II SA/Wa 611/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Ewa Kwiecińska, Sędzia WSA Łukasz Krzycki, Asesor WSA Karolina Kisielewicz (spr.), po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 16 października 2020 r. sprawy ze skargi Z.D. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę. UZASADNIENIE Z. D. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2020 r. (nr [...]), którą organ utrzymał w mocy swoją wcześniejszą decyzję z dnia [...] listopada 2019 r. (nr [...]) o odmowie przyznania skarżącemu renty z tytułu niezdolności do pracy w drodze wyjątku. W uzasadnieniu zaskarżonej decyzji Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych przytoczył przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz.U. z 2018 r. poz. 2096 ze zm.) i podał, że przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest możliwe, jeżeli wnioskodawca spełnia łącznie wszystkie warunki określone w tym przepisie. W ocenie organu nie ma podstaw do przyjęcia, że Z. D. nie "wypracował" prawa do świadczenia w trybie zwykłym, na skutek szczególnych okoliczności, a więc z powodu zdarzeń (stanów), na które nie miał wpływu i których nie mógł przezwyciężyć. Z. D. na przestrzeni 61 lat życia, udokumentował jedynie 17 lat, 7 miesięcy i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych, natomiast w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych, wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował tylko 2 lata, 11 miesięcy i 2 dni tych okresów. Od [...] marca 1976 r. (a więc od ukończenia 18 roku życia) do 17 lutego 1981 r., od 31 grudnia 1982 r. do 30 września 1985 r., od 14 września 1993 r. do 16 sierpnia 1999 r., od 9 sierpnia 2002 r. do 23 maja 2016 r., od 8 kwietnia 2010 r. do 9 października 2016 r., nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz emerytalnym i rentowym. Wnioskodawca stał się całkowicie niezdolnym do pracy w wieku 61 lat (od [...] kwietnia 2019 r.), natomiast częściowa niezdolność do pracy, orzeczona u skarżącego od [...] czerwca 2017 r., nie uniemożliwiła, a jedynie utrudniała mu podjęcie zatrudnienia. Organ dodał, że zatrudnienie z pominięciem ubezpieczenia, o którym skarżący wspomniał w wyjaśnieniach udzielonych w piśmie z 23 sierpnia 2019 r., jest jego świadomym wyborem i dlatego nie stanowi okoliczności szczególnej w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy emerytalnej i jeżeli zdecydował się na taką formę zatrudnienia, to powinien liczyć się z negatywnymi konsekwencjami w sferze uprawnień do świadczenia z ubezpieczeń społecznych. Z tych powodów, zdaniem organu, wniosek skarżącego, znajdującego się w trudnej sytuacji materialnej, nie mógł zostać uwzględniony. Z. D. w skardze wniesionej do Sądu na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z [...] stycznia 2020 r. podniósł, że z uwagi na poważny stan zdrowia nie może obecnie podjąć zatrudnienia. Skarżący dodał, że jest osobą ze znacznym stopniem niepełnosprawności oraz że nie ma środków na pokrycie wszystkich niezbędnych wydatków, w tym związanych z leczeniem. Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych w odpowiedzi na skargę wniósł o jej oddalenie. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zaskarżona przez Z. D. decyzja Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych nie narusza prawa i dlatego jego skarga jest nieuzasadniona. Podstawę materialnoprawną zaskarżonej decyzji stanowił art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych, zgodnie z którym ubezpieczonym i pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes ZUS może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. W zaskarżonej decyzji organ stwierdził, że Z. D. nie spełnia wszystkich przesłanek do przyznania świadczenia w trybie wyjątku i dlatego jego wniosek o przyznanie świadczenia nie mógł zostać uwzględniony. Sąd podziela to zapatrywanie organu. Przede wszystkim, należy zwrócić uwagę, że ustawa o emeryturach i rentach nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. Nie ulega wątpliwości, że dokonując wykładni pojęcia szczególnych okoliczności, należy mieć na względzie cel, któremu służy tryb przyznawania świadczeń w drodze wyjątku. Celem tym jest to, żeby w indywidualnych i uzasadnionych przypadkach beneficjentami świadczeń przyznawanych w tym trybie były osoby, które nie mogły otrzymać świadczeń na zasadach ogólnych ze względu na niespełnienie wymaganych warunków ustawowych. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na gruncie ustawy emerytalnej ograniczają, utrudniają, czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Z niespornych okoliczności sprawy wynika, że Z.D. udokumentował 17 lat, 7 miesięcy i 2 dni okresów składkowych i nieskładkowych, a w dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania częściowej niezdolności do pracy - 2 lata, 11 miesięcy i 2 dni tych okresów. W okresach od [...] marca 1976 r. do 17 lutego 1981 r., od 31 grudnia 1982 r. do 30 września 1985 r., od 14 września 1993 r. do 16 sierpnia 1999 r., od 9 sierpnia 2002 r. do 23 maja 2016 r., od 8 kwietnia 2010 r. do 9 października 2016 r., wystąpiły przerwy w opłacaniu składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. Całkowita niezdolność do pracy została u skarżącego ustalona orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS od [...] kwietnia 2019 r. Według art. 14 ust. 3 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, orzeczenie komisji lekarskiej stanowi dla organu rentowego podstawę do wydania decyzji w sprawie świadczeń przewidzianych w ustawie, do których prawo jest uzależnione od stwierdzenia niezdolności do pracy oraz niezdolności do samodzielnej egzystencji. Prezes ZUS w postępowaniu o przyznanie świadczenia w drodze wyjątku jest zatem związany orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS w odniesieniu do daty powstania całkowitej niezdolności do pracy (nie może dokonywać własnych ustaleń dotyczących okresu bądź daty powstania stanu całkowitej niezdolności do pracy), przy czym zgodnie z art. 12 ust. 2 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, całkowicie niezdolną do pracy jest osoba, która utraciła zdolność do wykonywania jakiejkolwiek pracy. Sąd podziela stanowisko organu, że z akt sprawy nie wynika, aby w wymienionych wyżej przerwach istniały przeciwwskazania ze względu na stan zdrowia lub inne szczególne okoliczności, które uniemożliwiły skarżącemu kontynuowanie zatrudnienia w celu zapewnienia uprawnień do świadczenia w trybie zwykłym. Obecny stan zdrowia skarżącego, uniemożliwiający mu podjęcie zatrudnienia, nie może "usprawiedliwiać" pozostawania poza ubezpieczeniem we wcześniejszych okresach. Trzeba dodać, że prawidłowe jest również stwierdzenie Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych, że częściowa niezdolność do pracy, orzeczona u skarżącego od [...] czerwca 2017 r., nie uniemożliwiła, a jedynie utrudniała mu podjęcie zatrudnienia. Okoliczność podejmowania przez skarżącego zatrudnienia bez opłacania składek, na którą to powołał się skarżący, prawidłowo nie została zakwalifikowana przez Prezesa ZUS jako okoliczność szczególna w rozumieniu art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Jak już bowiem powiedziano, za szczególną okoliczność na potrzeby stosowania tego przepisu przyjmuje się wyłącznie obiektywne i niezależne od woli konkretnej osoby zdarzenia bądź trwały stan wykluczający aktywność zawodową z powodu niemożności przezwyciężenia ich skutków. Za taką okoliczność orzecznictwo nie traktuje świadomego zatrudniania się, wykonywania prac dorywczych bez zgłoszenia tego faktu do ubezpieczenia społecznego i odprowadzania składek (por. wyroki NSA z dnia 4 października 2016 r. sygn. akt I OSK 410/16, z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, z dnia 3 września 2014 r. sygn. akt I OSK 1396/14, dostępne na stronie orzeczenia.nsa.gov.pl). W ocenie Sądu, organ przeprowadził postępowanie zgodnie z zasadami procedury administracyjnej, zebrał cały materiał dowodowy i wnikliwie go rozpatrzył. W toku postępowania wezwał skarżącego do wskazania okoliczności uniemożliwiających mu podjęcie zatrudnienia w latach 1993 -1999, 2002-2006, 2010-2016 r. Trafnie też Prezes ZUS wskazał w decyzji, że świadczenie w drodze wyjątku nie jest świadczeniem socjalnym, przyznawanym wyłącznie według potrzeb ze względu na trudną sytuację materialną wnioskodawcy. Brak niezbędnych środków utrzymania nie może być wyłączną przesłanką do uzyskania świadczenia w trybie art. 83 ust. 1 powołanej ustawy. Przyznanie tego świadczenia jest możliwe tylko w przypadku, gdy istnieją podstawy do przyjęcia, że ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności nie spełnia wymagań do uzyskania świadczenia w trybie zwykłym. Nie jest to bowiem świadczenie socjalne, należne każdej osobie, której stan zdrowia, po dłuższym okresie pozostawania przez nią poza wszelkim ubezpieczeniem, obecnie się pogorszył. Okoliczności takie, jak prawidłowo stwierdził Prezes ZUS, nie zaszły w niniejszej sprawie. Decyzja nie jest dowolna i nie narusza art. 80 k.p.a. Uzasadnienie decyzji spełnia wymogi art. 107 § 3 k.p.a. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie, na podstawie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2325 ze zm.), orzekł jak w wyroku.