II OSK 1222/08

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Wojciech Chróścielewski NSA Bożena Walentynowicz (spr.) Sędziowie del. WSA Małgorzata Włodarska Protokolant Anna Wieczorek po rozpoznaniu w dniu 28 listopada 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej S. L. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Gdańsku z dnia 9 kwietnia 2008 r. sygn. akt III SA/Gd 39/08 w sprawie ze skargi S. L. na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...] w przedmiocie orzeczenia o konieczności sprawowania przez poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny oddala skargę kasacyjną UZASADNIENIE Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku wyrokiem z dnia 9 kwietnia 2008 r., sygn. akt III SA/Gd 39/08, oddalił skargę S. L. na decyzję Wojewody Pomorskiego z dnia [...] listopada 2007 r. nr [...], w przedmiocie orzeczenia o konieczności sprawowania przez poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny. W uzasadnieniu stanowiska Sąd ten przedstawił następujące okoliczności faktyczne i prawne. Burmistrz Miasta Bytowa, decyzją z dnia [...] października 2007 r. orzekł o braku konieczności sprawowania przez poborowego S. L. bezpośredniej opieki nad ciocią G. L. zamieszkałą w B. przy ul. [...]. Jako podstawę rozstrzygnięcia organ powołał art. 39a w związku z art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.) i rozporządzeniem Rady Ministrów z dnia 3 stycznia 2006 r. w sprawie orzekania o konieczności sprawowania przez poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny (Dz. U. Nr 17, poz. 129). W uzasadnieniu organ wskazał, że S. L. złożył wniosek o zwolnienie z zasadniczej służby wojskowej ze względu na konieczność sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny. Do wniosku dołączył orzeczenie lekarskie o uznaniu G. L. za osobę całkowicie niezdolną do pracy i niezdolną do samodzielnej egzystencji, notarialną umowę o opiekę z dnia 11 września 2007 r. oraz oświadczenie zawierające wyszczególnienie członków rodziny wyżej wymienionej. W trakcie postępowania organ pozyskał informację z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej w B., że G. L., mimo orzeczonej niezdolności do samodzielnej egzystencji, wykonuje sama podstawowe czynności. Organ ustalił również, że S. L. jest zameldowany w lokalu przy ul. [...] w B.. G. L. jest stanu wolnego i nie ma dzieci, posiada rodzeństwo, które zamieszkuje w B., Rokitach, Potęgowie i Warszawie. Kierując się brzmieniem przepisu art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej organ uznał, że obowiązek opieki nad G. L. ciąży na jej rodzeństwie, a nie na siostrzeńcu. Wojewoda Pomorski, po rozpatrzeniu odwołania S. L., decyzją z dnia [...] listopada 2007 r. utrzymał w mocy decyzję organu pierwszej instancji. W uzasadnieniu organ wskazał, że na stronie nie ciąży obowiązek alimentacyjny wobec ciotki. Niewątpliwie jest on członkiem rodziny, ale nie należy do kręgu osób obciążonych ewentualnym obowiązkiem alimentacyjnym, gdyż nie jest krewnym w linii prostej. Osobami obowiązanymi do sprawowania opieki nad G. L. w rozumieniu art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej jest jedynie jej rodzeństwo. Organ odwoławczy uznał za nieistotne dla sprawy okoliczności czy rodzeństwo wymienionej ma faktyczną możliwość spełniania obowiązku opieki. Jako całkowicie nieuprawniony organ uznał zarzut naruszenia art. 10 K.p.a., ponieważ organ pierwszej instancji informował stronę o zakończeniu postępowania w sprawie oraz o możliwości zapoznania się z materiałami i zgłoszeniu uwag. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Gdańsku oddalając skargę S. L. stwierdził, że nie jest ona zasadna. W uzasadnieniu Sąd wskazał, że istota sporu sprowadza się do wykładni przepisów art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej w kontekście art. 128 i art. 129 K.r.o. Sąd podniósł, że przedmiotowa ustawa pozwala na odroczenie zasadniczej służby wojskowej osobie sprawującej opiekę, jedynie w sytuacji braku innego pełnoletniego członka rodziny, bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa obowiązanego do sprawowania opieki. Przepis ten jak i sama ustawa nie precyzują, jakie osoby z rodziny są zobowiązane do sprawowania opieki. Sąd za organem wskazał na orzecznictwo sądów administracyjnych, jednolicie wiążące ww. obowiązek opieki z obowiązkiem alimentacyjnym określonym w art. 128 K.r.o. (por. wyrok NSA z dnia 8 września 1994 r. SA/Wr 1437/94, publ. ONSA 1995, nr 4, poz. 160 oraz wyrok NSA z dnia 9 listopada 2000 r. III SA 2238/2000, Lex Nr 47187). Sąd pierwszej instancji uznał zatem, że należałoby też zastosować art. 129 § 1 K.r.o. określający kolejność osób, które zobowiązane są do alimentacji. Stanowi on, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych przed wstępnymi, a wstępnych przed rodzeństwem, jeżeli jest kilku zstępnych lub wstępnych - obciąża bliższych stopniem przed dalszymi. Sąd podzielił ten pogląd. W świetle przytoczonych regulacji uzasadnione jest stanowisko organu odwoławczego, że skarżący jako siostrzeniec jest członkiem rodzinny, ale nie należy do kręgu osób zobowiązanych do opieki nad swoją ciotką. Wynika to z faktu, że nie jest osobą, na której ciąży obowiązek alimentacyjny. Nie wypływa na takie rozumienie przepisów ani fakt zawarcia umowy notarialnej w sprawie opieki, ani też fakt zamieszkiwania wspólnie z osobą uprawnioną do opieki. W sprawie zobowiązane do opieki (alimentacji) nad G. L. jest w pierwszym rzędzie rodzeństwo, przy czym zgodnie z brzmieniem powoływanego wyżej art. 39 ust. 1 pkt 3, nie ma znaczenia kwestia faktycznej możliwości opieki ze strony tych osób. Sąd wskazał, że niewątpliwie jednak są inne pełnoletnie osoby z rodziny bliższe stopniem pokrewieństwa, które są zobowiązane do sprawowania opieki nad G. L.. Sąd zatem nie znalazł podstaw do odroczenia zasadniczej służby wojskowej z tytułu sprawowania opieki nad członkiem rodziny. W przypadku powołania S. L. do wojska, opiekę nad G. L. zobowiązane będzie przejąć jej rodzeństwo. Sąd zauważył, iż oświadczenia skarżącego odnośnie sprawowania opieki nad ciotką, są rozbieżne z jego twierdzeniami zaprotokołowanymi na rozprawie przed Sądem, ponieważ zdaniem Sądu, trudno wyobrazić sobie, że skarżący opiekuje się osobą całkowicie niezdolną do pracy oraz do samodzielnej egzystencji i jednocześnie pracuje za granicą, nawet jeżeli jest to w wymiarze ok. 10 dni w miesiącu. Skarżący wskazał także, iż uprzednio zatrudniony był na terenie Trójmiasta. W ocenie Sądu umowa o opiekę może w tej sytuacji wskazywać, że została zawarta dla potrzeb niniejszej sprawy i nie oddaje rzeczywistych potrzeb podopiecznej i możliwości skarżącego. Skargę kasacyjną od powyższego wyroku, opartą na podstawie art. 174 pkt 1 i 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2002 r. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), zwanej dalej "P.p.s.a.", złożył skarżący S. L., reprezentowany przez adwokata, wnosząc o uchylenie w całości zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi pierwszej instancji oraz o zasądzenie kosztów postępowania, w tym kosztów zastępstwa procesowego. Zaskarżonemu wyrokowi zarzucono naruszenie: 1) przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a mianowicie art. 141 § 4 P.p.s.a. polegające na niedokonaniu przez Sąd oceny ustaleń faktycznych organu drugiej instancji pod względem ich zgodności z prawem, 2) prawa materialnego, a mianowicie art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego błędną wykładnię i uznanie, iż wynikający z wymienionego przepisu obowiązek sprawowania opieki nad członkiem rodziny ma charakter obowiązku alimentacyjnego. W uzasadnieniu skargi kasacyjnej podniesiono, że nie wystarczy ograniczyć się do stwierdzenia, co ustaliły organy administracji publicznej, lecz niezbędne jest wskazanie, które ustalenia zostały przyjęte przez Sąd pierwszej instancji, a które nie. Ponadto przyjęcie określonej podstawy faktycznej jest warunkiem niezbędnym kontroli legalności decyzji