II SA/Bd 335/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Bydgoszczy w składzie następującym: Przewodniczący sędzia WSA Joanna Brzezińska (spr.) Sędziowie sędzia WSA Grzegorz Saniewski asesor WSA Mariusz Pawełczak po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 26 października 2022 r. sprawy ze skargi R. W. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia [...] stycznia 2022 r. nr [...] w przedmiocie opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej uchyla zaskarżoną decyzję. UZASADNIENIE Decyzją z 26 listopada 2021 r. nr MOPS.5026.25.2021, Prezydent Miasta Inowrocławia, na podstawie m.in. art. 60 i art. 61 ust. 1 pkt 2 i ust. 2 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej (Dz. U. z 2020 r., poz. 1876 – dalej "u.p.s.") zmienił decyzję z 25 kwietnia 2018 r., znak PR.5041.236.2018.MM i ustalił odpłatność R. W. (skarżącego) za pobyt ojca w domu pomocy społecznej w wysokości 854,62 zł miesięcznie od 1 marca 2021 r. (pkt 1), zwolnił częściowo skarżącego z ww. odpłatności do kwoty 300,00 miesięcznie od dnia 1 marca 2021 r. (pkt 2), wskazał termin i sposób wniesienia opłaty (pkt 3). W uzasadnieniu rozstrzygnięcia, przywołując stan faktyczny sprawy, organ wskazał, że w toku postępowania skarżący poinformował organ o możliwości ponoszenia odpłatności za pobyt ojca w DPS w wysokości 300 zł miesięcznie, innym zaś pismem nie wyraził on zgody na przeprowadzenie wywiadu środowiskowego celem weryfikacji jego sytuacji majątkowej i rodzinnej, ani zgody na podpisanie umowy, o której mowa 103 ust. 2 u.p.s. Przywołał podniesione w odwołaniu od poprzedniej decyzji oświadczenie skarżącego co do miesięcznych kosztów utrzymania domu w Niemczech i w Polsce (organ wskazał, że koszty utrzymania nieruchomości w Polsce nie zasługują na uznanie, skoro strona mieszka w Niemczech), oraz że skarżący konsekwentnie w toku postępowania podtrzymywał, iż ojciec nie interesował się nim ani rodzeństwem, rozwiódł się ich matką, i dlatego wnosi on o zwolnienie go z obowiązku wnoszenia opłaty za pobyt ojca w DPS. Przytoczywszy treść art. 64 u.p.s. organ stwierdził, że skarżący jest w stanie opłacać kwotę odpłatności za pobyt ojca w DPS w wysokości 300 zł miesięcznie, jak zresztą strona wskazała w piśmie z 22 lutego 2021 r. W odwołaniu od powyższej decyzji skarżący podniósł, że organ w sposób nieuzasadniony uznał za zbędne ponoszenie wydatków na nieruchomość w Polsce oraz że ustalona kwota odpłatności 300 zł była zasugerowana przez skarżącego w początkowej fazie postępowania i aktualnie, z uwagi na pogorszenie się jego sytuacji, nie ma możliwości uiszczania odpłatności w jakiejkolwiek wysokości. Organ nie rozważył okoliczności sprawy związanych z postawą jego ojca wobec rodziny, okoliczności skazania jego ojca wyrokiem karnym za uchylanie się od płacenia alimentów. Zarzucił też wybiórczą ocenę jego sytuacji majątkowej, w tym nieuwzględnienie wysokich kosztów życia w Niemczech. Decyzją z [...] stycznia 2022 r. nr [...], Samorządowe Kolegium Odwoławcze utrzymało w mocy decyzję I instancji. W uzasadnieniu, po przytoczeniu stanu faktycznego sprawy, organ stwierdził, że skarżący jest jedną z trzech osób zobowiązanych alimentacyjnie względem ojca, a więc do wnoszenia opłaty za jego pobyt w DPS. W toku postępowania wszystkie trzy osoby zgodnie oświadczyły, że z ojcem nie utrzymywały kontaktów, mieszkały u dziadków, ich matce w wychowaniu dzieci pomagali najbliżsi, ojciec przebywał w zakładzie karnym za niepłacenie alimentów. Dalej przytoczył treść art. 61 ust. 1 i 2 oraz art. 103 ust. 2 u.p.s. stwierdził, że przypadająca na dzieci umieszczonego w DPS kwota odpłatności wynosi łącznie 2563,85 zł, jako różnica kosztu utrzymania mieszkańca DPS oraz kwoty, jaką miesięcznie za pobyt uiszcza umieszczony. SKO stwierdziło, że miesięczny dochód skarżącego wynosu 1629,02 euro, miesięczne wydatki przez jego rodzinę wynoszą 1354,40 euro miesięcznie, a nadto ponosi on opłaty w wysokości 1930,00 zł miesięcznie tytułem utrzymania