OSK 31/04

TEZY Zwrot części nieruchomości na podstawie art. 136 ust. 3 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami /Dz.U. 2000 nr 46 poz. 543 ze zm./ nie może dotyczyć udziałów we współwłasności. SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia NSA Włodzimierz Ryms Sędziowie NSA Zbigniew Rausz Edward Janeczko (spr.) Protokolant Mariola Błaszczyk po rozpoznaniu w dniu 23 marca 2004 r. na rozprawie w Izbie Ogólnoadministracyjnej skargi kasacyjnej I. P., A. K. H. K. od wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego Ośrodka Zamiejscowego w Białymstoku z dnia 24 kwietnia 2003 r. sygn.akt SA/Bk 38/03 w sprawie ze skargi I. P., A. K., H. K. na Wojewody Podlaskiego z dnia [...] Nr [...] w przedmiocie zwrotu wywłaszczonej nieruchomości 1) uchyla zaskarżony wyrok w części oddalającej skargę na decyzję Wojewody Podlaskiego z [...] [...] utrzymującej w mocy pkt 2 decyzji Prezydenta Miasta Białegostoku z [...] [...] odmawiającej zwrotu wywłaszczonej nieruchomości położonej w Białymstoku przy ul. L. 37, stanowiącej część działki oznaczonej numerem geodezyjnym [...] w obr. 11 ark .08 i w tym zakresie przekazuje sprawę do ponownego rozpoznania Wojewódzkiemu Sądowi Administracyjnemu w Białymstoku, 2) w pozostałym zakresie oddala skargę kasacyjna, 3) zasądza od Wojewody Podlaskiego na rzecz I. P., A. K., H. K. 250 (dwieście pięćdziesiąt) złotych tytułem zwrotu części kosztów postępowania ze skargi kasacyjnej. UZASADNIENIE OSK 31/04 U Z A S A D N I E N I E Zaskarżonym wyrokiem oddalono skargę I. P., A. K. i H. K. na decyzję Wojewody Podlaskiego z [...] utrzymującą w mocy decyzję Prezydenta Miasta Białegostoku [...] orzekającą o: 1. umorzeniu postępowania w sprawie zwrotu nieruchomości położonej w B. przy ul. L. 37 stanowiącej część działki oznaczonej Nr [...] stanowiącej własność Gminy B. i znajdującej się w użytkowaniu wieczystym właścicieli lokali w budynku znajdującym się na tej działce, 2. odmowie zwrotu nieruchomości położonej w B. przy ul. L. 37, stanowiącej część działki Nr [...]. Sąd nie podzielił zarzutu skargi dotyczącego naruszenia art.137 ustawy z dnia 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U z 2000 r. Nr 46, poz. 543 ze zm.) przez przyjęcie zasady, że przedmiotem zwrotu nie może być udział we własności wywłaszczonej nieruchomości. Stwierdził, że nieruchomość wywłaszczona nie może stać się zbędna w wielkości oznaczonej ułamkiem we współwłasności. Z tego względu żądanie skargi objęcia zwrotem nieruchomości w części nie obciążonej prawami osób trzecich nie zasługuje na uwzględnienie. Prawo użytkowania wieczystego działki Nr [...] zostało ujawnione w księgach wieczystych dotyczących odrębnych nieruchomości lokalowych przed 1 stycznia 1998 r. Spełniona została więc przesłanka określona w art.2 29 ustawy o gospodarce nieruchomościami. Umorzenie zatem postępowania dotyczącego zwrotu działki [...] było uzasadnione. Działka Nr [...] jest aktualnie wykorzystywana, według oceny przyjętej w zaskarżonym wyroku, na cel identyczny, na jaki miała być przeznaczona według decyzji wywłaszczeniowej. Celem tym miał być dziedziniec szkolny. Obecnie zaś jest to ciąg pieszy. Uzasadniona jest więc odmowa zwrotu tej działki. W skardze kasacyjnej pełnomocnik I. P., A. K. i H. K. zarzuca naruszenie: 1. art. 22 ust. 2 pkt 1 i 3 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym z 1995 r. przez oddalenie skargi w sytuacji gdy doszło do naruszenia prawa materialnego i formalnego, 2. art.136 ust.3 w związku z art.137 ust. 1 pkt 1 i art.229 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez przyjęcie, że możliwa jest odmowa zwrotu części nieruchomości, gdy prawo osoby trzeciej nie obciążą całej nieruchomości, a więc nie jest możliwy zwrot udziału w nieruchomości, 3. art.136 ust.3 w związku z art.137 ust. 1 pkt 1 ustawy o gospodarce nieruchomościami przez błędną ich wykładnię i przyjęcie, że realizacja celu wywłaszczenia następuje także wówczas, gdy nie zrealizowano projektowanej inwestycji, ale inwestycję o celu "funkcjonalnie identycznym", 4. powołanych w pkt 3 przepisów i art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami oraz art.7 kpa przez przyjęcie, że organ administracji nie ma obowiązku usunięcia przeszkód uniemożliwiających zwrot nieruchomości w szczególności poprzez przekształcenie prawa wieczystego użytkowania