II GSK 354/08

SENTENCJA Naczelny Sąd Administracyjny w składzie: Przewodniczący Sędzia NSA Joanna Kabat–Rembelska Sędziowie NSA Maria Myślińska Czesława Socha (spr.) Protokolant Katarzyna Janicka po rozpoznaniu w dniu 2 września 2008 r. na rozprawie w Izbie Gospodarczej skargi kasacyjnej Głównego Inspektora Transportu Drogowego od wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 31 października 2007 r. sygn. akt VI SA/Wa 1353/07 w sprawie ze skargi P. K. M. D. S.A. w W. na decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] maja 2007 r. nr [...] w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej 1. uchyla zaskarżony wyrok; 2. oddala skargę; 3. zasądza od P. K. M. D. S.A. w W. na rzecz Głównego Inspektora Transportu Drogowego kwotę 550 (pięćset pięćdziesiąt) zł tytułem zwrotu kosztów postępowania kasacyjnego. UZASADNIENIE UZASADNIENIE Zaskarżonym wyrokiem z dnia 31 października 2007 r. o sygnaturze akt VI SA/Wa 1353/07 Wojewódzki Sąd Administracyjny w W. uwzględnił skargę P. K. M. D. S.A. w W. i uchylił decyzję Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] maja 2007 r. o nr [...] oraz, w części dotyczącej nałożenia kary pieniężnej w wysokości 3000 zł, utrzymaną nią w mocy decyzję nr [...] [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] października 2006 r. w przedmiocie nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie transportu drogowego lub przewozu na potrzeby własne bez uiszczenia opłaty za przejazd. Sąd orzekł ponadto, że powyższe decyzje w uchylonej części nie podlegają wykonaniu, a także zasądził od Głównego Inspektora Transportu Drogowego na rzecz skarżącej spółki kwotę 120 zł tytułem zwrotu kosztów postępowania. Uchylone decyzje podjęte zostały po ponownym rozpatrzeniu sprawy, z uwagi na uchylenie decyzją Głównego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] lipca 2006 r. poprzedniej decyzji [...] Wojewódzkiego Inspektora Transportu Drogowego z dnia [...] marca 2006 r. Sąd I instancji oparł swoje rozstrzygnięcie na ustaleniach faktycznych organów administracji, które stwierdziły, że podczas kontroli drogowej należącego do P. K. M. D. S.A. w W. pojazdu marki Mercedes o nr rejestracyjnym [...] z przyczepą o nr rejestracyjnym [...] przeprowadzonej w dniu 15 grudnia 2005 r. na drodze krajowej nr 11 w miejscowości N. M. kierujący pojazdem pracownik skarżącej – R. K. okazał do kontroli roczną kartę opłaty drogowej o serii i numerze [...], zakupioną w dniu 4 stycznia 2005 r. i wypełnioną przez podmiot wydający na okres od 6 stycznia 2005 r. do 5 stycznia 2006 r. Wpisany na okazanej karcie opłat numer rejestracyjny pojazdu "[...]" został przerobiony na "[...]". Oznacza to, że na czas przejazdu kierowca nie posiadał ważnej karty opłaty za przejazd po drogach krajowych. Skutkiem wykonywania transportu drogowego lub przewozu na potrzeby własne bez uiszczenia opłaty za przejazd po drogach krajowych było zatem nałożenie na przedsiębiorcę kary pieniężnej w kwocie 3000 zł. Uchylając zaskarżone decyzje Sąd I instancji stwierdził, że mocą ustawy z dnia 23 lipca 2003 r. o zmianie ustawy o transporcie drogowym oraz niektórych innych ustaw (Dz. U. Nr 149, poz. 1452) od dnia 28 września 2003 r. wprowadzono do ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (tekst jednolity: Dz. U. z 2004 r. Nr 204 poz. 2088 ze zm.) rozróżnienie wykonywania transportu drogowego lub przewozu na potrzeby własne bez uiszczenia opłaty od wykonywania takiego transportu z