mieszkania w Polsce. Przytoczywszy treść art. 64 u.p.s. organ stwierdził, że wniosek o całkowite lub częściowe zwolnienie z opłaty podlega rozpoznaniu w odrębnym postępowaniu, po ustaleniu decyzją opłaty za pobyt osoby bliskiej w DPS, przy czym ustawa przewiduje zwolnienie z opłaty nawet pomimo przekroczenia kryterium dochodowego, jeżeli istnieją ku temu uzasadnione podstawy. SKO stwierdziło, że biorąc pod uwagę argumenty skarżącego podniesione w odwołaniu stanowią one na podstawie art. 64 u.p.s. o możliwości zwolnienia z opłaty za pobyt ojca w DPS do kwoty 300 zł miesięcznie, co organ I instancji zasadnie uczynił, dlatego zakwestionowaną decyzję należało utrzymać w mocy. W skardze na powyższą decyzję do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Bydgoszczy R. W. wniósł o jej uchylenie wraz z decyzją I instancji w zakresie niedokonującym całkowitego zwolnienia, nieobciążanie kosztami postępowania i wstrzymanie wykonania zaskarżonej decyzji. Zarzucił naruszenie: - art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a. poprzez utrzymanie w mocy wadliwej decyzji I instancji, - art. 9 k.p.a. poprzez brak poinformowania o dowodach, jakie winien on złożyć by uzyskać całkowite zwolnienie z opłaty, - art. 77 § 1 k.p.a. poprzez nieuwzględnienie przedłożonego do akt wyroku skazującego ojca skarżącego za czyn z art. 186 § 1 k.k., a przez to nieuwzględnienie okoliczności braku alimentacji ojca na rzecz dzieci, - art. 107 § 3 k.p.a. poprzez brak jasnego wyjaśnienia podstawy prawnej i faktycznej decyzji w zakresie przyczyn zastosowania jedynie częściowego zwolnienia z opłaty, w zakresie znowelizowanego brzmienia art. 64 u.p.s. umożliwiającego całkowite zwolnienie z opłaty w sytuacji wykazania rażącego naruszenia przez kierowanego do DPS obowiązku alimentacyjnego względem osoby zobowiązanej do wnoszenia opłaty, oraz w zakresie przyjęcia kwoty 300 zł jako zaakceptowanej przez skarżącego, w sytuacji, gdy konsekwentnie kwestionuje on jakąkolwiek możliwość wnoszenia opłat, - art. 64 u.p.s. jego błędne zastosowanie i nieuwzględnienie, że skarżący, z uwagi na okoliczności faktyczne, winien zostać w całości zwolniony ze spornej opłaty, przy czym bez znaczenia pozostaje w tym kontekście brak wyroku w przedmiocie pozbawienia ojca skarżącego władzy rodzicielskiej, co jest konsekwencją nie jego zaniedbania, ale braku działania ze strony matki. W uzasadnieniu skargi przedstawiono argumentację na rzecz postawionych zarzutów. Skarżący wskazał na nieprawidłową ocenę jego sytuacji majątkowej, nieprawidłowe przyjęcie jego zgody na częściowe łożenie na ojca w kwocie 300 zł miesięcznie, nieuwzględnienie charakterystyki relacji skarżącego i jego rodzeństwa z ojcem przemawiających za całkowitym zwolnieniem z odpłatności. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując dotychczasowe stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga podlega uwzględnieniu, jednakże jej zarzuty jedynie częściowo okazały się zasadne. Przedmiotem kontroli w niniejszym postępowaniu jest decyzja Samorządowego Kolegium Odwoławczego utrzymująca w mocy decyzję Prezydenta Inowrocławia ustalającą odpłatność za pobyt ojca skarżącego w domu pomocy społecznej. Ustalanie odpłatności za pobyt w domu pomocy społecznej regulowane jest przepisami art. 60-66 ustawy z dnia 12 marca 2004 r. o pomocy społecznej. Przede wszystkim przywołać tu należy, że pobyt w domu pomocy społecznej jest odpłatny do wysokości średniego miesięcznego kosztu utrzymania mieszkańca (art. 60 ust.1 u.p.s.). Art. 61 ust. 1 u.p.s. określa kolejność zobowiązania do wnoszenia opłaty za pobyt w domu pomocy społecznej: najpierw jest to mieszkaniec domu, a w przypadku osób małoletnich przedstawiciel ustawowy z dochodów dziecka, potem - małżonek, zstępni przed wstępnymi, a na końcu - gmina, z której osoba została skierowana do domu pomocy społecznej. Odpłatność ustalana jest na zasadach określonych w art. 63 ust. 2 u.p.s., tj. z uwzględnieniem dochodu mieszkańca domu pomocy