II OSK 1628/07

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Jerzy Bujko (spr.) Sędziowie Sędzia NSA Wojciech Chróścielewski Sędzia NSA Stanisław Nowakowski Protokolant Andżelika Nycz po rozpoznaniu w dniu 18 grudnia 2008 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej J. S. od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 26 czerwca 2007 r., sygn. akt IV SA/Wr 167/07 w sprawie ze skargi J. S. na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2007 r., nr [...] w przedmiocie pozbawienia uprawnień kombatanckich oddala skargę kasacyjną. UZASADNIENIE Wyrokiem z dnia 26 czerwca 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu oddalił skargę na decyzję Kierownika Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych z dnia [...] lutego 2007 r., nr [...], pozbawiającą J. S. uprawnień kombatanckich. Do wydania tej decyzji doszło w następującym stanie faktycznym: J. S. uzyskał uprawnienia kombatanckie na podstawie orzeczenia Zarządu Wojewódzkiego ZBOWiD we Wrocławiu w 1976 r. Podstawą do przyznania tych uprawnień było stwierdzenie, że od [...] sierpnia 1943 r. do [...] stycznia 1945 r. działał on w Ruchu Oporu, a w okresie od [...] czerwca 1945 r. do [...] kwietnia 1946 r. brał udział w walce zbrojnej o utrwalanie władzy ludowej. W toku wszczętego w 1999 r. postępowania weryfikacyjnego organ ustalił, że J. S. od [...] czerwca 1945 r. do [...] marca 1946 r. był zatrudniony w charakterze funkcjonariusza Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w O. W.. W związku z tym Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lipca 2003 r. utrzymaną następnie w mocy decyzją z [...] listopada 2003 r. pozbawił go uprawnień kombatanckich na podstawie przepisów art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a/ w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a/ ustawy z dnia 24 stycznia 1991 r. o kombatantach oraz niektórych osobach będących ofiarami represji wojennych i okresu powojennego (Dz.U. z 2002 r. Nr 42, poz. 371 ze zm.). Wymienione decyzje zostały uchylone wyrokiem Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z dnia 30 listopada 2005 r. (sygn. akt 4 II SA/Wr 2779/03) w wyniku uwzględnienia skargi strony postępowania. Sąd wskazał w uzasadnieniu wyroku, iż stosunek prawny łączący skarżącego jako młodocianego z Powiatowym Urzędem Bezpieczeństwa Publicznego powinien być oceniony według przepisów ustawy z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet (Dz.U. Nr 65, poz. 636 ze zm.) i zobowiązał organ administracji do rozważenia – w świetle art. 6 tej ustawy – czy zawarta przez J. S. umowa o pracę nie jest w stosunku do niego pozbawiona skutków prawnych. Po kolejnym rozpoznaniu sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] grudnia 2006 r. ponownie pozbawił J. S. praw kombatanta. Organ stwierdził, iż z zebranego w sprawie materiału jednoznacznie wynika, że J. S. od [...] czerwca 1945 r. do [...] marca 1946 r. był zatrudniony jako funkcjonariusz w Powiatowym Urzędzie Bezpieczeństwa Publicznego w O. W.. Powstały pomiędzy nim a tym Urzędem stosunek pracy nie był pozbawiony skutków prawnych i powinien być oceniany ze wszystkimi wynikającymi z niego konsekwencjami. J. S. w czerwcu 1945 r. był w wieku 16 i pół lat i posiadał ograniczoną zdolność do działań prawnych pozwalającą mu – zgodnie z obowiązującymi w tym czasie przepisami – zawierać umowy o pracę za wynagrodzeniem. Zgodnie z art. 25 ust. 2 pkt 1 lit. a/ w zw. z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a/ ustawy o kombatantach... pozbawia się uprawnień kombatanckich osoby, które w latach 1944–1956 pełniły służbę lub funkcję i były zatrudnione, między innymi, w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa. Osoby te tracą uprawnienia niezależnie od tego z jakich tytułów je posiadały i ustawodawca zamknął im drogę do uzyskania tych uprawnień także z innych tytułów. W orzecznictwie sądowoadministracyjnym wielokrotnie już wyjaśniano, że sama współpraca z organami represji nastawionymi na zwalczanie polskich ruchów niepodległościowych musi być oceniona negatywnie i to bez względu na to, o jakie stanowisko i charakter zatrudnienia w tych organach chodzi. Dla oceny uprawnień osoby ubiegającej się o status kombatanta nie ma też znaczenia kiedy i w jakich okolicznościach osoba taka znalazła się w strukturach UB i jakie wykonywała tam zadania. W aktualnie obowiązującym stanie prawnym jedyną możliwością zachowania uprawnień kombatanckich przez takie osoby jest wykazanie przez nie, że do wymienionych służb lub organów zostały skierowane przez organizacje niepodległościowe lub przez te organizacje były zwerbowane w celu udzielania im pomocy. Skarżący nie zgłosił jednak takich twierdzeń oraz ich nie udowodnił. W następstwie rozpoznania wniosku J. S. o ponowne rozpoznanie sprawy Kierownik Urzędu do Spraw Kombatantów i Osób Represjonowanych decyzją z dnia [...] lutego 2007 r. utrzymał w mocy własną decyzję z dnia [...] grudnia 2006 r. Organ dodatkowo stwierdził, że niezasadne jest stanowisko skarżącego, iż z powodu jego wieku oraz faktu, że rodzice nie wyrazili zgody na podjęcie przez niego służby w UB stosunek pracy w Organach Bezpieczeństwa nie powstał. Zgodnie bowiem z przepisami obowiązujących w tym czasie ustaw: z dnia 2 lipca 1924 r. w przedmiocie pracy młodocianych i kobiet, Kodeksu Zobowiązań z 1933 r. oraz niemieckiego Kodeksu cywilnego (BGB) z 1896 r. osoba małoletnia miała ograniczoną zdolność do działań prawnych i mogła skutecznie zawierać umowy o świadczenie pracy za wynagrodzeniem. Organ stwierdził też, że "wydaje się, że przykładanie zbyt dużej wagi do formalnej strony podstawy nawiązania przez osobę weryfikowaną współpracy z organami wymienionym w art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a/ ustawy o kombatantach... nie odpowiada ratio legis ustawy i intencji ustawodawcy, którego wolą było pozbawienie honorowego wyróżnienia, jakim jest status kombatanta i wiążących się z nim przywilejów wszystkich tych osób, które – niezależnie od podstawy prawnej – były aktywne w strukturach podmiotów negatywnie ocenianych aksjologicznie". Organ zwrócił też uwagę na to, że w służbach mundurowych stosunek służbowy nie powstaje na podstawie umowy o pracę, lecz na podstawie aktu władczego – mianowania, powołania, rozkazu i wątpliwe jest by można było go oceniać na podstawie przepisów ustawy z dnia 2 lipca 2004 r. regulującej zatrudnienie młodocianych i kobiet. Wymienione decyzje J. S. zaskarżył do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu, zarzucając im naruszenie przepisów obowiązującego w 1945 r. ustawodawstwa regulującego zasady zatrudnienia osób młodocianych. Wymienionym na wstępie wyrokiem z dnia 26 czerwca 2007 r. Wojewódzki Sąd Administracyjny we Wrocławiu skargę oddalił. Sąd stwierdził, iż zaskarżone decyzje odpowiadają prawu. W sprawie zostało bowiem wyjaśnione i przekonywująco wykazane, że skarżący w latach 1945-1946 był funkcjonariuszem Urzędu Bezpieczeństwa i zgodnie z powołanymi przez organ przepisami traci on zdolność do zachowania uprawnień kombatanta. Wymieniony wyrok zaskarżył J. S. skargą kasacyjną sporządzoną przez radcę prawnego M. R.. Zaskarżonemu orzeczeniu zarzucił: 1) naruszenie przepisów prawa materialnego przez błędną jego wykładnię i niewłaściwe zastosowanie (niezastosowanie) art. 32 Rozporządzenia Prezydenta Rzeczypospolitej z dnia 27 października 1933 r. – Kodeks Zobowiązań, który odsyłał do przepisów niemieckiego kodeksu (Burgerliches Gesetzbuch) i tym samym niezastosowanie tych przepisów (paragrafów 106, 107, 108, 111, 113 ustawy niemieckiego kodeksu – Burgerliches Gesetzbuch) poprzez powołanie ww. przepisów w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku przez Sąd jako podstawy prawnej do oceny ważności oświadczenia woli (zawarcia umowy o pracę) złożonego przez osobę J. S. – małoletniego jako osoby o ograniczonej zdolności do czynności prawnych, lecz niezastosowanie ww. przepisów do tej oceny; 2) naruszenie przepisów prawa materialnego przez niewłaściwe zastosowanie przepisów Dekretu z dnia 29 sierpnia 1945 r. – Prawo osobowe (art. 3 § 1-3, art. 8, art. 10 § 1) poprzez powołanie w uzasadnieniu do wyroku przez Sąd jako podstawy prawnej do oceny ważności oświadczenia woli (zawarcia umowy o pracę) złożonego przez osobę J. S. – małoletniego jako osoby o ograniczonej zdolności do czynności prawnych tych przepisów, mimo że weszły one w życie w dniu 1 stycznia 1946 