nieprawidłowo wypełnioną kartą opłaty drogowej. Z uwagi na to w załączniku do powołanej wyżej ustawy o transporcie drogowym wprowadzono różną wysokość kar za powyższe działania: karę pieniężną w kwocie 3000 zł za nieuiszczenie opłaty za przejazd po drogach krajowych (pkt 1.4.1 załącznika) i karę pieniężną w kwocie 500 zł za nieprawidłowo wypełnioną kartę opłaty drogowej (pkt 1.4.4 załącznika). Zdaniem Sądu I instancji wprowadzone w ustawie rozróżnienie działań niedozwolonych i wysokości kar za te działania stoi w sprzeczności z § 5 ust. 6 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 14 grudnia 2001 r. w sprawie uiszczania przez przedsiębiorców opłat za przejazd po drogach krajowych (Dz. U. Nr 150, poz. 1684 ze zm.), który stanowił, że karta opłaty niewypełniona lub wypełniona w sposób inny niż określony rozporządzeniem, a także zawierająca poprawki nie stanowi dokumentu potwierdzającego wniesienie opłaty. Sąd I instancji przyjął wobec tego, że pierwszeństwo w stosowaniu mają przepisy ustawy jako aktu o wyższej randze. Oznacza to, że przewoźnik wykonujący transport drogowy po uiszczeniu opłaty, lecz okazujący nieprawidłowo wypełnioną kartę opłaty drogowej nie może być ukarany karą wskazaną w pkt 1.4.1 załącznika do ustawy o transporcie drogowym (3000 zł), lecz karą określoną w pkt 1.4.4 tego załącznika (500 zł). W ocenie Sądu I instancji, z uwagi na niewskazanie przez ustawodawcę definicji nieprawidłowego wypełnienia karty, ocena czy doszło do niewypełnienia, czy też do nieprawidłowego wypełnienia karty opłat powinna być dokonywania indywidualnie z zastosowaniem wskazówki, że celem przepisów jest pobieranie opłaty drogowej za każdy przejazd. Wypełnienie karty w sposób nieprawidłowy, ale uniemożliwiający jej powtórne użycie (dla innego pojazdu, czy w innym terminie) należy zatem karać łagodniej, tj. na podstawie pkt 1.4.4 załącznika do ustawy o transporcie drogowym. Natomiast jeżeli karta opłat została wypełniona wadliwie i w sposób umożliwiający jej ponowne użycie, to zachowanie takie należy traktować jako mające na celu uniknięcie opłaty, co powinno skutkować nałożeniem kary za nieuiszczenie opłaty. Zdaniem Sądu I instancji, w rozpoznawanej sprawie skarżąca dokonała opłaty drogowej w urzędzie i na podstawie złożonego zamówienia zawierającego prawidłowo wpisany numer rejestracyjny kontrolowanego później pojazdu otrzymała roczną kartę opłaty drogowej. Wspomniana karta została jednak nieprawidłowo wypełniona przez pracownika urzędu wydającego ten dokument, gdyż w polu określającym numer rejestracyjny pojazdu zawierała powstałe z winy pracownika urzędu poprawki polegające na przestawieniu dwóch środkowych cyfr tego numeru. W ocenie Sądu I instancji powyższe oznacza, że wypełnienie karty, choć wadliwe, dawało przekonanie, że cel przepisu został osiągnięty, czyli opłata za konkretny przejazd została uiszczona. Z uwagi na powyższe, skoro zaskarżona decyzja oraz decyzja ją poprzedzająca naruszały prawo w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy, to podlegały one uchyleniu. W skardze kasacyjnej Główny Inspektor Transportu Drogowego zaskarżył w całości wyrok Sądu I instancji, zarzucając naruszenie prawa materialnego. Domagał się uchylenia zaskarżonego wyroku w całości i przekazania sprawy do ponownego rozpoznania Sądowi I instancji oraz orzeczenia o kosztach postępowania, w tym kosztach zastępstwa prawnego, według norm przepisanych. Powołując się na naruszenie prawa materialnego zarzucił