II OZ 1122/13

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący: Sędzia NSA Leszek Kamiński po rozpoznaniu w dniu 4 grudnia 2013 r. na posiedzeniu niejawnym w Izbie Ogólnoadministracyjnej zażalenia A. S. na postanowienie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie z dnia 4 listopada 2013 r. sygn. akt IV SA/Wa 1776/13 odmawiające przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie ze skargi A. S. na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2013 r. nr DL-I-413-3979/12/17/11 w przedmiocie odmowy wpisania zaproszenia do ewidencji zaproszeń postanawia: oddalić zażalenie. UZASADNIENIE Postanowieniem z dnia 4 listopada 2013 r., sygn. akt IV SA/Wa 1776/13, Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie odmówił skarżącemu przyznania prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych w sprawie z jego skargi na decyzję Szefa Urzędu do Spraw Cudzoziemców w Warszawie z dnia 10 kwietnia 2013 r. nr DL-I-413-3979/12/17/11 w przedmiocie odmowy wpisania zaproszenia do ewidencji zaproszeń. W uzasadnieniu postanowienia Sąd wskazał, że pismem z dnia 14 maja 2013 r. skarżący wniósł skargę na ww. decyzję. Na wezwanie skarżącego do uiszczenia wpisu sądowego z dnia 6 sierpnia 2013 r. w wysokości 300 zł. skierował do sądu wniosek o przyznanie mu prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Ze złożonego urzędowego formularza PPF wynika, że zamieszkuje w wynajętym mieszkaniu o pow. 57,7 m² wraz z żoną. Wskazał, że zasadniczo uzyskuje dochód jedynie z tytułu renty (nie wskazując jednakże jej wysokości). Ponadto zaznaczył m. in., że on i jego żona są osobami bezrobotnymi bez prawa do zasiłku. Ponoszone przez siebie obciążenia finansowe przedstawił następująco: wynajem mieszkania– 1400 zł, media – 200 zł, telefon – 50 zł, wyżywienie - 434 zł, koszty przejazdów 60 zł, środki czystości – 40 zł, odzież i obuwie – 100 zł, internet – 89 zł. Pismem z dnia 30 sierpnia 2013 r. skarżący został wezwany do uzupełnienia wniosku o przyznanie prawa pomocy poprzez nadesłanie wyciągów z posiadanych przez niego oraz jego żonę rachunków bankowych, w tym kont i lokat dewizowych z okresu ostatnich trzech miesięcy, dokumentu potwierdzającego dochód z renty, dokumentu potwierdzającego zaliczenie żony skarżącego do osób o umiarkowanym stopniu niepełnosprawności, kserokopii umowy najmu mieszkania, dokumentu potwierdzającego status żony skarżącego jako osoby bezrobotnej. Odpowiadając na powyższe wezwanie pismem z dnia 13 września 2013 r. skarżący poinformował, że wyciągu z rachunków bankowych z ostatnich trzech miesięcy nie posiada. Stwierdził, że dochody uzyskiwane z renty (wypłacana przez Rosję za służbę w wojsku) nie dotyczą niniejszej sprawy. Skarżący wyraził opinię, że żądanie dokumentów dotyczących jego i jego żony narusza ustawę o ochronie danych osobowych. Ponadto podkreślił, że sąd może uzyskać do nich dostęp na podstawie innych dokumentów znajdujących się we właściwych urzędach. Do pisma skarżący dołączył kserokopię aneksu do umowy najmu mieszkania. Na podstawie materiałów zgromadzonych w aktach sprawy referendarz sądowy w dniu 7 października 2013 r. wydał postanowienie o odmowie przyznania prawa pomocy skarżącemu. Zasadniczym powodem tego rozstrzygnięcia okazał się brak danych na podstawie, których Sąd mógłby określić rzeczywisty, a zatem aktualny stan majątkowy i możliwości płatnicze wnioskodawcy ubiegającego się o przyznanie prawa pomocy w zakresie zwolnienia od kosztów sądowych. Jednocześnie zostało podniesione, że ciężar udowodnienia, podlegającej ocenie Sądu, ciężkiej sytuacji majątkowej i rodzinnej wnioskującego, spoczywa na ubiegającym się o to zwolnienie. W ocenie Sądu to on musi udowodnić, że nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny, by skorzystać z prawa do sfinansowania postępowania ze środków publicznych. W przewidzianym do tego terminie skarżący wniósł sprzeciw