III SA/Po 651/17

SENTENCJA Dnia 29 listopada 2017 roku Wojewódzki Sąd Administracyjny w Poznaniu w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Marzenna Kosewska Sędziowie WSA Ireneusz Fornalik WSA Walentyna Długaszewska (spr.) Protokolant: sekr. sąd. Sławomir Rajczak po rozpoznaniu na rozprawie w dniu 29 listopada 2017 roku przy udziale sprawy ze skargi X na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia[...]. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia należności z tytułu nieopłaconych składek uchyla zaskarżoną decyzję oraz poprzedzającą ją decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] UZASADNIENIE Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia [...] r., działając na podstawie art. 83 ust. 1 pkt 3, art. 28 ust. 1 - 4 oraz art. 32 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 963;) odmówił X umorzenia należności z tytułu składek, odsetek i kosztów upomnienia w tym : - składek na ubezpieczenia społeczne za okres od[...] r. - składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...] r. W uzasadnieniu organ administracyjny wskazał, że wnioskodawczyni wystąpiła do Zakładu Ubezpieczeń Społecznych o umorzenie zaległości z tytułu nieopłaconych składek. Na podstawie oceny zebranego w sprawie materiału dowodowego, organ stwierdził, że nie zachodzą przesłanki umożliwiające umorzenie wskazanych należności. Wnioskodawczyni złożyła wniosek o ponowne rozpatrzenie sprawy, w którym podniosła, m. in., że znajduje się w trudnej sytuacji materialnej. Zakład Ubezpieczeń Społecznych decyzją z dnia[...], działając na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 kpa w zw. z 127 § 3 kpa w zw. z art. 83 ust. 4 u.s.u.b., utrzymał w mocy decyzję z dnia[...] r. Organ wskazał na brak podstaw do umorzenia należności z tytułu składek. Dokonał analizy sytuacji osobistej i majątkowej zobowiązanej i na tej podstawie uznał, że wniosek strony o umorzenie nie zasługiwał na uwzględnienie. X wniosła skargę do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu. Skarżąca powołała się na swoją aktualną trudną sytuację osobistą i majątkową. Podniosła, że bieżący dochód jest wykorzystywany w całości na opłaty bieżące. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga jest uzasadniona. Zgodnie z art. 3 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (tekst jedn. Dz.U. z 2016 r., poz. 718 ze zm.); dalej: p.p.s.a. sądy administracyjne sprawują kontrolę działalności administracji publicznej i stosują środki określone w ustawie. Jak wynika natomiast z art. 134 § 1 p.p.s.a., sąd rozstrzyga w granicach danej sprawy nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną, z zastrzeżeniem art. 57a tej ustawy. Innymi słowy, sąd obowiązany jest dokonać oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji także wtedy, gdy dany zarzut nie został podniesiony w skardze. Przedmiotem zaskarżenia w niniejszej sprawie jest decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] r., utrzymująca w mocy decyzję z dnia [...] r., którą odmówiono skarżącej umorzenia należności z tytułu składek, odsetek i kosztów upomnienia w tym : - składek na ubezpieczenia społeczne za okres od [...] r. - składek na ubezpieczenie zdrowotne za okres [...] r. Materialnoprawną podstawę rozstrzygnięcia stanowi art. 28 ust. 2 ustawy z dnia 13 października 1998 r. o systemie ubezpieczeń społecznych (t.j. Dz. U. z 2016 r., poz. 23 z późn. zm.); dalej: u.s.u.s., zgodnie z którym należności z tytułu składek mogą być umarzane tylko w przypadku ich całkowitej nieściągalności, z zastrzeżeniem ust. 3a. Umorzenie składek powoduje także umorzenie odsetek za zwłokę, kosztów upomnienia i dodatkowej opłaty (art. 28 ust. 4 u.s.u.s.). Do składek na ubezpieczenie zdrowotne w zakresie, m.in., stosowania ulg i umorzeń stosuje się odpowiednio przepisy dotyczące składek na ubezpieczenia społeczne (art. 32 u.s.u.s.). Stosownie do art. 28 ust. 3 u. s.u.s. całkowita nieściągalność, o której mowa w ust. 2, zachodzi, gdy: 1) dłużnik zmarł