administracyjnych. Zdaniem skarżącego Sąd naruszył art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej poprzez jego błędną interpretację. Skarżący nie godzi się z tezą, iż obowiązek sprawowania opieki nad członkiem rodziny, wynikający z cytowanego przepisu jest tożsamy z obowiązkiem wynikającym z art. 128 K.r.o. Przez obowiązek alimentacyjny dostarczania środków utrzymania i w miarę potrzeby również wychowania, należy rozumieć obowiązek zaspokajania usprawiedliwionych potrzeb osoby uprawnionej potrzebującej alimentacji. Dostarczanie tych środków polegać więc będzie na zapewnieniu takiej osobie wyżywienia, ubrania, mieszkania, opieki lekarskiej. Dostarczanie tych środków może być realizowane poprzez świadczenia pieniężne albo poprzez świadczenia w naturze. Ustawodawca ujął więc zakres obowiązku alimentacyjnego bardzo szeroko. Natomiast obowiązek określony w art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony jest ograniczony jedynie do sprawowania osobistej i faktycznej opieki nad członkiem rodziny. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Stosownie do treści art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) zwanej dalej P.p.s.a. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej będąc związany jej zarzutami. Z urzędu bierze pod rozwagę tylko nieważność postępowania, której przesłanki enumeratywnie wylicza § 2 art. 183 P.p.s.a. Nie stwierdzając nieważności postępowania w sprawie niniejszej Naczelny Sąd Administracyjny przystąpił do oceny zarzutów skargi kasacyjnej. Przedmiotem kontroli Sądu pierwszej instancji była decyzja Wojewody Pomorskiego z dnia [...] listopada 2007 r. utrzymująca w mocy decyzję Burmistrza Miasta Bytowa o braku konieczności sprawowania przez S. L. bezpośredniej opieki nad ciotką G. L.. Skarga kasacyjna od wyroku Sądu pierwszej instancji oddalającego skargę S. L. oparta została na obu podstawach art. 174 ust. 1 i 3 P.p.s.a. Rozpoznając zarzut naruszenia przepisów postępowania, które miało istotny wpływ na wynik sprawy, a polegającego na niedokonaniu przez Sąd oceny ustaleń faktycznych organu pod względem ich zgodności z prawem - Naczelny Sąd Administracyjny uznał całkowitą jego bezzasadność. Sąd pierwszej instancji kierując się zasadą określoną art. 134 P.p.s.a., iż nie jest związany zarzutami skargi ani jej wnioskami, objął kontrolą cały zebrany materiał dowodowy przedmiotowej sprawy i dokonał prawidłowej jego oceny w aspekcie obowiązującej regulacji prawnej, którą stanowi w sprawie niniejszej przede wszystkim rozporządzenie Rady Ministrów z dnia 3 stycznia 2006 r. "w sprawie orzekania o konieczności sprawowania przez poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny (Dz. U. z 2006 r. Nr 17, poz. 129)". Jak stwierdził Sąd, stan faktyczny sprawy jest niesporny, a wynika z dokonanych ustaleń organów, że opiekę nad G. L. sprawuje poborowy S. L., który z nią zamieszkuje. Również w świetle ustaleń niesporne jest, że G. L. posiada sześcioro rodzeństwa zamieszkującego w B. gdzie sama zamieszkuje, P., R. i W.. S. L. do wniosku o uznanie go za sprawującego bezpośrednią opiekę nad członkiem rodziny dołączył zaświadczenie lekarskie o uznaniu ciotki G. L. za osobę niezdolną do pracy i samodzielnej egzystencji, jak również notarialną umowę z dnia 11 września 2007 r. o opiekę nad G. L.. Stwierdzić więc należy, iż te okoliczności są istotne dla oceny prawnej czy znajdują zastosowanie przepisy wskazanego rozporządzenia w przedmiocie orzekania o konieczności sprawowania przez poborowego bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny przy równoczesnym uwzględnieniu treści przepisów ustawy z dnia 21 listopada 1967 r. "o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej (Dz. U. z 2004 r. Nr 241, poz. 2416 ze zm.)". Uznając, iż Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny ustaleń faktycznych i wyprowadził zasadne wnioski w świetle regulacji prawnej, należy przytoczyć za tym Sądem treść przepisu art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony Rzeczypospolitej