe na uwadze, Naczelny Sąd Administracyjny na postawie art. 184 p.p.s.a. orzekł jak w sentencji.