nie pozostawiając żadnego majątku lub pozostawił ruchomości niepodlegające egzekucji na podstawie odrębnych przepisów albo pozostawił przedmioty codziennego użytku domowego, których łączna wartość nie przekracza kwoty stanowiącej trzykrotność przeciętnego wynagrodzenia i jednocześnie brak jest następców prawnych oraz nie ma możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie; 2) sąd oddalił wniosek o ogłoszenie upadłości dłużnika lub umorzył postępowanie upadłościowe z przyczyn, o których mowa w art. 13 i art. 361 pkt 1 ustawy z dnia 28 lutego 2003 r. - Prawo upadłościowe i naprawcze; 3) nastąpiło zaprzestanie prowadzenia działalności przy jednoczesnym braku majątku, z którego można egzekwować należności, małżonka, następców prawnych, możliwości przeniesienia odpowiedzialności na osoby trzecie w rozumieniu przepisów ustawy z dnia 29 sierpnia 1997 r. - Ordynacja podatkowa; 4) nie nastąpiło zaspokojenie należności w zakończonym postępowaniu likwidacyjnym; 4a) wysokość nieopłaconej składki nie przekracza kwoty kosztów upomnienia w postępowaniu egzekucyjnym; 5) naczelnik urzędu skarbowego lub komornik sądowy stwierdził brak majątku, z którego można prowadzić egzekucję; 6) jest oczywiste, że w postępowaniu egzekucyjnym nie uzyska się kwot przekraczających wydatki egzekucyjne. Szczegółowe warunki umorzenia należności z tytułu składek zostały określone w wydanym na podstawie art. 3b u.s.u.s. rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne (Dz. U. Nr 141, poz. 1365). Stosownie do § 3 ust. 1 tego rozporządzenia Zakład może umorzyć należności z tytułu składek, jeżeli zobowiązany wykaże, że ze względu na stan majątkowy i sytuację rodzinną nie jest w stanie opłacić tych należności, ponieważ pociągnęłoby to zbyt ciężkie skutki dla zobowiązanego i jego rodziny, w szczególności w przypadku: 1) gdy opłacenie należności z tytułu składek pozbawiłoby zobowiązanego i jego rodzinę możliwości zaspokojenia niezbędnych potrzeb życiowych; 2) poniesienia strat materialnych w wyniku klęski żywiołowej lub innego nadzwyczajnego zdarzenia powodujących, że opłacenie należności z tytułu składek mogłoby pozbawić zobowiązanego możliwości dalszego prowadzenia działalności; 3) przewlekłej choroby zobowiązanego lub konieczności sprawowania opieki nad przewlekle chorym członkiem rodziny, pozbawiającej zobowiązanego możliwości uzyskiwania dochodu umożliwiającego opłacenie należności. Dokonując oceny zgodności z prawem zaskarżonej decyzji, w świetle wskazanych wyżej przepisów, w pierwszej kolejności, należy odnieść się do kwestii istnienia należności z tytułu składek, objętych wnioskiem skarżącej o umorzenie, z uwagi na ewentualne ich przedawnienie. Nie ulega bowiem wątpliwości, że w sprawie dotyczącej umorzenia zaległości z tytułu składek organ administracyjny może rozważać taką możliwość jedynie odnośnie składek istniejących, wymagalnych a więc takich, które nie uległy przedawnieniu z powodu upływu odpowiednich terminów ustawowych. Wygaśnięcie należności sprawia, że nie mogą być one skutecznie dochodzone przez podmiot uprawniony. Podlegająca kontroli Sądu decyzja Zakładu Ubezpieczeń Społecznych dotyczy odmowy umorzenia należności z tytułu składek za okres od [...] Od dnia 1 stycznia 2012 r. na podstawie art. 11 pkt 1 ustawy z dnia 16 września 2011 r. o redukcji niektórych obowiązków obywateli i przedsiębiorców (Dz. U. nr 232, poz. 1378) zmieniono treść art. 24 ust. 4 u.s.u.s. i skrócono okres przedawnienia składek na ubezpieczenia społeczne z 10 do 5 lat. Zgodnie z art. 27 powołanej ustawy, do przedawnienia należności z tytułu składek, o którym mowa w art. 24 ust. 4 u.s.u.s., którego bieg rozpoczął się przed dniem 1 stycznia 2012 r., stosuje się przepisy w brzmieniu nadanym niniejszą ustawą, z tym że bieg przedawnienia rozpoczyna się od dnia 1 stycznia 2012 r. Wedle zasady wynikającej z tego przepisu do należności składkowych nieprzedawnionych do 1 stycznia 2012 r. (według zasad z zastosowaniem 10-letniego okresu przedawnienia) ma zastosowanie 