I OSK 1371/11

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: sędzia NSA Małgorzata Pocztarek Sędziowie: sędzia NSA Ewa Dzbeńska sędzia WSA del. Marian Wolanin (spr.) Protokolant asystent sędziego Maciej Kozłowski po rozpoznaniu w dniu 15 grudnia 2011 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej R. P. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 7 kwietnia 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 2137/10 w sprawie ze skargi R. P. na decyzję Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwolnienia z zawodowej służby wojskowej oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 7 kwietnia 2011 r. sygn. akt II SA/Wa 2137/10 Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie oddalił skargę R. P. na decyzję Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z dnia [...] października 2010 r. nr [...] w przedmiocie zwolnienia z zawodowej służby wojskowej. W uzasadnieniu wyroku Sąd przytoczył następujące okoliczności faktyczne i prawne sprawy. Pismem z dnia [...] kwietnia 2010 r. R. P. wypowiedział stosunek służbowy zawodowej służby wojskowej, zaś we wniosku z dnia [...] kwietnia 2010 r. złożył oświadczenie o wycofaniu wypowiedzenia, powołując się na okoliczność przebywania na zwolnieniu lekarskim i zażywania lekarstw, pod wpływem których podjął złą decyzję. Na wycofanie wypowiedzenia organ zwalniający nie wyraził zgody, informując o tym zainteresowanego pismem z dnia [...] maja 2010 r. Dowódca Wojsk Lądowych rozkazem personalnym nr [...] z dnia [...] czerwca 2010 r. zwolnił R. P. z zawodowej służby wojskowej i przeniósł do rezerwy z dniem 31 października 2010 r. wskutek upływu terminu wypowiedzenia stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej dokonanego przez żołnierza zawodowego. Utrzymując w mocy powołany rozkaz personalny z dnia [...] czerwca 2010 r. Szef Sztabu Generalnego Wojska Polskiego stwierdził, że Dowódca Wojsk Lądowych zrealizował wymóg zawarty w art. 114 ust. 1 ustawy pragmatycznej i zwolnił podoficera z zawodowej służby wojskowej ustalając datę zwolnienia na dzień 31 października 2010 r. Mając na uwadze, że wypowiedzenie żołnierza do Dowództwa Wojsk Lądowych wpłynęło w dniu [...] maja 2010 r., organ pierwszej instancji nie wyraził zgody na skrócenie okresu wypowiedzenia. Ustawa o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych oraz kodeks postępowania administracyjnego nie regulują problematyki oceny skuteczności oświadczenia woli składanego w toku postępowania o wypowiedzenie stosunku zawodowej służby wojskowej. Instytucja ta jest zastrzeżona dla przepisów kodeksu cywilnego, dlatego Dowódca Wojsk Lądowych, działając na podstawie §11 ust. 5 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej w sprawie zwalniania żołnierzy zawodowych z zawodowej służby wojskowej, wniosek zainteresowanego o wycofanie wypowiedzenia stosunku zawodowej służby wojskowej rozpatrzył negatywnie, o czym poinformował go w piśmie z dnia [...] maja 2010 r., doręczonym w dniu [...] czerwca 2010 r. Oddalając skargę R. P. na decyzję Szefa Sztabu Generalnego Wojska Polskiego z dnia [...] października 2010 r. Sąd pierwszej instancji wskazał, że wypowiedzenie przez skarżącego stosunku służbowego z wnioskiem o skrócenie okresu wypowiedzenia do jednego miesiąca, na co organ zwalniający nie wyraził zgody, spowodowało zaistnienie obligatoryjnej przesłanki do zwolnienia skarżącego ze