Polskiej, który stanowi, że odroczenia zasadniczej służby wojskowej udziela się poborowemu, ze względu na konieczność sprawowania bezpośredniej opieki nad członkiem rodziny wspólnie z nim zamieszkującym, który: a) nie ukończył 16 roku życia, b) został uznany za niezdolnego do pracy i do samodzielnej egzystencji, c) ukończył 75 rok, jeżeli nie ma innego pełnoletniego członka rodziny bliższego lub równego stopniem pokrewieństwa obowiązanego do sprawowania tej opieki albo ze względu na obowiązek opieki wynikającej z prawomocnego orzeczenia Sądu. Słusznie Sąd pierwszej instancji podkreślił, iż interpretacja art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP wymaga uwzględnienia treści przepisów art. 198 i 129 Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego, które określają krąg osób zaliczonych do bliższego i równego pokrewieństwa, z czym wiąże się też obowiązek opieki. I tak: 1) art. 128 K.r.o. stanowi, że "obowiązek dostarczenia środków utrzymania, a w miarę potrzeby środków wychowania (obowiązek alimentacyjny) obciąża krewnych w linii prostej oraz rodzeństwo", 2) art. 129 precyzuje zaś, że obowiązek alimentacyjny obciąża zstępnych (dzieci) przed wstępnymi (rodzicami), a wstępnych (rodziców) przed rodzeństwem. Jak wynika z treści powyższych przepisów określają one kto i w jakiej kolejności ma obowiązek sprawowania opieki w sytuacji opisanej w art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP. Utrwalone jest stanowisko orzecznictwa Naczelnego Sądu Administracyjnego, który przyjmuje, iż prawidłowość interpretacji art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony należy wiązać z regulacją wskazanych przepisów K.r.o. W wyroku z dnia 9 listopada 2000 r. III SA 2238/00 publ. (Lex Nr 47187), Naczelny Sąd Administracyjny stwierdził, że przepis art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP nie uzależnia odroczenia służby wojskowej od faktycznego sprawowania opieki przez inne osoby lub równe stopniem pokrewieństwa, lecz od istniejącego po stronie tych osób obowiązku do sprawowania opieki. W świetle powyższych okoliczności stwierdzić należy, iż Sąd pierwszej instancji dokonał prawidłowej oceny stanu faktycznego w niniejszej sprawie zasadnie przyjmując, iż wyżej wskazane przepisy prawa wykluczają możliwość uznania S. L. za osobę zobowiązaną do sprawowania osobistej opieki nad G. L., w sytuacji gdy jest on jej siostrzeńcem, a istnieje sześcioro rodzeństwa, którego obowiązek alimentacji obejmujący także opiekę wyprzedza innych członków rodziny. Powyższe rozważania Sądu kasacyjnego uzasadniają także ocenę o braku usprawiedliwionych podstaw zarzutu skargi kasacyjnej podnoszącej w pkt 2 naruszenie prawa materialnego, tj. art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony RP, przez błędną wykładnię i przyjęcie, iż wynikający z tego przepisu obowiązek sprawowania opieki ma charakter obowiązku alimentacyjnego. Mimo odmiennego stanowiska autora skargi kasacyjnej zaakcentować należy, iż w treści pojęcia prawnego "obowiązek alimentacyjny określony art. 128 K.r.o." mieści się obowiązek dostarczania środków utrzymania, a także w miarę potrzeby sprawowanie pieczy, pielęgnowanie jak i zapewnienie wypoczynku. Dywagacja skargi kasacyjnej, jakoby przepis art. 39 ust. 1 pkt 3 ustawy o powszechnym obowiązku obrony - stanowił samodzielny przepis ograniczony do sprawowania osobistej i faktycznej opieki nad członkiem rodziny - jest chybiony i sprzeczny z utrwalonym stanowiskiem orzecznictwa Naczelnego Sadu Administracyjnego, na które słusznie powołał się także Wojewódzki Sad Administracyjny. Autor skargi kasacyjnej prezentując swoje stanowisko pomija fakt, iż "opieka" jest pojęciem prawnym, uregulowanym właśnie przepisami Kodeksu rodzinnego i opiekuńczego. W podsumowaniu powyższych rozważań stwierdzić należy, iż zarzuty skargi kasacyjnej nie podważyły słusznego i zgodnego z prawem wyroku Sądu pierwszej instancji. Bezzasadność zarzutów stanowi o oddaleniu skargi kasacyjnej z mocy art. 184 P.p.s.a.