III SA/Kr 683/22

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie w składzie następującym: Przewodniczący S WSA Renata Czeluśniak Sędziowie S WSA Ewa Michna (spr.) ASR WSA Marta Kisielowska po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 19 października 2022 r. sprawy ze skargi W. Z. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w Nowym Sączu z dnia 8 marca 2022 r. nr SKO-NP-4115-607/21 w przedmiocie świadczenia pielęgnacyjnego skargę oddala. UZASADNIENIE Ponownie wydaną w sprawie decyzją z 10 września 2021 r., Wójt Gminy Ł. odmówił skarżącemu przyznania świadczenia pielęgnacyjnego w tytułu rezygnacji z zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej w związku z opieką nad matką. W uzasadnieniu rozstrzygnięcia organ wskazał, że nie została spełniona przesłanka z art. 17 ust. 1b ustawy z 28 listopada 2003 r. o świadczeniach rodzinnych (t.j. Dz.U. z 2022 r., poz. 1265) - dalej: u.ś.r. W odwołaniu skarżący zarzucił organowi I instancji naruszenie prawa materialnego - art.17 ust. 1b u.ś.r. przez nieuwzględnienie wyroku Trybunału Konstytucyjnego z 21 października 2014 r., K 38/13. Samorządowe Kolegium Odwoławcze w Nowym Sączu, decyzją z 8 marca 2022 r. utrzymało w mocy rozstrzygnięcie organu I instancji. Kolegium wskazało, że organ I instancji ponownie dokonał błędnej wykładni art. 17 ust. 1b u.ś.r., w tej kwestii związany jest jednak - z mocy art. 138 § 2a k.p.a. wykładnią organu odwoławczego przedstawioną we wcześniej wydanej decyzji kasatoryjnej. Jednocześnie zdaniem Kolegium, zgromadzony materiał dowodowy nie pozwalał przyjąć, że skarżący stale i nieprzerwanie sprawuje osobistą opiekę nad niepełnosprawną matką. Tym samym uznać należało, że zakres sprawowanej opieki nie stanowił podstawy do przyznania świadczenia pielęgnacyjnego. Z materiału dowodowego nie wynikało też, aby matka skarżącego była osobą obłożnie chorą, tj. leżącą, pampersowaną, wymagającą karmienia, niekontaktową i w związku z tym wymagała całodobowego nadzoru i opieki. W oparciu o wywiad środowiskowy, Kolegium ustaliło, że matka skarżącego ma 79 lat, jest osobą schorowaną, która wymaga pomocy innych osób w codziennym funkcjonowaniu. Matka skarżącego choruje na przewlekłe choroby związane z podeszłym wiekiem - nadciśnienie tętnicze, cukrzyce, bóle reumatyczne, bóle nóg. Zauważalna była też pojawiająca się demencja. Jesienią 2020 r. chorowała na półpasiec, w związku z powikłaniami do dnia dzisiejszego nie byla w stanie podnieść ręki. Skarżący ze względu na konieczność sprawowania stałej opieki nad matką musiał zrezygnować z pracy w gospodarstwie rolnym i wydzierżawił je osobie trzeciej. Według oświadczenia zawartego we wniosku o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, zaprzestał on prowadzenia gospodarstwa rolnego albo wykonywania pracy w gospodarstwie rolnym od 1 stycznia 2020 r. Pracownik socjalny ustalił ponadto, że matka skarżącego wymaga całodobowej opieki w postaci prania, gotowania posiłków dedykowanych do diety cukrzycowej, pomocy w utrzymaniu higieny osobistej, pomocy w kąpieli. Konieczne jest palenie w piecu oraz asysta kiedy matka w nocy wstaje do toalety, a także zapewnienie dostępu do usług medycznych i leków oraz regulowanie rachunków. Na podstawie dokumentów przedłożonych do akt sprawy, Kolegium ustaliło, że matka skarżącego legitymuje się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności wydanym przez Powiatowy Zespół do Spraw Orzekania o Niepełnosprawności w N. z 1 kwietnia 2021 r., w którym została zaliczona do stopnia niepełnosprawności znacznego a ustalony stopień niepełnosprawności datował się od 28 grudnia 2018 r. W ocenie organu odwoławczego wykazany przez skarżącego zakres opieki, nie miał charakteru tego rodzaju, ażeby zmuszał go do definitywnej rezygnacji z aktywności zawodowej choćby w niepełnym wymiarze czasu pracy. Czynności takie jak: pomoc w utrzymaniu higieny osobistej, pomoc w kąpieli, przygotowanie posiłków, pranie, sprzątanie, robienie zakupów, dawkowanie lekarstw, zapewnienie dostępu do usług medycznych, zapewnienie leków, palenie w piecu, oraz asysta matki, kiedy w nocy wstaje do toalety czy też regulowanie rachunków - nie odbiegały bowiem od czynności, które wykonują osoby zajmujące opieką np. nad starszymi rodzicami i