służby, przewidzianej w art. 111 pkt 9 lit. a ustawy z dnia 11 września 2003 r. o służbie wojskowej żołnierzy zawodowych. Skarżący wypowiedział stosunek służbowy w formie pisemnej, składając oświadczenie wskazujące jednoznacznie na zamiar dokonania wypowiedzenia, a zatem z zachowaniem kryteriów określonych w §11 ust. 3 rozporządzenia Ministra Obrony Narodowej z dnia 29 stycznia 2008 r. w sprawie zwalniania żołnierzy zawodowych z zawodowej służby wojskowej. Zasadnym było więc, stosownie do §11 ust. 4 powołanego rozporządzenia, wydanie decyzji o zwolnieniu żołnierza z zawodowej służby wojskowej, z określeniem daty zwolnienia wynikającej z wypowiedzenia. Przepis §11 ust. 5 powyższego rozporządzenia przewiduje możliwość wycofania przez żołnierza złożonego wypowiedzenia, lecz wymagany jest pisemny wniosek żołnierza oraz zgoda organu zwalniającego. Skarżący w piśmie z dnia [...] kwietnia 2010 r. cofnął złożone wypowiedzenie, jednakże Dowódca Wojsk Lądowych nie wyraził na to zgody. Żadne przepisy prawa nie przewidują zajęcia stanowiska w tym przedmiocie w formie postanowienia ani jego uzasadnienia. Wojskowa ustawa pragmatyczna, jak również przepisy kpa nie regulują problematyki oceny skuteczności oświadczeń woli składanych w toku postępowania wszczętego wypowiedzeniem stosunku zawodowej służby wojskowej dokonanym przez żołnierza. W tej kwestii przeważa pogląd wypracowany w orzecznictwie sądowoadministracyjnym, iż należy stosować posiłkowo przepisy kodeksu cywilnego. Zgodnie z przepisem art. 61 kc oświadczenie woli, które ma być złożone innej osobie jest złożone z chwilą, gdy doszło do niej w taki sposób, że jest skuteczne, jeżeli doszło jednocześnie z tym oświadczeniem lub wcześniej. Również w świetle tej regulacji nie sposób uznać, by skarżący skutecznie cofnął wypowiedzenie stosunku służbowego zawodowej służby wojskowej, co wynika jednoznacznie z dat złożenia wypowiedzenia ([...] kwietnia 2010 r.) i jego cofnięcia ([...] kwietnia 2010 r.). Również kwestie wad oświadczenia woli uregulowane są w kodeksie cywilnym. Stosownie do art. 82 kc, nieważne jest oświadczenie woli złożone przez osobę, która z jakichkolwiek powodów znajdowała się w stanie wyłączającym świadome albo swobodne powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Dotyczy to w szczególności choroby psychicznej, niedorozwoju umysłowego albo innego, chociażby przemijającego, zaburzenia czynności psychicznych. Zarówno w doktrynie, jak i w orzecznictwie przyjmuje się, że "stan wyłączający świadomość" to – najogólniej rzecz ujmując – brak rozeznania, niemożność rozumienia zachowań własnych i zachowań innych osób, niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Stan taki musi przy tym wynikać z przyczyny wewnętrznej, a więc ze stanu, w jakim znajduje się osoba składająca oświadczenie woli, a nie z okoliczności zewnętrznych, w jakich osoba ta się znalazła. Stan wyłączający świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli nie może być rozumiany dosłownie, wobec czego nie musi oznaczać całkowitego zniesienia świadomości i ustania czynności mózgu. Wystarczy istnienie takiego stanu, który oznacza brak rozeznania, niemożność rozumienia posunięć własnych i posunięć innych osób oraz niezdawanie sobie sprawy ze znaczenia i skutków własnego postępowania. Ciężar dowodu wystąpienia wskazanej w art. 82 kc wady obciąża osobę, która się na nią powołuje. Nie sposób zatem uznać, by