błędną wykładnię art. 42 ust. 1 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (t.j.: Dz. U. z 2004 r. Nr 204, poz. 2088 ze zm.) w związku z § 5 ust. 6 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 14 grudnia 2001 r. w sprawie uiszczania przez przedsiębiorców opłat za przejazd po drogach krajowych (Dz. U. Nr 150, poz. 1684 ze zm.), niezastosowanie art. 92 ust. 1 ustawy o transporcie drogowym w związku z l.p. 1.4.1 załącznika do ustawy o transporcie drogowym, a także błędną wykładnię art. 92 ust. 1 ustawy o transporcie drogowym w związku z l.p. 1.4.4 załącznika do ustawy o transporcie drogowym oraz § 5 ust. 6 powołanego wyżej rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 14 grudnia 2001 r. W uzasadnieniu podał, że bezpodstawne jest założenie Sądu I instancji, iż w przypadku przerobionej karty opłaty drogowej można w ogóle rozpatrywać kwestię odpowiedzialności administracyjnej za nieprawidłowe wypełnienie tej karty. Wydanie przez podmiot do tego uprawniony dokumentu zawierającego błędy nie uprawnia podmiotu, dla którego ten dokument wystawiono do nanoszenia na nim jakichkolwiek poprawek. Stosownie do art. 75 § 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j.: Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.) dokument przerobiony nie może być pod żadnym względem uznawany za dowód na potwierdzenie faktów lub uprawnień stwierdzonych tym dokumentem – w tym przypadku uiszczenia opłaty za przejazd po drogach krajowych. Skarżąca, po zauważeniu błędu w treści karty, powinna zwrócić się do podmiotu wydającego o wymianę na dokument prawidłowo wypełniony, a nie samodzielnie dokonywać poprawek na karcie opłat. Kwestię odpowiedzialności za nieprawidłowo wypełnioną kartę opłat można by natomiast rozważać w przypadku zauważenia błędu w wypełnieniu dopiero przez kontrolujących inspektorów. Wówczas, w razie nałożenia na skarżącą kary pieniężnej za takie naruszenie, miałaby ona wówczas podstawę do pociągnięcia podmiotu wydającego kartę do odpowiedzialności cywilnej za poniesioną szkodę. Powyższe wskazuje, że organ miał podstawy do nałożenia kary pieniężnej za nieuiszczenie opłaty za przejazd po drogach krajowych na podstawie l.p. 1.4.1 załącznika do ustawy o transporcie drogowym. P. K. M. D. S.A. w W. nie skorzystał z prawa wniesienia odpowiedzi na skargę kasacyjną. Naczelny Sąd Administracyjny zważył, co następuje: Skarga kasacyjna zasługuje na uwzględnienie. Naczelny Sąd Administracyjny rozpoznaje sprawę w granicach skargi kasacyjnej zgodnie z art. 183 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. Nr 153, poz. 1270 ze zm.), a zatem w zakresie wyznaczonym w podstawach kasacyjnych przez stronę wnoszącą środek zaskarżenia. Kwestionując orzeczenie Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego strona skarżąca obowiązana jest wskazać w skardze kasacyjnej przepisy prawa materialnego lub przepisy postępowania, które jej zdaniem zostały naruszone przez Sąd I instancji. Podstawy skargi kasacyjnej określone w art. 174 cytowanej wyżej ustawy dotyczyć mogą zarówno tych przepisów, które Sąd wskazał jako przepisy, które miały zastosowanie w toku rozpoznania sprawy, jak też tych przepisów, które powinny być stosowane w toku rozpoznania sprawy, choć nie zostały przez Sąd wskazane. Naruszenie przepisów postępowania może odnosić się zarówno do przepisów regulujących postępowanie przed Wojewódzkim Sądem Administracyjnym, jak i do przepisów regulujących postępowanie przed organami