jednocześnie pracujące zawodowo, czy prowadzą gospodarstwo rolne. Czynności te nie miały charakteru tego rodzaju, że należało je wykonywać przez cały dzień, a jedynie w ściśle określonych porach - z reguły rano i wieczorem - a zatem trudno było uznać, że ich wykonywanie uniemożliwiało podjęcie jakiejkolwiek pracy, chociażby w ograniczonym zakresie. Nadto Kolegium wskazało, że zasadnicza część czynności podejmowanych przez skarżącego w gospodarstwie domowym, nie miało bezpośredniego związku tylko ze sprawowaniem opieki nad niepełnosprawną matką. Czynności związane z szeroko pojmowanym prowadzeniem gospodarstwa domowego, tj. robienie zakupów, pranie, sprzątanie, regulowanie rachunków, palenie w piecu - skarżący wykonywał nie tylko specjalnie dla matki, ale również siebie chociażby z racji wspólnego zamieszkania i prowadzenia wspólnego gospodarstwa domowego. Kolegium podkreśliło, że świadczenie pielęgnacyjne nie jest wynagrodzeniem za opiekę nad jej potrzebującym członkiem rodziny - bo do tej opieki skarżący jest zobowiązany nie tylko moralnie, ale także prawnie. W skardze wniesionej do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Krakowie skarżący domagał się uchylenia decyzji Kolegium i poprzedzającej ją decyzji organu I instancji. Podniósł zarzut naruszenia przepisów postępowania, które mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, tj. art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a. przez brak wszechstronnego rozpatrzenia materiału dowodowego oraz dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego i w konsekwencji błędne ustalenie, że skarżący nie wykazał, że zakres sprawowanej opieki nad matką uniemożliwia mu w sposób zupełny podjęcie zatrudnienia lub innej pracy zarobkowej albo pracy w gospodarstwie rolnym. W uzasadnieniu skarżący powołując na orzecznictwo sądow administracyjnych podał, że zakres faktycznie sprawowanej opieki, wynikający z innych przyczyn niż potrzeby osoby legitymującej się orzeczeniem o znacznym stopniu niepełnosprawności w zakresie opieki, może wskazywać na to, czy rezygnacja z zatrudnienia lub jego niepodjęcie pozostają z sobą w związku. Podał też, że jest jedynym synem niepełnosprawnej matki. Z ustaleń pracownika socjalnego wynikało, że jego matka jest osobą schorowaną, która wymaga pomocy innych osób w codziennym funkcjonowaniu. Skarżący podał, że z przedłożonych dokumentów wynikał taki obraz stanu zdrowia jego matki, który potwierdzał bezpośredni związek przyczynowy pomiędzy rezygnacją, czy niepodejmowaniem zatrudnienia, a koniecznością sprawowania przez skarżącego opieki nad matką. Zakres niepełnosprawności jego matki był bowiem bardzo szeroki i wymagał ciągłego nadzoru i czuwania przy niej. Skarżący wskazał, że musi pomagać matce przy wszystkich czynnościach dnia codziennego, nawet pomagać w toalecie i pielęgnacji. Niewątpliwie, aby tym obowiązkom podołać konieczne było ciągłe czuwanie skarżącego przy matce. Zdaniem skarżącego, organ rozpoznając sprawę nie ocenił wnikliwie zebranego materiału dowodowego, w tym przeprowadzonego wywiadu środowiskowego, z którego wysuwał się rzeczywisty stan zdrowia jego matki, co doprowadziło organ do błędnych wniosków, że skarżący mógłby podjąć jakiekolwiek zatrudnienia chociażby na 1/2 etatu. W odpowiedzi organ odwoławczy wniósł o oddalenie skargi, podtrzymując zajęte w sprawie stanowisko. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Krakowie zważył co następuje. Skarga została oddalona ponieważ organy prawidłowo ustaliły brak związku przyczynowego pomiędzy opieką sprawowaną nad niepełnosprawną matką, a rezygnacją z zatrudnienia przez skarżącego. W rozpoznawanej sprawie poza sporem było spełnianie przez matkę skarżącego, części przesłanek warunkujących przyznanie świadczenia (stopień niepełnosprawności). Kluczowe dla sprawy było natomiast, czy w sprawie zaistniał związek przyczynowo-skutkowy w rozumieniu art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. tzn. ocena, czy skarżący była uprawniony do otrzymania świadczenia pielęgnacyjnego, ponieważ zakres opieki jakiej wymagała podopieczna (matka skarżącego) wykluczał podjęcia zatrudnienia przez jej syna. W tym miejscu należałoby podkreślić, że świadczenia opiekuńcze, do których należy między innymi świadczenie pielęgnacyjne, przyznawane są z powodu niemożności wykonywania w ogóle pracy zarobkowej w związku z koniecznością zapewnienia stałej opieki niepełnosprawnemu członkowi rodziny, a nie jedynie z tytułu sprawowania opieki nad niepełnosprawną osobą. Samo orzeczenie o niepełnosprawności podopiecznej (tu: matki skarżącego) nie rozstrzygało więc o związku przyczynowym pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia przez skarżącego, a koniecznością sprawowania opieki nad matką w rozumieniu ww. przepisów u.