skarżący udowodnił wystąpienie wady oświadczenia woli wskazanej w art. 82 kc, skoro fakt korzystania przez pozwanego ze zwolnienia lekarskiego w dniu zawarcia ugody sam przez się nie jest równoznaczny z przytoczeniem podstawy z art. 82 kc, w postaci stanu wyłączającego świadome powzięcie decyzji i wyrażenie woli. Natomiast rzekome zażycie leków psychotropowych mających wywołać stan wyłączający świadome powzięcie decyzji o wypowiedzeniu przez skarżącego stosunku zawodowej służby wojskowej, wydaje się być mało wiarygodne. Wiarygodności tej nie podnosi również zaświadczenie wydane na prośbę skarżącego przez lekarza specjalistę medycyny rodzinnej z dnia [...] czerwca 2010 r. Zaświadczenie to informuje jedynie, że skarżący odbył wizytę lekarską w dniu [...] kwietnia 2010 r., a jego stan lekarz ocenił w oparciu o uzyskane od niego informacje o zażyciu leków psychotropowych w dniu poprzednim oraz oględziny, bez dodatkowych badań. Nie sposób na tej podstawie uznać, że w dniu następnym, czyli w dacie złożenia wypowiedzenia, skarżący znajdował się także w tym stanie. W skardze kasacyjnej od wyroku Sądu pierwszej instancji R. P. zarzucił naruszenie art. 134 §1 w zw. z art. 145 §1 pkt 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi poprzez nierozpatrzenie przez Sąd naruszenia przez organ przepisów postępowania administracyjnego tj. art. 7, art. 75, art. 77 §1, art. 86 i art. 80 kpa, polegającego na niepodjęciu przez organ wszystkich niezbędnych czynności dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy w przedmiocie świadomości skarżącego w chwili składania oświadczenia woli o wypowiedzeniu stosunku służbowego, a w szczególności poprzez niewezwanie przez organ skarżącego do wskazania wniosków dowodowych oraz sprecyzowania swoich twierdzeń. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej wskazano, że skarżący przed organem podnosił okoliczność w postaci ograniczenia świadomości przy składaniu oświadczenia o wypowiedzeniu, gdyż znajdował się pod wpływem działania leków psychotropowych. Jako dowód skarżący przedstawił zaświadczenie lekarza, z którego wynika, że skarżący cierpiał na dolegliwości o charakterze psychogennym. Ponadto zaświadczenie stwierdza, że w dniu [...].04.2010 r. kontakt logiczny skarżącego był wyraźnie ograniczony, zdolność podejmowania decyzji również ograniczona. Organ jest obowiązany podjąć wszelkie niezbędne czynności do dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego sprawy, a w szczególności tak istotnego faktu jak podnoszona przez skarżącego kwestia jego świadomości przy składaniu oświadczenia woli. Skoro istniały wątpliwości co do stanu psychicznego skarżącego organ winien z urzędu przeprowadzić szereg czynności dowodowych, a w szczególności dopuścić dowód z przesłuchania jako świadka lekarza, który sporządził zaświadczenie, ustalić stan zdrowia skarżącego na podstawie dokumentacji medycznej, ustalić jakie leki zażywał skarżący i czy mogły mieć wpływ na stan jego świadomości. Tych czynności dowodowych organ zaniechał pomimo, że dysponował zaświadczeniem lekarskim. Obowiązek przeprowadzenia całego postępowania co do wszystkich istotnych okoliczności spoczywa na organie i nie może być przerzucony na stronę, a zatem jeśli strona przedstawi niepełny materiał dowodowy, organ ma obowiązek z własnej inicjatywy go uzupełnić. Sąd przyznał, że organ miał informację o innych potencjalnych dowodach. Organ mając dowód w postaci zaświadczenia mógł uzyskać na jego podstawie dalsze dowody m.in. dokumentację medyczną oraz zeznania lekarza. Na powyższe Sąd powinien zwrócić uwagę, a nie dokonywać przedwczesnej, a więc chybionej oceny dowodów na podstawie tylko zaświadczenia lekarskiego. Gdyby organ wyczerpał wszystkie możliwe źródła dowodowe Sąd byłby uprawniony do oceny stanu świadomości skarżącego. Jednakże i w tej pobieżnej ocenie Sąd nie ustrzegł się błędów, gdyż stwierdził, że lekarz ocenił stan skarżącego w oparciu o uzyskane od niego informację podczas gdy z zaświadczenia lekarskiego wynika, że lekarz dokonał oględzin pacjenta stwierdzając, że dolegliwości miały charakter psychogenny. Nawet gdyby przyjąć, że organ nie miał obowiązku podejmować z urzędu dalszych czynności dowodowych mając ujawnione w materiale dowodowym zaświadczenie lekarskie, to jeżeli w sprawach, w których na stronie spoczywa ciężar wskazania konkretnych faktów i zdarzeń, z których wywodzi ona dla siebie określone skutki prawne, twierdzenia strony w tym zakresie są ogólnikowe i lakoniczne, obowiązkiem organu prowadzącego postępowanie jest wezwanie strony do uzupełnienia i sprecyzowania tych twierdzeń. Dopiero gdy strona nie wskaże takich konkretnych okoliczności, można z tego wywieść negatywne dla niej wnioski. Bez podjęcia takich czynności uczyniono skarżącemu zarzut nieudowodnienia faktów świadczących o ograniczonej świadomości przy składaniu przez niego wypowiedzenia. Sąd naruszył art. 145 §1 pkt. 1 lit. c ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, gdyż nie dopatrzył się naruszenia ze strony organu przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy pomimo że skarżący podniósł odpowiedni zarzut w skardze. Uchybienie Sądu mogło mieć wpływ na treść wyroku albowiem w wyniku niedopatrzenia Sądu nie zostały stwierdzone bardzo poważne uchybienia w postępowaniu prowadzonym przed organem. Sąd powinien zwrócić uwagę na całkowitą bierność organu w przedmiocie poszukiwania dowodów na okoliczność ustalenia stanu świadomości skarżącego ewentualnie zwrócić uwagę na zaniechanie organu odnośnie wezwania skarżącego do złożenia wniosków dowodowych i sprecyzowania swoich twierdzeń. Gdyby Sąd należycie rozpatrzył powyższe uchybienie z wysokim prawdopodobieństwem można stwierdzić, że decyzja zostałaby uchylona z uwagi na to, że organ nie ustali należycie stanu faktycznego sprawy. W obrocie prawnym nie mogą ostawać się decyzje administracyjne, które nie ustalają prawidłowo stanu faktycznego. Niedopatrzenie Sądu jest tym większe, gdyż skarżący podniósł zarzut naruszenia m.in. art. 7 i art. 77 kpa w skardze. W odpowiedzi na skargę kasacyjną Szef Sztabu Generalnego WP wniósł o jej oddalenie. W piśmie procesowym z dnia 12 grudnia 2011 r. skarżący kasacyjnie podniósł, że w toku przebiegu postępowania, zarówno na etapie administracyjnego toku postępowania, jak również przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym w Warszawie, w sposób jednoznaczny wykazał, że w okresie od dnia [...] kwietnia 2010 r. do dnia [...] kwietnia 2010 r. przebywał na zwolnieniu lekarskim w związku pozostawaniem pod wpływem środka psychotropowego, co w konsekwencji przyczyniło się, że skarżący w tym okresie był w stanie wyłączającym świadome podejmowanie decyzji. Wystawiane przez lekarza zaświadczenie lekarskie ZUS ZLA musi odpowiadać normom określonym w treści Rozporządzenia Ministra