5-letni termin przedawnienia, z tym jednak bardzo istotnym zastrzeżeniem, że liczy się go nie od daty ich wymagalności, tak jak o tym stanowi art. 24 ust. 4 u.s.u.s., ale od dnia 1 stycznia 2012 r. Ustanowiony w art. 27 ust. 2 ustawy z dnia 16 września 2011 r., wyjątek od tej zasady nie ma zastosowania w kontrolowanej sprawie. Odnosząc powyższe do okoliczności rozpoznawanej sprawy, należy wskazać, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie poczynił w zaskarżonej decyzji, jak również w decyzji ją poprzedzającej, żadnej (chociażby minimalnej) analizy w zakresie ewentualnego przedawnienia przedmiotowych składek za najwcześniejszy okres od [...] r. W ocenie Sądu, w uzasadnieniach decyzji organ winien wskazać jednoznacznie, jakie konkretne zdarzenia prawne spowodowały ewentualne zawieszenie biegu terminu przedawnienia spornych roszczeń. Tylko bowiem po stwierdzeniu, że nie doszło do przedawnienia przedmiotowych należności organ mógł rozpatrywać merytorycznie wniosek strony skarżącej o umorzenie tych należności. Niezależnie od powyższego, w kontrolowanej sprawie, brak w ocenie Sądu dostatecznych ustaleń i oceny również w zakresie możliwości prowadzenia skutecznej egzekucji dotyczącej tych należności. Z decyzji wynika, że skarżąca posiada nieruchomość, na której Zakład dokonał zabezpieczenia należności. Brak jednak również w tym zakresie jakiejkolwiek informacji, kiedy i z jakiego tytułu dokonano tego zabezpieczenia. Ponadto, co należy podkreślić, żaden przepis ww. ustawy nie stanowi o tym, że nawet istnienie hipoteki zabezpieczającej należności z tytułu składek, w szczególności, w przypadku braku podejmowania przez organ czynności egzekucyjnych, w każdej sytuacji stanowi podstawę odmowy umorzenia zaległości. Organ stwierdził jedynie, że w sprawie toczy się postępowanie egzekucyjne. Nie wskazano od kiedy było ono prowadzone, ani na jakim obecnie znajduje się etapie. Wskazano jedynie na dokonanie wpłat egzekucyjnych w dniach [...] i [...] r. – str. 6 uzasadnienia decyzji z dnia [...] r. Zdaniem Sądu jednak, dokonanie dwóch niewielkich wpłat egzekucyjnych, bez wyjaśnienia wskazanych wyżej wątpliwości, nie świadczy w sposób dostateczny o tym, , jak uznał Zakład, że nie zachodzą przesłanki całkowitej nieściągalności. Dalej Zakład Ubezpieczeń Społecznych stwierdził również brak podstaw do zakwalifikowania sytuacji skarżącej, jako stanu wskazanego w art. 28 ust 3a u.s.u.s. oraz w rozporządzeniu Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w sprawie szczegółowych zasad umarzania należności z tytułu składek na ubezpieczenia społeczne. Nie ulega wątpliwości, że aby uznać, że nie zachodzą w danym przypadku przesłanki wskazane w art. 28 ust 3 a u.s.u.s. należy dokonać szczegółowych ustaleń faktycznych w zakresie sytuacji osobistej i materialnej osoby zobowiązanej, na podstawie których dokonuje się oceny, czy w istocie sytuacja materialna i życiowa pozwala i w jakim zakresie na zapłatę należności. W ocenie Sądu , również w zakresie wynikającym z brzmienia wskazanych wyżej przepisów, organ nie dokonał właściwej i rzetelnej oceny okoliczności faktycznych, istotnych dla rozstrzygnięcia przedmiotowej sprawy. Jak wynika z ustaleń organu, skarżąca jest zatrudniona i otrzymuje dochód w kwocie średnio [...] zł netto miesięcznie ( za okres [...] ). Prowadzi gospodarstwo domowe z synem, a na jego rzecz otrzymuje alimenty w kwocie [...] zł i świadczenie rodzinne[...] przyznanie do dnia [...] r. Stałe wydatki wynoszą [...] zł miesięcznie, koszty leczenia [...] zł., a inne koszty [...] zł. Skarżąca posiada kredyt hipoteczny na okres do [...] r. w kwocie zł – z ratą [...] zł miesięcznie. Posiada majątek w postaci nieruchomości i samochodu z [...] r. Nie korzysta z pomocy społecznej. Zdaniem Sądu, organ dokonując analizy sytuacji materialnej skarżącej, w tym faktycznie uzyskiwanych dochodów i niezbędnych wydatków, nie uwzględnił istotnej okoliczności, dotyczącej tego, że świadczenie [...] przyznane zostało na syna skarżącej