społecznej (pkt 1) oraz – wobec małżonka, zstępnych i wstępnych - z uwzględnieniem kryteriów, o których mowa w art. 63 ust. 2 pkt 2 lit. a i b u.p.s. I tak: w przypadku osoby samotnie gospodarującej, ponosi ona odpłatność, jeżeli dochód jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego osoby samotnie gospodarującej, jednak kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% tego kryterium (lit. a), zaś w przypadku osoby w rodzinie, ponosi ona odpłatność jeżeli posiadany dochód na osobę jest wyższy niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie, z tym że kwota dochodu pozostająca po wniesieniu opłaty nie może być niższa niż 300% kryterium dochodowego na osobę w rodzinie. Art. 64 u.p.s. reguluje kompetencję organu do fakultatywnego zwolnienia od odpłatności osoby zobowiązanej do jej ponoszenia. Przepis ten stanowi, że osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego. Przepis zawiera katalog przykładowych sytuacji ("w szczególności"), w których jego zastosowanie może być rozważone przez organ. Spór w sprawie niniejszej zasadniczo dotyczy niezastosowania wobec skarżącego przez organy obu instancji całkowitego zwolnienia z odpłatności za pobyt ojca skarżącego w DPS. Bezspornym jest przy tym, że skarżący – jako syn umieszczonego w DPS – jest w świetle wyżej przytoczonych przepisów osobą zobowiązaną do pokrycia kosztów obecności członka rodziny w domu pomocy społecznej w wysokości wynikającej z różnicy kosztu pobytu osoby w domu pomocy społecznej (w decyzjach wskazano 3792,29 zł) oraz kwoty uiszczanej przez umieszczonego (wedle akt sprawy: 1228,44 zł) podzielonej na trzy osoby (skarżącego i pozostałą dwójkę rodzeństwa). W tym kontekście zauważyć najpierw należy, że w dacie rozstrzygania przez organ II instancji przepisy ustawy o pomocy społecznej uległy zmianie w związku z wejściem w życie ustawy z dnia 17 listopada 2021 r. o zmianie ustawy o pomocy społecznej (Dz. U. z 2022 r. poz. 66). Nowelizacja powyższa weszła w życie 27 stycznia 2022 r., zgodnie zaś z jej art. 2 do spraw wszczętych i niezakończonych przed dniem wejścia w życie niniejszej ustawy (nowelizacji – przyp. Sądu) stosuje się ustawy zmienianej w art. 1 (ustawy o pomocy społecznej – przyp. Sądu) w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą. Zgodnie z zasadą dwuinstancyjności postępowania administracyjnego (art. 15 k.p.a.) organ odwoławczy, procedując na skutek wniesionego środka odwoławczego, rozpoznaje i rozstrzyga sprawę co do istoty, na podstawie zgromadzonego (ewentualnie we własnym zakresie uzupełnionego) i samodzielnie ocenionego materiału dowodowego, działając na podstawie przepisów prawa (art. 6 k.p.a.) obowiązujących w dacie rozstrzygania sprawy. Z treści zaskarżonej decyzji nie wynika, by organ odwoławczy rozstrzygnął sprawę w oparciu o przepisy obowiązujące w dacie tego rozstrzygania. Chodzi tu o wprowadzony ww. nowelizacją przepis art. 64 pkt 7 u.p.s., zgodnie z którym osoby wnoszące opłatę lub obowiązane do wnoszenia opłaty za pobyt mieszkańca domu w domu pomocy społecznej można zwolnić z tej opłaty częściowo lub całkowicie, na ich wniosek, po przeprowadzeniu rodzinnego wywiadu środowiskowego, w szczególności jeżeli osoba obowiązana do wnoszenia opłaty wykaże, w szczególności na podstawie dokumentów dołączonych do wniosku, rażące naruszenie przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej lub mieszkańca domu obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Zarzuty skarżącego względem decyzji obu instancji opierają się na twierdzeniu, że winien być on zwolniony w całości z przedmiotowej odpłatności, a to z uwagi na pozostawienie rodziny skarżącego przez ojca w okresie, gdy skarżący był dzieckiem. Podnoszone okoliczności są zatem niewątpliwie tymi, które – w przypadku zgłoszenia wniosku o zwolnienie z odpłatności – wymagają skrupulatnego rozważenia przez organ rozstrzygający. W znowelizowanym art. 64 pkt 7 u.p.s., mającym zastosowanie w niniejszej sprawie, mowa o rażącym naruszeniu