w prawo własności, 5. art. 80,7,77 kpa, art.328 § 2 kpc w związku z art. 59 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym przez błędne ustalenie stanu faktycznego stanowiącego podstawę rozstrzygnięcia. Skarga kasacyjna zawiera żądanie "zmiany zaskarżonego wyroku i orzeczenie zgodnie z żądaniem skargi" ewentualnie uchylenie zaskarżonego wyroku i przekazanie sprawy do ponownego rozpoznania. Zdaniem skarżących działkę Nr [...] należałoby zwrócić w całości, działkę Nr [...] w fizycznej części, która nie jest niezbędna do korzystania z posadowionego na niej budynku i w części ułamkowej, którą będzie dysponowała gmina po przekształceniu użytkowań wieczystych ustanowionych przed 1 stycznia 1995 r. a ujawnionych w księgach wieczystych przed 1 stycznia 1998 r. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Z orzeczenia o wywłaszczeniu z 9 maja 1952 r. wynika, że nieruchomość została przeznaczona "na użytkowanie przez Dyrekcję Okręgową Szkolenia Zawodowego w B.", a ściślej, jak stwierdza, powołane we wniosku o zwrot zezwolenie, celem wywłaszczenia miała być "rozbudowa dziedzińca Liceum Budowlanego w B.". Realizacja wspomnianego dziedzińca liceum nie nastąpiła, co jest okolicznością nie kwestionowaną zarówno przez skarżące, jak i organy administracji. Aprobowane przez zaskarżony wyrok rozstrzygnięcia organów administracji w zakresie odmowy zwrotu części działki Nr [...] nastąpiły przy przyjęciu założenia o braku zbędności tego gruntu na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu. Według uzasadnienia decyzji organu pierwszej instancji z [...] działka Nr [...] stanowi "drogę dojazdową do budynków położonych frontem do ulicy L." a ponadto pełni rolę ciągu pieszego, gdyż wejścia do klatek w budynku przy ul. L. 37 znajdują się na tej działce. Usytuowany jest tu również niewielki skwer. Uzasadnienie decyzji organu drugiej instancji stwierdza natomiast, że działka ta stanowi ciąg pieszo-jezdny oraz niewielki skwer i z tego stwierdzenia wywodzi wniosek o nie zrealizowaniu wprawdzie dziedzińca szkoły, lecz ciągu pieszego spełniającego tę samą funkcję. To ostatnie stwierdzenie o wykorzystaniu nieruchomości na cel funkcjonalnie identyczny, na jaki miała być przeznaczona zgodnie z decyzją wywłaszczeniową stanowiło podstawę rozstrzygnięcia zaskarżonego wyroku co do działki Nr [...]. Uzasadnienie tej części rozstrzygnięcia Sądu podkreśla przy tym, że działka Nr [...] będąca ciągiem pieszym stanowi w istocie "dziedziniec" budynku Wydziału Matematyczno – Fizycznego Uniwersytetu w B. Nie wnikając bliżej w różnicę sformułowań uzasadnienia decyzji organu pierwszej i drugiej instancji, należy stwierdzić, że przesłanki ustalenia braku zbędności działki Nr [...] przyjęte w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku wykazują i to dość istotną odmienność w stosunku do ustaleń dokonanych w tym zakresie przez organy administracji. W uzasadnieniu wyroku nie ma bowiem wzmianki o wykorzystaniu działki jako drogi dojazdowej, jest natomiast stwierdzenie o "dziedzińcu" budynku Uniwersytetu w B., które nie wynika z ustaleń organów administracji ani przeprowadzonych przez te organy dowodów. Zaskarżony wyrok został wydany pod rządami ustawy z dnia 11 maja 1995 r. o Naczelnym sądzie Administracyjnym. Według art.52 tej ustawy sąd orzeka na podstawie akt sprawy z możliwością przeprowadzenia , w określonych przypadkach dowodów z dokumentów. Żadne dowody w postępowaniu sądowym poprzedzającym zaskarżony wyrok, w omawianym zakresie , nie zostały przeprowadzone. Ustalenia Sądu nie wynikały również z dowodów przeprowadzonych w postępowaniu administracyjnym. W tej sytuacji zawarte w skardze kasacyjnej zarzuty o naruszeniu art. 77 kpa (w zakresie rozpatrzenia i zebrania całego materiału dowodowego) w związku z art.59 ustawy o Naczelnym Sądzie Administracyjnym, okazały się uzasadnione. Art. 59 powołanej wyżej ustawy zawierał odesłanie nie tylko do określonych przepisów kpa, ale również - do przepisów kpc. Według art. 228 § 2 kpc fakty znane sądowi z urzędu nie wymagają dowodu, jednakże sąd na rozprawie powinien zwrócić na nie uwagę stron. Wspomniane zwrócenie uwagi, nie nastąpiło na rozprawie poprzedzającej wydanie zaskarżonego wyroku. Już z tego względu nie można podzielić zawartego w odpowiedzi na skargę kasacyjną stanowiska, o braku naruszenia powołanych