Pracy i Polityki Społecznej z dnia 27 lipca 1999 r. sprawie szczegółowych zasad i trybu wystawiania zaświadczeń lekarskich, wzoru zaświadczenia lekarskiego i zaświadczenia lekarskiego wydanego w wyniku kontroli lekarza orzecznika Zakładu Ubezpieczeń Społecznych. Zaświadczenie lekarskie wystawia się z dwiema kopiami: oryginał zaświadczenia lekarskiego wystawiający zaświadczenie przesyła w ciągu 7 dni od dnia wystawienia zaświadczenia bezpośrednio do terenowej jednostki organizacyjnej ZUS; pierwszą kopię zaświadczenia lekarskiego otrzymuje ubezpieczony, który zobowiązany jest w ciągu 7 dni doręczyć płatnikowi zasiłków zgodnie, z art. 62 ustawy (niedotrzymanie tego obowiązku powoduje obniżenie o 25 proc. wysokości zasiłku przysługującego od 8 dnia orzeczonej niezdolności do pracy); drugą kopię wystawiający zaświadczenie przechowuje przez okres 3 lat (kody literowe wpisuje się na oryginale i kopiach zaświadczenia lekarskiego, a numery statystyczne ustalone według Międzynarodowej Klasyfikacji Chorób i Problemów Zdrowotnych, tylko na oryginale i na drugiej kopii. Numeru statystycznego choroby pacjenta nie wpisuje się na kopii wręczanej choremu, który dostarcza ją do pracodawcy. Druki ZUS ZLE są drukami samokopiującymi, z tym jednak zastrzeżeniem, że miejsce przeznaczone na wpisanie numeru statystycznego choroby na kopii wręczanej ubezpieczonemu nie podlega kopiowaniu. Z tych też względów lekarz prowadzący nie mógł umieścić numeru statystycznego choroby skarżącego na wystawionym zaświadczeniu lekarskim ZUS ZLA, które zostało doręczone dowódcy jednostki wojskowej, w której skarżący pełnił służbę. Twierdzenia Szefa Sztabu Generalnego w sposób jednoznaczny wskazują, że postępowanie na etapie administracyjnego toku postępowania było przeprowadzone wadliwie, co również umknęło procedowaniu przez Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw, dlatego podlega oddaleniu. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje bowiem sprawę tylko w granicach skargi kasacyjnej (art. 183 §1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Dz.U. Nr 153, poz. 1270, ze zm.) – dalej ppsa, z urzędu biorąc pod uwagę jedynie nieważność postępowania, co oznacza związanie przytoczonymi w skardze kasacyjnej jej podstawami, określonymi w art. 174 ppsa. Wobec niestwierdzenia zaistnienia przesłanek nieważności postępowania, oceniając wyrok Sądu pierwszej instancji w ramach zarzutu zgłoszonego w skardze kasacyjnej, Naczelny Sąd Administracyjny uznał ten zarzut za niezasadny. Skarżący kasacyjnie zarzucił Sądowi pierwszej instancji naruszenie art. 145 §1 pkt 1 lit. c ppsa podczas, gdy Sąd nie orzekał na podstawie tego przepisu. W okolicznościach niniejszej sprawy zarzut kasacyjny naruszenia przez Sąd przepisu prawa procesowego, którego Sąd niezastosował nie może być skutecznie rozważany przez Naczelny Sąd Administracyjny bez jednoczesnego zarzucenia w skardze kasacyjnej naruszenia zastosowanego przez Sąd pierwszej instancji przepisu prawa procesowego. W żadnym bowiem miejscu skargi kasacyjnej nie zarzucono Sądowi pierwszej instancji naruszenia zastosowanego przez ten Sąd art. 151 ppsa. Naruszenie art. 145 §1 pkt 1 lit. c ppsa – wskazanego w skardze kasacyjnej - mogłoby być rozważane co najmniej wtedy, gdyby skarżący kasacyjnie zarzucił i wykazał naruszenie przez Sąd pierwszej instancji art. 151 ppsa. Naczelny Sąd Administracyjny nie może bowiem wyręczać skarżącego