administracji publicznej (wyrok siedmiu sędziów NSA z dnia 16 stycznia 2006 r., sygn. akt I OPS 4/05, ONSAiWSA 2006/2/39). Zarzut skargi kasacyjnej dotyczący podstawy z art. 174 pkt 1 cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi, a więc naruszenia prawa materialnego, odnosi się do przepisu art. 42 ust. 1 i art. 92 ust. 1 ustawy z dnia 6 września 2001 r. o transporcie drogowym (t.j. Dz. U. z 2004 r. Nr 204, poz. 2088 ze zm.) w związku z § 5 ust. 6 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 14 grudnia 2001 r. w sprawie uiszczania przez przedsiębiorców opłat za przejazd po drogach krajowych (Dz. U. Nr 150, poz. 1684 ze zm.) wydanego w oparciu o delegację zawartą w art. 42 ust. 7 powołanej wyżej ustawy o transporcie drogowym. Chodzi o błędne przyjęcie, że przewoźnik wykonujący transport drogowy po uiszczeniu opłaty, lecz okazujący nieprawidłowo wypełnioną kartę opłaty drogowej nie może być ukarany karą wskazaną w pkt 1.4.1 załącznika do ustawy o transporcie drogowym (3000 zł), ale karą określoną w pkt 1.4.4 tego załącznika (500 zł). Należało wobec tego ocenić – czy wydanie przez uprawniony podmiot dokumentu zawierającego błędy uprawniało podmiot, dla którego ten dokument został wystawiony do nanoszenia na nim poprawek i czy tak poprawiony dokument stanowił dowód uiszczenia opłaty za przejazd po drogach krajowych. Istota sporu polega na tym, że składający skargę kasacyjną stoi na odmiennym niż Sąd I instancji stanowisku, iż skarżąca spółka legitymowała się w dacie kontroli dowodem wniesienia opłaty drogowej mimo faktu poprawienia karty opłat w części dotyczącej numeru rejestracyjnego pojazdu, którym wykonywano przejazd. Ustawa o transporcie drogowym w art. 42 ust. 1 nałożyła na wszystkie podmioty wykonujące na terytorium Rzeczypospolitej Polskiej przewóz drogowy obowiązek uiszczania opłaty za przejazd po drogach krajowych. Na podstawie delegacji ustawowej zawartej w art. 42 ust. 7 cytowanej wyżej ustawy o transporcie drogowym zostały ustalone rodzaje i stawki opłaty oraz tryb wnoszenia i sposób rozliczania tej opłaty w przypadku niewykorzystania w całości lub w części dokumentu potwierdzającego jej wniesienie za okres roczny z przyczyn niezależnych od przedsiębiorcy, a także wzory dokumentów potwierdzających wniesienie tej opłaty. Przepis § 3 rozporządzenia określił, że opłata drogowa, którą uiszczają przedsiębiorcy wykonujący transport drogowy lub przewóz na potrzeby własne może być roczna, półroczna, miesięczna, siedmiodniowa i dobowa. Stosownie do § 4 ust. 1 rozporządzenia uiszczenie opłaty następuje poprzez nabycie przez przedsiębiorcę karty opłaty, podlegającej następnie wypełnieniu zgodnie z § 5 tegoż rozporządzenia. Jak wynika z przepisu § 5 ust. 1 rozporządzenia, kartę opłaty wypełnia jednostka, o której mowa w art. 42 ust. 3 cytowanej wyżej ustawy o transporcie drogowym, z zastrzeżeniem ust. 2, a są to: jednostka, o której mowa w art. 17 ust. 2 ustawy o transporcie drogowym, graniczne urzędy celne, urzędy celne wewnątrz kraju, stacje benzynowe (dla dobowych, siedmiodniowych i miesięcznych kart) oraz polskie organizacje zrzeszające przewoźników drogowych o zasięgu ogólnokrajowym, jeżeli zawrą umowę z jednostką, o której wyżej mowa. Ponieważ zgodnie z § 5 ust. 2 rozporządzenia karta opłaty dobowa i siedmiodniowa mogą być wypełnione w odpowiednim terminie przez przedsiębiorcę, to pozostałe rodzaje kart wypełnić mogą wyłącznie wymienione wyżej jednostki. Wypełnienia karty dokonuje