od ww. postanowienia referendarza sądowego podnosząc, że nie zgadza się z nim. Uzasadniając swoje stanowisko podkreślił, że udostępnił Sądowi na jego wezwanie wszelkie dostępne mu informacje pomocne w określeniu jego możliwości finansowych. Zarzucił Sądowi nieścisłości w ustalaniu jego sytuacji majątkowej i rodzinnej. Zaznaczył, że nie zgadza się z twierdzeniem, że opiekując się niepełnosprawną żoną jest w stanie zabezpieczyć środki na poczet kosztów sądowych. Nadmienił, że uważa się za osobę dotkniętą ubóstwem, która z uwagi na konieczność poniesienia kosztów sądowych może utracić możliwości zaspokojenia podstawowych potrzeb swoich i rodziny. Wojewódzki Sąd Administracyjny stwierdził, że w realiach niniejszej sprawy, biorąc pod uwagę ustawowe przesłanki uprawniające do skorzystania z prawa pomocy oraz złożone przez wnioskodawcę oświadczenia zarówno w formularzu wniosku PPF, jak i w udzielonej odpowiedzi na wezwanie nie dają podstaw do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym zakresie. Złożone oświadczenie nie odzwierciedla sytuacji materialnej skarżącego. Strona w sposób wybiórczy przedstawiła swoją sytuację materialną. W szczególności nie przedstawiła danych co do wysokości uzyskiwanych dochodów (brak dokumentów potwierdzających wysokość otrzymywanej renty). Wskazała jedynie, że uzyskuje dochody wyłącznie z renty i, że stanowi ona dochód całej jej rodziny. Sąd Wojewódzki nie wie czy faktycznie żona ma stwierdzony umiarkowany stopień niepełnosprawności i czy jest uznana za osobę bezrobotną bez prawa do zasiłku. Nie wiadomo też nic o kosztach ewentualnego leczenia, które jako niepełnosprawna miała by ponosić. Ponadto skarżący unika przekazania informacji o posiadanych środach na rachunkach bankowych stwierdzając lakonicznie, że wykazu rachunków bankowych nie posiada. Wobec tego ciężko jednoznacznie stwierdzić, że nie posiada on wyciągów z rachunku czy nie posiada rachunków. Sąd Wojewódzki wskazał, że z akt sprawy administracyjnej wynika, ze skarżący jeszcze w dniu 14 listopada 2012 r. posiadał rachunek w Banku Deutche Bank PBC S.A. o numerze 19 1910 1048 2205 2980 3329 0001. Jednocześnie z wykazu transakcji na tym rachunku za okres od 1 września 2012 r. do 14 listopada 2012 r. żadne uznanie na rachunku nie wskazuje na otrzymywanie renty z jakiegokolwiek tytułu z instytucji emerytalno-rentowej z siedzibą w Rosji. Przez prawie 3 miesiące nie wpłynęło świadczenie rentowe. Oczywiście nie można wykluczyć, że środki z renty przychodzą pośrednio z konta np. żony lub przekazem pocztowym. Jednak zasadnicze znaczenie dla sprawy ma fakt ukrywania posiadania konta i wysokości otrzymywanej renty przez wnioskodawcę. Zdaniem Sądu Wojewódzkiego na podstawie złożonych oświadczeń wnioskodawcy, nie sposób jest ustalić wysokości uzyskiwanych przez niego dochodów, co stanowiło punkt wyjścia dla dalszej oceny sytuacji materialnej strony. Szczątkowy charakter informacji, ich nieaktualność, a w końcu ich brak, w oparciu o które Sąd Wojewódzki ma ocenić sytuację majątkową strony, w dalszym ciągu skutecznie uniemożliwiają rzetelną ocenę sytuacji majątkowej wnioskodawcy pod kątem zwolnienia z ponoszenia kosztów sądowych. W związku z tym to na wnioskodawcy ciąży wykazanie, że jego sytuacja materialna jest na tyle trudna, że uzasadnia wyjątkowe potraktowanie, o którym mowa w przytoczonych przepisach. Rozstrzygnięcie w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę wykazane. W rozpatrywanej sprawie Sąd Wojewódzki stwierdził, że omówiony warunek przyznania prawa pomocy, tj. wykazanie, że skarżący spełnia przesłanki uprawniające do zwolnienia od kosztów sądowych, nie został przez niego spełniony. Skarżący wychodzi z błędnego założenia, że to Sąd powinien ustalić fakty i zebrać dowody na potwierdzenie okoliczności przytoczonych przez niego we wniosku, czy w złożonym uzupełniająco oświadczeniu (potwierdzenie niepełnosprawności