ś.r. Zasadnie, zdaniem Sądu, Kolegium uznało, że zakres wykonywanych czynności opiekuńczych w istocie stanowił codzienną pomoc w czynnościach życia codziennego niepełnosprawnej matki. Nawet w skardze nie zostały wymienione jakiekolwiek okoliczności faktyczne, które zmuszałyby skarżącego do rezygnacji z zatrudnienia czy też prowadzenia gospodarstwa rolnego. W praktyce skarżący wskazywał, że stan zdrowotny jego matki wymaga "ciągłego nadzoru i czuwania przy niej" oraz że pomaga w toalecie i pielęgnacji. Jak wskazuje się w orzecznictwie, świadczenie pielęgnacyjne, o którym mowa w art. 17 ust. 1 u.ś.r., nie jest przyznawane za samą opiekę nad niepełnosprawną matką, gdyż wynika ona z prawnego i moralnego obowiązku dziecka względem rodzica, lecz za faktyczny brak możliwości podjęcia zatrudnienia z powodu konieczności sprawowania tej opieki lub za rezygnację z zatrudnienia w celu jej sprawowania (np. wyrok NSA z 3 marca 2022 r., I OSK 1653/21 i powołany tamże wyrok z 24 czerwca 2021 r., I OSK 351/21). Powołany art. 17 ust. 1 u.ś.r należy zatem stosować wyłącznie do takich stanów faktycznych, w których zakres opieki wyklucza możliwość podjęcia jakiejkolwiek pracy zarobkowej (np. wyroki NSA: z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20; z 5 czerwca 2012 r., I OSK 2454/11). Świadczenie pielęgnacyjne ma bowiem być rekompensatą za rezygnację z pracy z uwagi na konieczność opieki nad osobą bliską, która jej wymaga (wyrok NSA z 2 lutego 2017 r., I OSK 2729/16). Z tych to powodów musi istnieć bezpośredni związek między rezygnacją z zatrudnienia (albo jego niepodejmowaniem) a sprawowaną opieką. Natomiast w sytuacji, gdy opieka nad daną osobą nie nosi cech opieki stałej lub długotrwałej, taki związek przyczynowo-skutkowy nie istnieje. Zatem organ administracji ma obowiązek, rozpoznając wniosek o przyznanie świadczenia pielęgnacyjnego, ustalić czy istnieje związek między niepodejmowaniem pracy (rezygnacją z zatrudnienia) a sprawowaniem opieki nad osobą niepełnosprawną. Tym samym musi ustalić rozmiar faktycznie sprawowanej opieki w kontekście braku możliwości podjęcia pracy. Zasadnie więc Kolegium uznało, że zasadniczo czynności wskazane jako czynności opiekuńcze nie miały bezpośredniego związku z opieką nad matką, a były jedynie związane z szeroko pojmowanym prowadzeniem gospodarstwa (zakupy, pranie, sprzątanie czy też regulowanie rachunków) – zasadna więc była ocena organu o braku związku przyczynowo skutkowego pomiędzy niepodejmowaniem zatrudnienia, a zakresem niezbędnych czynności opiekuńczych. Przedstawiając powyższe wnioski Kolegium w sposób logiczny i zgodny z doświadczeniem życiowym ustaliło stan faktyczny. Powołane przy tym przez skarżącego wyroki Naczelnego Sądu Administracyjnego (z 23 października 2020 r., I OSK 1148/20 oraz z 18 maja 2020 r., I OSK 691/19 i z 30 kwietnia 2020 r., I OSK 1544/19) wręcz potwierdzają stanowisko Kolegium. Wszystkie te wyroki dotyczą bowiem oddalenia skarg kasacyjnych opiekunów osób niepełnosprawnych w sporach dotyczących oceny czy zakres sprawowanej opieki uzasadniał twierdzenia o konieczności rezygnacji skarżących z zatrudnienia. Na marginesie sprawy Sąd zauważa również, że prawie wszystkie pisma (zarówno w postępowaniu administracyjnym, jak i sądowoadministracyjnym) odbierała matka skarżącego, co oznacza, że w tym czasie skarżący był nieobecny. Powyższa okoliczność potwierdza prawidłowość ustaleń faktycznych Kolegium i dokonanej przez organ wykładni art. 17 ust. 1 pkt 4 u.ś.r. Sąd uznał więc za niezasadne zarzuty naruszenia art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a.. Z tych to powodów Sąd skargę oddalił na zasadzie art. 151 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tj. Dz. U. z 2022 r. poz.329 z późn. zm.).