się przed rozpoczęciem przejazdu. Decydujące dla oceny, czy opłata została uiszczona jest unormowanie, zgodnie z którym dokumentem potwierdzającym wniesienie opłaty drogowej jest wypełniona przed rozpoczęciem przejazdu karta opłaty drogowej (§ 4 ust. 2 rozporządzenia), a wypełnienie to, jak już wyżej zostało powiedziane, może być dokonane tylko w sposób określony w § 5. Z powołanych wyżej przepisów prawa wynika konieczność spełnienia kilku warunków, aby można było uznać kartę drogową za dokument potwierdzający fakt wniesienia opłaty. Warunkami tymi są: karta opłaty (miesięczna, półroczna i roczna) musi zostać wypełniona i to wyłącznie przez wyznaczoną do tego jednostkę, wypełnieniu podlegają rubryki dotyczące numeru rejestracyjnego pojazdu, dat określających termin ważności karty (godziny dla kart rocznych, półrocznych i miesięcznych nie są wymagane - § 5 ust. 5 rozporządzenia) i emisji spalin danego pojazdu. Dodatkowo, rubryki dotyczące terminu ważności karty wypełnić należy w sposób wskazany w § 5 ust. 4 rozporządzenia. Zachowanie powyższych wymogów pozwala na stwierdzenie, że karta opłaty stanowi dokument będący dowodem wniesienia opłaty za przejazd pojazdu po drodze krajowej. Oznacza to, że odstąpienie od ustalonych prawem reguł dotyczących trybu i sposobu wypełnienia karty drogowej skutkować będzie pozbawieniem tak wadliwie wypełnionej karty drogowej waloru dokumentu, o którym mowa w § 4 ust. 2 rozporządzenia. W przedmiotowej sprawie roczna karta opłaty drogowej została przy zakupie wypełniona przez wyznaczoną do tego jednostkę, lecz wypełnienie to w części dotyczącej numeru rejestracyjnego pojazdu zostało zmienione. Zmiana ta polegała na przestawieniu wewnętrznych cyfr w numerze rejestracyjnym i okoliczność ta nie była w trakcie postępowania administracyjnego i następnie sądowego kwestionowana. Takim działaniem przewoźnika naruszona została określona w § 5 ust. 1 rozporządzenia zasada dokonywania wpisów w rocznej karcie opłaty przez upoważniony do tego podmiot. Nie może stanowić dowodu wniesienia opłaty za przejazd po drogach krajowych zakupiona karta drogowa, jeżeli po jej wypełnieniu przez wyznaczoną do tego jednostkę podmiot nieuprawniony dokonuje w niej poprawek, zmieniając dokonane wpisy lub dokonując skreśleń, pozbawiając tym samym kartę waloru dokumentu, o którym mowa w § 4 ust. 2 rozporządzenia Ministra Infrastruktury z dnia 14 grudnia 2001 r. w sprawie uiszczania przez przedsiębiorców opłat za przejazd po drogach krajowych. Powyższe rozumowanie znajduje dodatkowe uzasadnienie w unormowaniu ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (t.j. Dz. U. z 2000 r. Nr 98, poz. 1071 ze zm.), dalej: k.p.a. Zgodnie z art. 76 § 1 k.p.a. dokument urzędowy sporządzony w przepisanej formie przez powołane do tego organy państwowe w ich zakresie działania stanowi dowód tego, co zostało w nich urzędowo stwierdzone. Powyższe, stosownie do art. 76 § 2 k.p.a., znajduje zastosowanie do dokumentów sporządzonych przez organy jednostek organizacyjnych lub podmioty, w zakresie powierzonych im z mocy prawa spraw wymienionych w art. 1 pkt 1 i 4 k.p.a. Wypełniony, podpisany i opatrzony datą wydania przez powołany do tego podmiot druk karty opłaty drogowej ma przymiot dokumentu urzędowego w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a. i korzysta z domniemania prawdziwości, jednak tylko i wyłącznie wtedy, gdy nie ma wątpliwości, że wszystkie niezbędne wpisy zostały dokonane przez wyznaczony do