żony i statusu bezrobotnych obojga małżonków w Urzędzie Pracy). Sąd Wojewódzki wskazał, że podstawą pozytywnego dla strony rozstrzygnięcia w przedmiocie wniosku o prawo pomocy może być wyłącznie rzeczywisty, zatem i aktualny stan majątkowy i możliwości płatnicze strony ubiegającej się o przyznanie tego prawa. Z informacji i dokumentów złożonych przez skarżącego oraz dokumentów znajdujących się w aktach sprawy wynika, że pozostaje we wspólnym gospodarstwie domowym wraz żoną, wynajmują mieszkanie. Skarżący podniósł, że uzyskuje dochód z tytułu renty – jednak nie wskazał jego wysokości. Wymienił także wydatki przeznaczone na utrzymania miesięczne (w tym wynajem mieszkania, wyżywienie i inne) w łącznej wysokości 2 328 zł. Podniósł, że żona jest niepełnosprawna oraz określił siebie i żonę jako osoby bezrobotne, bez prawa do zasiłków. Skarżący w odczuciu Sądu ewidentnie uchyla się od przekazania kompletnej i wiarygodnej informacji o stanie majątkowym swoim i żony. Jak wynika z prowadzonej z nim korespondencji nie nadesłał on żądanych dokumentów, o które prosił Sąd. Do pisma z dnia 13 września 2013 r. dołączył jedynie aneks do umowy najmu mieszkania, z którego wynika jedynie, ze strony przedłużyły umowę do 31 grudnia 2013 r. Oświadczył, że nie ma wyciągów z rachunków bankowych. Wskazał także, że jest osobą niepracującą. Podniósł, że utrzymuje się z renty, aczkolwiek w dalszym ciągu nie wskazał jej wysokości. Nie nadesłał także żadnych dokumentów dotyczących żony, podnosząc, że ta sprawa jej nie dotyczy. Uznał, że żądanie przez sąd dokumentów jest sprzeczne z ustawą o ochronie danych osobowych. Sąd Wojewódzki podkreślił, że rzetelne zbadanie rzeczywistej sytuacji majątkowej wnioskodawcy jest obowiązkiem Sądu. Żądanie od wnioskodawcy przedstawienia dokładnych danych o stanie rodzinnym, majątku i dochodach ma umocowanie ustawowe (m. in. art. 255 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz.U.z 2012 r., poz. 270 ze zm.), zw. dalej p.p.s.a.)). Skoro wnioskodawca, pomimo wezwania, nie dostarczył żądanych dokumentów i nie udzielił pełnych wyjaśnień, to nie jest możliwe dokonanie rzetelnej i obiektywnej oceny stanu majątkowego strony i jej możliwości płatniczych. Skarżący wskazał, że wydatki miesięczne wynoszą ok. 2 328 zł, nie podał jednak wysokości dochodów, jak również nie nadesłał wyciągu z posiadanych rachunków bankowych ani oświadczenia o nieposiadaniu rachunków bankowych. W skierowanym sprzeciwie poza polemiką z Sądem również nie zawarł istotnych informacji, o które wnosił Sąd. Ujawnił, że ma jakieś konto, na którym gromadzi środki pieniężne za sprzedane na aukcjach internetowych przedmioty. Pieniądze te przeznacza na opłacenie czynszu najmu mieszkania. Z podanych przez niego informacji wynika, że nie korzysta z pomocy opieki społecznej. Wspomina też o dokumentach znajdujących się w aktach administracyjnych wskazujących na sytuację żony. Wbrew twierdzeniom skarżącego Sąd w aktach niniejszej sprawy brak takich danych. Zażalenie na powyższe postanowienie złożył skarżący. Naczelny Sąd Administracyjny zważył co następuje: Zażalenie nie zasługuje na uwzględnienie. Zgodnie z art. 246 § 1 p.p.s.a. przyznanie prawa pomocy osobie fizycznej następuje w zakresie całkowitym, gdy osoba ta wykaże, że nie jest w stanie ponieść jakichkolwiek kosztów postępowania (pkt 1), natomiast w zakresie częściowym, gdy nie jest w stanie ponieść pełnych kosztów postępowania bez uszczerbku utrzymania koniecznego dla siebie i rodziny (pkt 2). Instytucja "prawa pomocy" ma na celu ułatwienie najuboższym dochodzenia swych słusznych praw w sprawach dotyczących ich żywotnych interesów. Sąd pierwszej instancji trafnie wskazał, że z konstrukcji powołanego przepisu wynika, że to na wnioskodawcy ciąży obowiązek wykazania, iż znajduje się w sytuacji materialnej uprawniającej do przyznania prawa pomocy, a rozstrzygnięcie sądu w tej kwestii