kasacyjnie w formułowaniu zarzutu kasacyjnego mającego skutkować uchyleniem zaskarżonego wyroku, skoro nie jest rolą tego Sądu poszukiwanie jakichkolwiek wadliwości prawnych orzeczenia wydanego przez Sąd pierwszej instancji, lecz jedynie ocena zaskarżonego wyroku przez pryzmat zasadności zarzutów kasacyjnych. Również zarzut naruszenia art. 134 ppsa jest chybiony, ponieważ wbrew ocenie skarżącego, Sąd pierwszej instancji prawidłowo uznał ustalenia organów orzekających w zakresie stanu faktycznego za wystarczające do rozstrzygnięcia sprawy w sposób wyrażony w zaskarżonych decyzjach. Skarżący kwestionuje zaniechanie przeprowadzenia przez organy orzekające postępowania dowodowego na okoliczność braku jego rozeznania przy składaniu wypowiedzenia stosunku służbowego z przyczyny zażywania środków psychotropowych, co miałoby wyłączać prawną skuteczność tego wypowiedzenia. Odpowiednie stosowanie art. 82 kc w niniejszej sprawie, czego domaga się skarżący, nie zwalnia go z obowiązku wykazania okoliczności określonych w tym przepisie. Skarżący nie może bowiem poprzestać na przedłożeniu zaświadczenia lekarskiego – którego treść nie zawiera jednoznacznych stwierdzeń mogących być uznanymi za przesłanki określone w art. 82 kc – aby skutkiem tego oczekiwać od organów orzekających wykazania zaistnienia tych przesłanek. Rola organów orzekających w takim przypadku sprowadza się do oceny dowodów przedłożonych przez skarżącego, ponieważ to skarżący dąży do uznania przez organy orzekające, iż przy składaniu wypowiedzenia stosunku służbowego działał w okolicznościach określonych w art. 82 kc. Działanie w okolicznościach określonych w powołanym art. 82 kc nie jest domniemane, lecz wymaga wykazania, dlatego skarżący nie mógł oczekiwać, że brak wykazania przez organy orzekające niezaistnienia okoliczności określonych w tym przepisie powinno skutkować uznaniem ich zaistnienia. Prawidłowo Sąd pierwszej instancji ocenił, że przedłożone przez skarżącego zaświadczenie lekarskie z dnia [...] czerwca 2010 r. nie stanowi dowodu na okoliczności mające miejsce w dniu złożenia przez niego wypowiedzenia, tj. w dniu [...] kwietnia 2010 r., lecz dowód na okoliczność stawienia się u lekarza w dniu [...] kwietnia 2010 r. i stwierdzenia przez skarżącego, że w dniu poprzednim, tj. w dniu [...] kwietnia 2010 r. zażył bez zlecenia lekarskiego środki psychotropowe. Skarżący upatruje w postawionym zarzucie kasacyjnym obowiązku organów orzekających przeprowadzenia dowodu na okoliczności mające mieć miejsce w dniu [...] kwietnia 2010 r., gdy sam nie wskazał na jakikolwiek dowód odnoszący się do tych okoliczności. Czynności dowodowe wskazywane przez skarżącego, które miałyby podjąć organy orzekające, słusznie Sąd pierwszej instancji uznał za niecelowe, skoro ich przedmiotem miałoby być jedynie wyjaśnienie okoliczności dotyczących zaświadczenia lekarskiego, które nie zawiera jakichkolwiek ocen co do stanu zdrowia i świadomości skarżącego na dzień [...] kwietnia 2010 r. Przedmiotem dowodu w rozpatrywanej sprawie miałyby bowiem być okoliczności dotyczące stanu skarżącego w dniu [...] kwietnia 2010 r., a nie w dniu [...] kwietnia 2010 r., ponieważ skarżący złożył wypowiedzenie stosunku służbowego w dniu [...] kwietnia 2010 r. Mając powyższe na uwadze, na podstawie art. 184 ustawy Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, Naczelny Sąd Administracyjny orzekł, jak w sentencji.