jedynie do dnia[...] r., czyli do ukończenia przez syna [...] roku życia. Oznacza to, że krótko po wydaniu tej decyzji sytuacja skarżącej uległa zmianie bowiem zmniejszył się jej dochód miesięczny o [...] zł, czego organ nie uwzględnił w swoich rozważaniach dotyczących sytuacji dochodowej i materialnej skarżącej. Ponadto, organ wskazał, że skarżąca posiada dochód z tytułu zatrudnienia w wysokościom. [...] zł netto miesięcznie. Jak wynika jednak z wyjaśnień skarżącej, co nie jest w sprawie kwestionowane, jest ona zatrudniona na podstawie umowy zlecenia, a wynagrodzenie zależy od ilości wypracowanych godzin, co jest niezależne od skarżącej. Zatem, wynagrodzenie waha się w granicach od [...] do [...] zł netto. Organ dokonując analizy sytuacji materialnej ( faktycznie uzyskiwane dochody i niezbędne wydatki) i osobistej ( ograniczona możliwość podejmowania zatrudnienia) skarżącej, nie uwzględnił wysokości zadłużenia, jakie skarżąca posiada - prócz zaległości względem Zakładu Ubezpieczeń z tytułu zaległych składek – tak, aby ocenić realną, nie zaś potencjalną, możliwość dokonania przez skarżącą spłaty zadłużenia. W szczególności zaś, nie jest wystarczającym argumentem przesadzającym o sytuacji materialnej skarżącej fakt regularnej spłaty w ratach kredytu hipotecznego. Skarżąca prowadzi samodzielnie gospodarstwo domowe, mając na utrzymaniu syna, którego wychowuje samotnie i który nadal się uczy,. Brak spłaty kredytu, co podnosi skarżąca pozbawiłby ją domu , w którym mieszka wraz z synem. Zdaniem Sądu, nie ulega wątpliwości, że ewentualne znaczenie wskazanych wyżej okoliczności, w szczególności dla oceny słusznego interesu strony, o którym mowa w art. 7 k.p.a., było kwestią, która wymagała szczególnie wnikliwej i rzetelnej analizy organu orzekającego. Tymczasem, w uzasadnieniu decyzji, organ powołując się na konieczność konfrontowania interesu osobistego dłużnika z interesem ogólnospołecznym, nie wskazał praktycznie żadnych okoliczności mogących uzasadniać w niniejszej sprawie zdecydowany prymat interesu ogólnospołecznego nad interesem jednostkowym. Nie jest zaś wystarczające samo powołanie się na publicznoprawnych charakter należności z tytułu składek na ubezpieczenie społeczne. Gdyby uznać taką argumentację za wystarczającą, to w zasadzie w każdej sytuacji, niezależnie od okoliczności faktycznych sprawy, organ mógłby odmówić umorzenia należności składkowych, powołując się na tak umotywowany interes publiczny, co czyniłoby regulację zawartą w § 3 rozporządzenia Ministra Gospodarki, Pracy i Polityki Społecznej z dnia 31 lipca 2003 r. w istocie zbędną. Reasumując, wskazane wyżej braki w uzasadnieniach obu decyzji uniemożliwiają Sądowi dokonanie kontroli i oceny przedmiotowej sprawy w świetle wskazanych wyżej przepisów dotyczących należności z tytułu składek. Ponownie rozpoznając sprawę, organ uwzględni poczynione wyżej rozważania i ocenę, które stanowią jednocześnie wskazania do dalszego postępowania. W szczególności, organ ustali, czy w przypadku zaległości skarżącej nie doszło do przedawnienia części zaległych składek, jak również, z jakim skutkiem prowadzone jest postępowanie egzekucyjne przeciwko skarżącej i następnie oceni tę okoliczność w świetle materiału zgromadzonego w przedmiotowej sprawie. Ponadto, dla oceny realnej możliwości zapłaty przez skarżącą zaległych składek wraz z odsetkami, dokona ponownie wnikliwej analizy faktycznej sytuacji materialnej i osobistej skarżącej, uwzględniając jej aktualne dochody, zdolności zarobkowe i wydatki. W świetle powyższego Sąd, uznając, że Zakład Ubezpieczeń Społecznych naruszył przepisy procesowe - art. 7, art. 77 § 1 i art. 80 k.p.a., gdyż nie uwzględnił i nie ocenił wszystkich istotnych dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy okoliczności, czym przekroczył granice uznania administracyjnego, które to naruszenie niewątpliwie mogło mieć istotny wpływ na wynik sprawy, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c i art. 135 p.p.s.a. orzekł, jak w sentencji.