zależy od tego, co zostanie przez stronę udowodnione. Jeżeli fakty, które strona podaje we wniosku, nie znajdują pokrycia w aktach sprawy lub pozostają w sprzeczności z zawartymi tam informacjami, istnieją podstawy, aby odmówić przyznania prawa pomocy (por. postanowienie NSA z dnia 7 marca 2006 r., sygn. akt II OZ 211/06, niepubl.). Podobnie ocenia się sytuację, gdy skarżący nie przedstawił dokumentów, w oparciu o które można by ustalić, jakimi środkami miesięcznie dysponuje i na jakim poziomie kształtują się koszty jego utrzymania, ponieważ w takim przypadku niemożliwe jest ustalenie, czy poniesienie przez niego kosztów sądowych mogłoby wiązać się z uszczerbkiem utrzymania uzasadniającym przyznanie prawa pomocy. Należy również wskazać, że w sytuacji, gdy oświadczenie strony zawarte we wniosku o przyznanie prawa pomocy okaże się niewystarczające do oceny jej rzeczywistego stanu majątkowego i możliwości płatniczych oraz stanu rodzinnego lub budzi wątpliwości, strona jest zobowiązana złożyć na wezwanie sądu dokumenty źródłowe dotyczące jej stanu majątkowego, dochodów lub stanu rodzinnego (art. 255 p.p.s.a.). W orzecznictwie sądów administracyjnych oraz w literaturze dotyczącej tego zagadnienia przyjęty został pogląd, podzielany w pełni przez Sąd orzekający w niniejszej sprawie, że niedopełnienie, nawet w części, obowiązku złożenia przez stronę dodatkowego oświadczenia uzasadnia oddalenie wniosku o przyznanie prawa pomocy. Z taką sytuacją mamy do czynienia w przedmiotowej sprawie. Z włączonego do akt niniejszej sprawy pisma skarżącego z dnia 13 września 2013 r. wynika, że nie posiada źródeł dochodu i tym samym nie ma źródła utrzymania. Nie posiada również wyciągów z rachunków bankowych, z ostatnich trzech miesięcy, a dochody uzyskiwanie z renty (z Rosji) nie dotyczą niniejszej sprawy. Nadto żądanie dokumentów odnoszących się do jego sytuacji materialnej i jego żony narusza ustawę o ochronie danych osobowych. Z tego też względu Sąd może uzyskać dostęp do tych informacji na podstawie innych dokumentów znajdujących się we właściwych urzędach. Należy więc uznać, że przedstawione przez skarżącego argumenty w żaden sposób nie mogły wyjaśnić wątpliwości, jakie powstały w toku rozpatrywania jego wniosku o częściowe przyznanie prawa pomocy w zakresie obejmującym zwolnienie od kosztów sądowych. Zasadnie zatem Wojewódzki Sąd Administracyjny wskazał, iż w przypadku uchylania się przez wnioskodawcę od udokumentowania swojego stanu majątkowego nie jest możliwa ocena jego rzeczywistej sytuacji. Artykuł 255 p.p.s.a., z którego w przedmiotowym postępowaniu skorzystał Sąd Wojewódzki, umożliwia rzetelne rozpatrzenie tego, czy w danym przypadku i w konkretnej sprawie zachodzą przesłanki do przyznania prawa pomocy we wnioskowanym przez stronę zakresie. Jak wynika z art. 246 § 1 pkt 1 i 2 p.p.s.a., przyznanie prawa pomocy zależne jest od wykazania przez wnioskodawcę, iż spełnia on ustawowe przesłanki w tym względzie. Stąd też bezzasadne jest stanowisko skarżącego, iż nie ma on obowiązku przedstawiania pełni swojej sytuacji Sądowi. To w interesie wnioskodawcy leży, bowiem wykazanie, że jego przypadek uzasadnia odstąpienie od zawartej w art. 199 p.p.s.a. ogólnej zasady ponoszenia przez stronę kosztów postępowania związanych z jej udziałem w sprawie (por. postanowienie NSA z dnia 24 marca 2009 r., sygn. akt II FZ 91/09). Wykreślenia zaś i zatajenie przez wnioskodawcę części istotnych informacji żądanych przez Sąd, a zatem dostarczenie danych według uznania wnioskodawcy, uniemożliwiło Sądowi Wojewódzkiemu ocenę, czy rzeczywista sytuacja majątkowa wnioskodawcy odpowiada przesłankom wymienionym w art. 246 p.p.s.a. W tym stanie rzeczy również pozostałe podnoszone w zażaleniu zarzuty nie mogły okazać się skuteczne. Mając powyższe na uwadze Naczelny Sąd Administracyjny, na podstawie art. 184 w zw. z art. 197 § 1 p.p.s.a., orzekł jak w sentencji.