II GZ 203/09

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Rafał Batorowicz po rozpoznaniu w dniu 16 września 2009 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Gospodarczej zażalenia A. B. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. z dnia 27 lipca 2009 r., sygn. akt I SA/Ke 214/09 w zakresie oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę od składek postanawia: 1) uchylić zaskarżone postanowienie w części dotyczącej przyznania prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu; 2) przyznać A. B. prawo pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 27 lipca 2009 r. sygn. akt I SA/Ke 214/09 Wojewódzki Sąd Administracyjny w K. oddalił wniosek A. B. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz oddalił wniosek o ustanowienie adwokata w sprawie ze skargi A. B. na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę od składek za pracowników. A. B. wniósł do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w K. skargę na decyzję Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] marca 2009 r. nr [...] w przedmiocie odmowy umorzenia odsetek za zwłokę od składek za pracowników. W dniu [...] lipca 2009 r. wpłynął do Sądu sporządzony na urzędowym formularzu PPF wniosek A. B. o zwolnienie od kosztów sądowych oraz ustanowienie adwokata. W uzasadnieniu złożonego wniosku skarżący podnosi, że ma trudności ze zrozumieniem zwrotów prawnych użytych w zaskarżonej decyzji, zaś jego sytuacja materialna nie pozwala mu na wynajęcie profesjonalnego pełnomocnika. Według oświadczenia A. B. aktualnie nie uzyskuje żadnych dochodów, zaś jego żona pracuje w wymiarze 1/2 etatu osiągając z tego tytułu dochód w wysokości 638 zł. Na jego utrzymaniu pozostaje dwoje małoletnich dzieci. Skarżący, jak i osoby pozostające z nim we wspólnym gospodarstwie domowym nie posiadają żadnego majątku. Sąd I instancji oddalił wniosek o zwolnienie od kosztów sądowych jako bezzasadny, zgodnie bowiem z art. 239 pkt 1 lit. e ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm., dalej cytowanej jako p.p.s.a.), nie ma obowiązku uiszczania kosztów sądowych strona skarżąca działanie lub bezczynność organu w sprawach z zakresu ubezpieczeń społecznych. Sąd nie znalazł podstaw do uwzględnienia wniosku w zakresie ustanowienia adwokata. Instytucja prawa pomocy jest wyjątkiem od wyrażonej w art. 199 p.p.s.a. zasady, iż strony ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie. Zgodnie zaś z art. 246 § 1 pkt 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej w zakresie całkowitym może nastąpić, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Sąd I instancji podniósł, że przyznanie prawa pomocy w zakresie całkowitym powinno mieć charakter wyjątkowy i być stosowane w stosunku do osób żyjących w ubóstwie (bezrobotnych bez prawa do zasiłku, osoby ze względu na okoliczności życiowe pozbawione całkowicie środków do życia). Strona będąca osobą fizyczną powinna partycypować w kosztach postępowania, jeżeli ma jakiekolwiek środki majątkowe, w szczególności posiada stały miesięczny dochód przewyższający ustalone minimalne wynagrodzenie za pracę (post. NSA z dnia 22 grudnia 2002 r., OZ 862/04, niepubl.). Sąd I instancji podzielił pogląd prezentowany w cytowanym postanowieniu, że osoba ubiegająca się o prawo pomocy powinna poczynić oszczędności we własnych wydatkach do granic zabezpieczenia koniecznych kosztów utrzymania siebie i rodziny. Dopiero gdyby oszczędności poczynione w ten sposób okazały się niewystarczające, może zwrócić się o pomoc państwa. A. B. zażaleniem w części zaskarżył postanowienie wnosząc o jego zmianę w przedmiocie oddalenia wniosku o ustanowienie adwokata. Skarżący podniósł, że nie posiada stałego dochodu, a rodzina utrzymuje się jedynie z zarobków żony skarżącego, doraźnie korzystając z pomocy matki i szwagierki skarżącego obejmującej zaspokojenie codziennych potrzeb rodziny. Kwota zarobków żony nie pozwala na poczynienie jakichkolwiek oszczędności, nadto skarżący nie posiada żadnego majątku. Sytuacja skarżącego jest bardzo trudna, aktualnie korzysta on z pomocy Opieki Społecznej. W tych okolicznościach pomoc prawna jest skarżącemu niezbędna. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Zażalenie jest uzasadnione. Na wstępie należy poczynić uwagi ogólniejszej natury, dotyczące kosztów postępowania sądowo-administracyjnego. Zgodnie z dyspozycją art. 199 p.p.s.a. strony postępowania ponoszą koszty związane ze swoim udziałem w sprawie, chyba że przepis szczegółowy stanowi inaczej. Ustawodawca jako odstępstwo od zasady ponoszenia kosztów postępowania przez strony stworzył instytucję pomocy prawnej, która ma gwarantować możliwość realizacji konstytucyjnego prawa do sądu, wyrażonego w art. 45 ust. 1 Konstytucji (Dz. U. z 1997 t., Nr 78, poz. 483 ze zm.). Instytucja ta - uregulowana w oddziale 2 rozdziału 3 p.p.s.a. - stanowi lex specialis względem normy z art. 199 p.p.s.a. Zgodnie z art. 243 § 1 p.p.s.a., prawo pomocy może być przyznane stronie na jej wniosek złożony przed wszczęciem postępowania lub w toku postępowania. Przyznanie osobie fizycznej prawa pomocy poprzez zwolnienie od kosztów sądowych w zakresie całkowitym lub częściowym zgodnie z art. 246 § 1 pk1 i pkt 2 p.p.s.a., następuje w określonych przypadkach. W zakresie całkowitym, gdy skarżący wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania. Z kolei w zakresie częściowym, gdy strona udowodni, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania dla siebie i rodziny. Udzielenie stronie prawa pomocy jest formą dofinansowania jej z budżetu państwa i powinno mieć miejsce tylko w sytuacjach, w których zdobycie przez stronę środków na sfinansowanie udziału w postępowaniu sądowym jest rzeczywiście obiektywnie niemożliwe. Skarżący w niniejszej sprawie jest z mocy ustawy zwolniony od ponoszenia kosztów sądowych, dlatego Wojewódzki Sąd Administracyjny zasadnie oddalił wniosek o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jednak argumentacja Sądu w części dotyczącej oddalenia wniosku o przyznanie prawa pomocy w zakresie częściowym obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu nie zasługuje na uwzględnienie. O przyznaniu prawa pomocy bądź odmowie uwzględnienia wniosku decyduje jedynie przesłanka możliwości poniesienia przez stronę pełnych lub częściowych kosztów postępowania (por. postanowienie NSA z dnia 25 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 218/08 LEX nr 443849). Nie można zaakceptować stanowiska prezentowanego przez Sąd I instancji, że strona winna liczyć się z kosztami związanymi z prowadzeniem sprawy sądowej i gromadzić w tym celu potrzebne środki w dłuższym okresie czasu (zob. postanowienie NSA z dnia 24 czerwca 2008 r. sygn. akt II OZ 643/08 LEX nr 493555). Z konstrukcji art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a. wynika, iż przy rozpoznawaniu wniosku o przyznanie prawa pomocy jedynym kryterium podlegającym ocenie jest stan majątkowy strony, a obowiązkiem Sądu jest przyznanie prawa pomocy, jeśli strona wykaże przesłanki określone cytowanym przepisem (zob. postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie z dnia 23 czerwca 2008 r. sygn. akt II SO/Ol 6/08 LEX nr 397553). Naczelny Sąd Administracyjny podziela pogląd prezentowany w doktrynie, że sytuacja materialna skarżącego jest zatem jedyną podstawą do orzekania w sprawach o udzielenie prawa pomocy. Wydanie postanowienia w przedmiocie prawa pomocy motywowanego innymi przyczynami niż sytuacja materialna wnioskodawcy jest niedopuszczalne, ponieważ nie znajduje uzasadnienia w komentowanym przepisie (tak J. P. Tarno, Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi. Komentarz, wyd. II, Warszawa 2006, s. 507). Z kolei, przez uszczerbek utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, o którym mowa w art. 246 § 1 pkt 2 p.p.s.a., należy rozumieć zachwianie sytuacji materialnej i bytowej strony skarżącej w taki sposób, iż nie jest ona w stanie zapewnić sobie minimum warunków socjalnych (zob. postanowienie Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 19 czerwca 2008 r. sygn. akt II FZ 240/08 LEX nr 493753). W przedmiotowej sprawie skarżący dopełnił warunków formalnych składając wniosek o przyznanie prawa pomocy i wykazując niemożność poniesienia kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny. Jak wynika z szeroko cytowanego orzecznictwa, wbrew stanowisku Sądu I instancji, wniosek skarżącego o przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym ustanowienie adwokata z urzędu zasługiwał na uwzględnienie. Błędny jest pogląd Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego, który odmawia przyznania prawa pomocy wskazując, że nie mają uzasadnienia obawy strony, że bez udziału profesjonalnego