tego podmiot. W razie ustalenia, tak jak to miało w przedmiotowej sprawie, że kartę opłaty drogowej wypełnić może tylko jednostka wydająca, to przewoźnik nie ponosi odpowiedzialności z tytułu niewłaściwego jej wypełnienia. Jednak karta przedłożona przez przewoźnika zawierała przeróbki, co dyskredytowało ją jako dokument w sprawie. Należy zatem zauważyć, że przewoźnik nie mógł samodzielnie skorygować uzyskanej karty opłaty poprzez przerobienie wpisanego już w odpowiedniej rubryce numeru rejestracyjnego pojazdu. W ten sposób dokonałby bowiem sfałszowania dokumentu. Zatem skoro w karcie opłaty dane zostały zmienione przez zatarcie danych pierwotnych i wpisanie innych, to należy przyjąć, że karta taka nie może być traktowana jako dokument urzędowy w rozumieniu art. 76 § 1 k.p.a. i nie może być dowodem uiszczenia opłaty za przejazd. Powyższe wywody znajdują rozwiązanie w § 5 ust. 6 cytowanego rozporządzenia, zgodnie z którym karta opłaty niewypełniona lub wypełniona w sposób inny niż określony w ust. 1 i 3 do 5, a także zawierająca poprawki nie stanowi dokumentu potwierdzającego wniesienie opłaty. W rozpatrywanej sprawie nie można zatem było wobec przewoźnika zastosować § 4 ust. 1 rozporządzenia, gdyż ustalony i niekwestionowany stan faktyczny nie potwierdził wypełnienia karty zgodnie z regułami określonymi w § 5 cytowanego rozporządzenia. Trafnie zatem organy stwierdziły, że jeżeli okazana do kontroli karta opłaty z uwagi na dokonane poprawki nie mogła stanowić dokumentu potwierdzającego wniesienie opłaty, to należało przyjąć, iż doszło do wykonywania przewozu drogowego bez uiszczenia opłaty. Dowodem uiszczenia opłaty za przejazd po drogach krajowych jest wyłącznie wypełniona i przedstawiona kontrolującym karta opłaty. Jej brak przesądza negatywny dla przewoźnika wynik postępowania dotyczącego nałożenia kary pieniężnej za wykonywanie transportu drogowego bez uiszczenia opłaty, bez możliwości posiłkowania się innymi dowodami. Natomiast w przypadku okazania karty podlega zbadaniu, czy stanowi ona dokument, o którym mowa w § 4 ust. 2 rozporządzenia. Oznacza to, że w sprawie nie mają zastosowania przepisy ustawy o transporcie drogowym dotyczące nałożenia kary pieniężnej w wysokości 500 zł, jak błędnie przyjął Sąd I instancji, skoro nie mamy do czynienia z kartą przerobioną, ale z kartą sfałszowaną. Podkreślić należy, że Naczelny Sąd Administracyjny w obecnym składzie podziela stanowisko zaprezentowane w prawomocnym wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w W. z dnia 5 lutego 2008 r., sygn. akt VI SA/Wa 2209/07, w związku z treścią wyroku Naczelnego Sądu Administracyjnego z dnia 3 grudnia 2007 r., sygn. akt I OSK 1654/06, gdyż przedmiotem oceny w powyższych sprawach była ta sama co w sprawie niniejszej karta opłaty, okazana podczas kontroli drogowej w dniu 20 maja 2005 r. przez tego samego przewoźnika. Z przyczyn powyższych, na podstawie art. 188 cytowanej wyżej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi wyrok Sądu I instancji należało uchylić i skargę oddalić. Orzeczenie o kosztach znajduje swoje podstawy w art. 203 pkt 2 ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi w związku z § 6 pkt 3, § 14 ust. 2 pkt 2 lit. b) rozporządzenia Ministra Sprawiedliwości z dnia 28 września 2002 r. w sprawie opłat za czynności radców prawnych oraz ponoszenia przez Skarb Państwa kosztów pomocy prawnej udzielonej przez radcę prawnego ustanowionego z urzędu (Dz. U. Nr 163, poz. 1349 ze zm.).