r., tj. po dacie nawiązania stosunku pracy przez małoletniego skarżącego; a także 3) naruszenie przepisów postępowania, tj. art. 153 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w stopniu mającym wpływ na wynik sprawy poprzez naruszenie przez Sąd wiążącej oceny prawnej wyrażonej szczegółowo w uprzednim orzeczeniu Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego z dnia 30 listopada 2005 r. (sygn. akt 4 II SA/Wr 2779/03) o postępowaniu. Skarżący wniósł o uchylenie zaskarżonego wyroku, przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania i zasądzenie na jego rzecz kosztów postępowania. Uzasadniając postawione zarzuty autor skargi kasacyjnej podał, że zgodnie z obowiązującym w czerwcu 1945 r. na terenie woj. poznańskiego stanem prawnym do skutecznego zawarcia umowy o pracę przez osobę niepełnoletnią było konieczne wcześniejsze uzyskanie zgody jej ustawowego przedstawiciela. Zatrudniając się w PUBP w O. W.. w charakterze funkcjonariusza UB skarżący takiej zgody nie posiadał, bowiem jego rodzice nie wrócili jeszcze z terytorium Niemiec, dokąd byli wywiezieni przez Niemców. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna nie zawiera usprawiedliwionych podstaw. Zmierzając do wykazania niezgodności zaskarżonych decyzji a także wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego we Wrocławiu z prawem skarżący dąży do wykazania, że wprawdzie w latach 1945–1946 był on funkcjonariuszem Powiatowego Urzędu Bezpieczeństwa Publicznego w O. W., lecz w świetle obowiązującego prawa zaistniały stosunek służbowy pomiędzy nim a wymienionym Urzędem był nieważny i nie rodził skutków prawnych. W chwili bowiem podjęcia służby w Urzędzie Bezpieczeństwa skarżący nie był osobą pełnoletnią i nie uzyskał zgody swoich rodziców na wstąpienie do organów Bezpieczeństwa Publicznego. Z tym wiążą się postawione w skardze kasacyjnej zarzuty naruszenia obowiązujących w czerwcu 1945 r. przepisów prawa określających zdolność osoby fizycznej do zawarcia umowy o pracę. Stanowiska tego nie można podzielić. Zgodnie z art. 21 ust. 2 pkt 4 lit. a/ ustawy o kombatantach... uprawnienia kombatanckie nie przysługują – między innymi – osobie, która w latach 1944-1956 pełniła służbę lub funkcję i była zatrudniona w strukturach Urzędów Bezpieczeństwa. W orzecznictwie sądowym jednolicie przyjmuje się (por. wyrok SN z dnia 29 marca 1995 r. sygn. akt III ARN 6/95, OSNAPiUS 1995, nr 16, poz. 199), że dla oceny uprawnień osoby ubiegającej się o status kombatanta nie ma znaczenia kiedy i w jakich okolicznościach osoba taka znalazła się strukturach UB i jakie wykonywała tam zadania. Trafny jest też pogląd z uzasadnienia zaskarżonej decyzji, że intencją ustawodawcy było pozbawienie statusu kombatanta i wiążących się z nim przywilejów wszystkich osób, które niezależnie od podstawy prawnej były zaangażowane w działalność organów, wymienionych w art. 21 ust. 2 pkt 4 omawianej ustawy, skierowaną na zwalczanie osób i organizacji działających na rzecz suwerenności i niepodległości Rzeczypospolitej Polskiej. Dlatego dla oceny przesłanek do przyznania lub pozbawienia statusu kombatanta osoby pełniącej służbę lub funkcję i zatrudnioną w organach UB nie można kierować się regulacjami obowiązującego w okresie powojennym ustawodawstwa pracy, w tym wynikającą z przepisów tego ustawodawstwa formalną zdolnością osoby fizycznej do zawarcia umowy o pracę. Oceniając fakt podjęcia takiej służby nie można kierować się kryterium zgodności z prawem, podobnie jak kryterium to nie jest brane pod uwagę przy ocenie działalności określonej w art. 1-3 ustawy jako działalność kombatancka. Istotne natomiast jest to, że skarżący jako młody szesnastoletni człowiek, lecz doświadczony przez okupację i półtoraroczny okres udziału w Ruchu Oporu, świadomie i dobrowolnie podjął służbę w organach stworzonych do zwalczania działań niepodległościowych. Fakt tej służby stanowi wystarczającą przesłankę do pozbawienia go uprawnień kombatanckich wynikających z udziału w Ruchu Oporu w czasie drugiej wojny światowej. Wszystkie zarzuty skargi kasacyjnej należało uznać więc za nieuzasadnione. Dlatego na podstawie art. 184 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.) orzeczono jak w sentencji.