w tej skardze przepisów postępowania ze wskazaniem, że co do działki Nr [...] rozstrzygnięcie jest zgodne z prawem, a Sąd "wydając orzeczenie kierował się doświadczeniem życiowym oraz wiedzą znaną mu z urzędu (sporna działka znajduje się w centrum B.)". Z przytoczonych względów, na podstawie art.185 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi należało uchylić zaskarżony wyrok w części oddalającej skargę co do odmowy zwrotu działki Nr [...] z przekazaniem w tym zakresie sprawy do ponownego rozpoznania. W pozostałym zakresie, skarga kasacyjna podlega oddaleniu (art. 184 prawa o postępowaniu przed sądami administracyjnymi). Zaskarżony wyrok dotyczy dwóch różnych rozstrzygnięć organów administracji – odmowy zwrotu części działki Nr [...] i umorzenia postępowania w zakresie zwrotu działki Nr [...]. Różnica czy odrębność rozstrzygnięć przejawia się tym, że drugie z nich ( co do działki Nr [...]) inaczej niż pierwsze, jako podstawę prawną przyjmuje art.229 ustawy z 21 sierpnia 1997 r. o gospodarce nieruchomościami (Dz.U. z 2000 r. Nr 46, poz. 543 , ze zm.). Powołany art.229 nie pozwala na orzeczenie o zwrocie wywłaszczonej nieruchomości, zbędnej na cel określony w decyzji o wywłaszczeniu, jeżeli nieruchomość została obciążona prawem użytkowania wieczystego a prawo to zostało ujawnione w księdze wieczystej. Decydujące znaczenie ma tu więc obciążenie nieruchomości prawem użytkowania wieczystego. Aprobata zajętego w tym zakresie stanowiska organów administracji przez zaskarżony wyrok nie narusza powołanych w skardze kasacyjnej przepisów art.136, 137, 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami. W szczególności zawarte w skardze kasacyjnej twierdzenie o naruszeniu art.229 przez odmowę zwrotu fizycznej części działki Nr [...], która nie jest niezbędna do korzystania "z posadowionego na niej budynku" i udziałów w pozostałej części tej działki, nie jest uzasadnione. Ułamkowa część (udział) prawa użytkowania wieczystego związana z własnością nabytych lokali w budynku znajdującym się na działce Nr [...] obciąża całą tę działkę. Ułamkowe części użytkowania wieczystego tworzą wspólność praw, do której w drodze analogii stosuje się przepisy o współwłasności. Cechą zaś współwłasności, wynikającą z art.195 kc, jest zarówno jedność przedmiotu, jak i niepodzielność wspólnego prawa. Skoro udziały w użytkowaniu wieczysty gruntu obciążają całą działkę Nr [...], art. 229 ustawy o gospodarce nieruchomościami nie pozwala na zwrot fizycznej części tej działki, choćby ta część była zbędna do korzystania z budynku . Art. 136 ust. 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami dopuszcza zwrot nieruchomości lub jej części. Pojęcie części nieruchomości, którym posługuje się ten przepis oznacza fizycznie wydzieloną część, a nie część ułamkową. Na takie pojmowanie pojęcia części nieruchomości wskazują nie tylko argumenty przytoczone w uzasadnieniu zaskarżonego wyroku, ale również jednoznaczna treść art. 4 pkt 3 ustawy o gospodarce nieruchomościami zawierającego określenie występujących w tej ustawie pojęć. Wbrew zatem twierdzeniom zawartym w skardze kasacyjnej, zwrot części nieruchomości na podstawie art.136 ust.3 omawianej ustawy nie może dotyczyć udziałów we współwłasności działki Nr [...]. Należy przy tym podkreślić, że współwłasność tej działki nie istnieje, skoro stanowi ona (w całości) własność Gminy B., a jedynie obciążona jest prawem użytkowania wieczystego w określonych ułamkach. Zwrot ułamkowej części działki Nr [...] doprowadziłby zresztą do sytuacji istnienia prawa użytkowania wieczystego obciążającego grunt nie stanowiący w całości własność jednostki samorządu terytorialnego. Kwestia ta była zresztą przedmiotem zarzutu skargi kasacyjnej, która wskazuje na potrzebę, w celu umożliwienia zwrotu wywłaszczonej nieruchomości, przekształcenia przez właściciela działki Nr [...], udziałów w użytkowaniu wieczystym należących do osób fizycznych, w prawo własności. Trzeba jednak zauważyć, że gmina jako właściciel gruntu, nie ma obowiązku dokonania takiego "przekształcenia" na tle przepisów ustawy o gospodarce nieruchomościami. Zupełnie odrębną kwestia jest natomiast przekształcenie użytkowania wieczystego w prawo własności na podstawie przepisów innych ustaw szczególnych. Kwestia ta jednak nie ma znaczenia dla rozstrzygnięcia niniejszej sprawy.