pomocnika nie będzie w stanie prawidłowo bronić swojego interesu w toczącym się postępowaniu, gdyż stronie działającej bez adwokata lub radcy prawnego, obecnej przy ogłoszeniu wyroku, sąd udzieli wskazówek co do sposobu i terminów wniesienia środka odwoławczego. Sam fakt udzielenia stronie wskazówek i pouczeń nie może zastąpić profesjonalnej pomocy udzielonej przez adwokata, co więcej strona może podjąć określone ustawą działania tylko i wyłącznie z udziałem pełnomocnika. Argumentacja Sądu I instancji, który zauważa, że skarżący prawidłowo sformułował skargę, co ma świadczyć o umiejętności samodzielnej obrony swoich racji nie może być zaakceptowana. Przesłanką przyznania stronie prawa pomocy nie jest bowiem brak umiejętności w prowadzeniu własnych spraw, a wyłącznie ustawowe znamię ubóstwa. Stosownie do art. 188 p.p.s.a., jeżeli nie ma naruszeń przepisów postępowania, które mogły mieć istotny wpływ na wynik sprawy, a zachodzi jedynie naruszenie prawa materialnego, Naczelny Sąd Administracyjny może uchylić zaskarżone orzeczenie i rozpoznać skargę. W tym przypadku Sąd orzeka na podstawie stanu faktycznego przyjętego w zaskarżonym wyroku. Zgodnie z dyspozycją art. 197 § 2 p.p.s.a. do postępowania toczącego się na skutek zażalenia stosuje się odpowiednio przepisy o skardze kasacyjnej. Mając na uwadze powyższe Naczelny Sąd Administracyjny wydał orzeczenie reformatoryjne. Stosownie do art. 45 ust. 1 Konstytucji Rzeczypospolitej, każdy ma prawo do sprawiedliwego i jawnego rozpatrzenia sprawy bez nieuzasadnionej zwłoki przez właściwy, niezależny, bezstronny i niezawisły sąd. Cytowany przepis wyraża fundamentalną zasadę, którą określa się mianem prawa od sądu. Jest to także bardzo istotne prawo jednostki, która może dochodzić swych praw przed "właściwym, niezależnym, bezstronnym i niezawisłym sądem". Zasada ta stanowi również element systemu tzw. praw podstawowych wiążących i akceptowanych w dokumentach międzynarodowych. Prawo do rzetelnego procesu wyraża art. 6 Konwencji o ochronie praw człowieka i podstawowych wolności sporządzonej w Rzymie dnia 4 listopada 1950 r., zmienionej następnie Protokołami nr 3, 5 i 8 oraz uzupełnionej Protokołem nr 2. (Dz. U. z dnia 10 lipca 1993 r.) Stanowi się w nim, iż każdy ma prawo do sprawiedliwego i publicznego rozpatrzenia jego sprawy w rozsądnym terminie przez niezawisły i bezstronny sąd ustanowiony ustawą przy rozstrzyganiu o jego prawach i obowiązkach o charakterze cywilnym albo o zasadności każdego oskarżenia w wytoczonej przeciwko niemu sprawie karnej. Ponadto wskazuje się na prawo do bezpłatnego korzystania z pomocy obrońcy wyznaczonego z urzędu przy braku wystarczających środków na pokrycie kosztów obrony, gdy wymaga tego dobro wymiaru sprawiedliwości. Stosownie do cytowanych przepisów prawa międzynarodowego i dyspozycji art. 45 ust. 1 Konstytucji RP, organ sądowy winien zatem wypełniać wszystkie te wymienione cechy, w tym zapewnić realizację zasady prawa do sądu. Naczelny Sąd Administracyjny akceptuje pogląd, iż prawo do uzyskania pomocy prawnej przez osobę ubogą jest w sposób oczywisty związane z prawem do sądu, a mając na uwadze, że wysokość kosztów sądowych wciąż jest na poziomie uniemożliwiającym osobom ubogim poniesienie tych kosztów, instytucję zwolnienia od kosztów uznać należy za konieczny element systemu prawnego, mający swe źródło w Konstytucji RP (por. G. Rząsa, Konstytucyjne aspekty pomocy prawnej udzielanej osobom ubogim, Prz. Leg. 2005.3-4.33 LEX 87883/1). Naczelny Sąd Administracyjny podkreśla, że instytucja prawa pomocy ma zapewnić możliwość dochodzenia swoich praw przed sądem osobom, które nie są w stanie, zgodnie z generalną zasadą ponoszenia kosztów związanych ze swoim udziałem w sprawie, uiścić kosztów postępowania sądowego samodzielnie i stanowi gwarancję realizacji konstytucyjnej zasady prawa strony do sądu. Nie ulega wątpliwości, iż skarżący znajduje się w bardzo ciężkiej sytuacji materialnej i życiowej oraz korzysta z pomocy ze strony Ośrodka Pomocy Społecznej. Wszystko to powoduje, że skarżący nie może skorzystać z pomocy profesjonalnego pełnomocnika z wyboru, który umożliwi mu dochodzenie swych praw przed Sądem. Wobec powyższego orzeczono jak w sentencji, na podstawie art.188 w zw. z art. 197 § 2 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. - Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270).