przez osobę kierowaną do domu pomocy społecznej obowiązku alimentacyjnego lub innych obowiązków rodzinnych względem osoby obowiązanej do wnoszenia opłaty. Z konsekwentnego stanowiska skarżącego, jak i dokumentów zawartych w aktach sprawy (przede wszystkim: oświadczenia skarżącego i jego rodzeństwa – k. 163, 188 i 219; informacja z Sądu Rejonowego w Ostrowi Mazowieckiej o wyroku skazujących z dnia 18 marca 1980 r. sygn. II K 532/79 za czyn określony w art. 186 § 1 k.k., tj. uchylanie się od zapłaty alimentów – k. 448) wynika, że jego zdaniem w sprawie występują, o których mowa w art. 64 pkt 7 u.p.s. Rolą organu była zaś ich ocena co do możliwości zastosowania zwolnienia, przy czym powzięte wobec zgłaszanych okoliczności stanowisko winno zostać wyczerpująco uzasadnione z uwagi na uznaniowy element rozstrzygnięcia w przedmiocie zwolnienia z odpłatności za pobyt bliskiej osoby w domu pomocy społecznej. Tymczasem w uzasadnieniu zaskarżonej decyzji organ odwoławczy ograniczył się zasadniczo do potwierdzenia prawidłowości rozstrzygnięcia I instancji, wskazując, że z uwagi na podnoszone przez skarżącego okoliczności zasadne jest obniżenie ustalonej kwoty odpłatności do 300 zł miesięcznie. Brak było tutaj przywołania treści ww. przepisu jak i oceny zasadności wniosku skarżącego o całkowite zwolnienie ze spornej odpłatności w kontekście podnoszonych zarzutów względem zaniedbań alimentacyjnych mieszkającego obecnie w DPS ojca. Organ w istocie rozstrzygnął sprawę w oparciu o wniosek skarżącego o częściowe zwolnienie z odpłatności (do kwoty 300 zł), w sytuacji, gdy z akt sprawy wynika, że jego początkowe oświadczenie w tym zakresie jest nieaktualne i domaga się on całkowitego zwolnienia. Sprawa nie została zatem przez organ w sposób prawidłowy rozpoznana, w jej merytorycznym zakresie. Zasadny okazał się zarzut naruszenia art. 64 u.p.s. przy czym do naruszenia tego doszło poprzez jego nieprawidłowe zastosowanie, z wyłączeniem jego aktualnego na dzień rozstrzygania przez SKO brzmienia. Wadliwość zaskarżonej decyzji nie budzi też wątpliwości w świetle art. 107 § 3 k.p.a., nie została ona bowiem w sposób prawidłowy uzasadniona, z wyjaśnieniem wszystkich okoliczności faktycznych i prawnych, które doprowadziły SKO do takiego, a nie innego rozstrzygnięcia. Brak uwzględnienia całokształtu zgromadzonego materiału dowodowego przy ponownym rozstrzyganiu sprawy w sposób merytoryczny (z uwagi na treść art. 64 pkt 7 u.p.s. szczególnie istotna jest tu informacja o skazującym wyroku sądu karnego) świadczy o naruszeniu przez SKO art. 7, 77 § 1 i 80 k.p.a. Doszło nadto do naruszenia art. 138 § 1 pkt 1 k.p.a., poprzez jego przedwczesne zastosowanie. Sąd nie podzielił stanowiska skarżącego co do naruszenia art. 9 k.p.a. Zasada informowania stron w toku postępowania wyrażona w tym przepisie nie oznacza, że organ winien udzielać stronie porad prawnych sugerujących czynności procesowe mające doprowadzić sprawę do pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia. Mając na uwadze powyższe Sąd orzekł o uchyleniu zaskarżonej decyzji w oparciu o art. 145 § 1 pkt 1 lit. a i c ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2020 r., poz. 329 – "p.p.s.a."). Ponownie rozpoznając sprawę organ odwoławczy weźmie pod uwagę stanowisko wyrażone w niniejszym uzasadnieniu. Sąd wydał w niniejszej sprawie wyrok na posiedzeniu niejawnym na podstawie art. 133 § 1 zdanie drugie p.p.s.a. w zw. z art. 15 zzs? ust. 3 ustawy z dnia 2 marca 2020 r. o szczególnych rozwiązaniach związanych z zapobieganiem, przeciwdziałaniem i zwalczaniem COVID-19, innych chorób zakaźnych oraz wywołanych nimi sytuacji kryzysowych (Dz. U. z 2020 r. poz. 1842 ze zm.). Rozpoznanie sprawy było konieczne, zaś aktualna sytuacja związana z pandemią COVID 19 uzasadniała przyjęcie, że przeprowadzenie rozprawy mogłoby wywołać nadmierne zagrożenie dla zdrowia osób w niej uczestniczących i nie można przeprowadzić jej na odległość z jednoczesnym bezpośrednim przekazem obrazu i dźwięku.