II SA/Ol 890/21

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie w składzie następującym: Przewodnicząca sędzia WSA Katarzyna Matczak (spr.) Sędziowie sędzia WSA Beata Jezielska sędzia WSA Ewa Osipuk po rozpoznaniu w trybie uproszczonym w dniu 16 grudnia 2021 r. sprawy ze skargi M. C. na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego z dnia "[...]" nr "[...]" w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz jego zwrotu uchyla zaskarżoną decyzję oraz utrzymaną nią w mocy decyzję organu I instancji. UZASADNIENIE M. C. (dalej jako: "Strona", "Skarżąca"), wniosła do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Olsztynie skargę na decyzję Samorządowego Kolegium Odwoławczego w E. z dnia "[...]" r. w przedmiocie nienależnie pobranego świadczenia wychowawczego oraz jego zwrotu. Z akt sprawy wynika, że informacją z dnia "[...]" r. Prezydent E. (dalej jako: "organ I instancji"), przyznał Stronie świadczenie wychowawcze na dzieci: A. B. w kwocie 500 zł miesięcznie, na okres od 1 lipca 2019 r. do 31 maja 2021 r. oraz na H. C. w kwocie 500 zł miesięcznie, na okres od 1 października 2019 r. do 31 maja 2021 r. Następnie informacją z dnia "[...]" r. organ przyznał Stronie świadczenie wychowawcze na ww. dwójkę dzieci, na okres od 1 czerwca 2021 r. do 31 maja 2022 r. W dniu 31 maja 2021 r. do organu I instancji wpłynęło oświadczenie Skarżącej, z którego wynika, że od grudnia 2019 r. jej syn A. B. mieszka u swojego ojca, któremu przekazywała świadczenie 500+ w formie przelewów pieniężnych. Podała również, że adres ojca będzie "regulowanym prawnie miejscem zamieszkania syna". Oświadczenie to Strona sprostowała w dniu 18 czerwca 2021 r., wskazując, że błędnie wpisała, iż syn przebywa u ojca od grudnia 2019 r. Oświadczyła, że A. B. przebywa u ojca od grudnia 2020 r. W związku z powyższym, decyzją z dnia "[...]" r., organ I instancji orzekł o uznaniu za nienależnie pobrane świadczenia wychowawcze, wypłacone M. C. za okres od 1 grudnia 2020 r. do 31 maja 2021 r. w łącznej wysokości 3.000 zł oraz zobowiązał Stronę zwrotu tego świadczenia. W uzasadnieniu decyzji wskazano, że Strona składając wniosek o ustalenie prawa do świadczenia wychowawczego potwierdziła fakt zapoznania się z warunkami uprawniającymi do przyznania ww. świadczenia. W treści pouczenia zostało wskazane, że świadczenie wychowawcze przysługuje matce albo ojcu, jeżeli dziecko wspólnie zamieszkuje i pozostaje na utrzymaniu matki lub ojca. W przedmiotowej sprawie świadczenie zostało wypłacone, pomimo niezamieszkiwania A. B. ze Skarżącą, wobec czego należało orzec, że świadczenie zostało nienależnie pobrane; osoba, która pobrała nienależnie świadczenie jest z kolei zobowiązana do jego zwrotu. Od ww. decyzji, w przepisanym terminie, odwołała się Skarżąca. W uzasadnieniu odwołania wskazała, że pieniądze z 500+ za każdym razem przekazywała ojcu dziecka – M. B., na dowód czego załączyła potwierdzenia przelewów oraz oświadczenie M. B., że w grudniu 2020 r. i styczniu 2021 r. otrzymał świadczenie 500+ na syna A. B. od jego matki tj. M. C. Podała, że nie zgłaszała organowi faktu, że syn nie mieszka z nią od grudnia 2020 r., ponieważ w przeszłości ojciec dziecka miewał problemy z alkoholem, nie chciała więc uruchamiać formalnych procedur nie wiedząc, czy syn zostanie u ojca na stałe. Ponadto wniosła o umorzenie całej kwoty pobranego świadczenia wraz z odsetkami, ponieważ uczciwie przekazywała je ojcu dziecka. Ostatecznie podniosła, że nie jest uczciwym zabrać jej pieniądze decyzją, która ma charakter konstytutywny, więc może wywierać skutki wyłącznie na przyszłość, a rozstrzygnięcie z mocą wsteczną można wydać na podstawie art. 27 ust. 1 ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Decyzją z dnia "[...]" r., będącą przedmiotem skargi, Samorządowe Kolegium Odwoławcze w E. (dalej jako: "organ odwoławczy", "Kolegium") utrzymało w mocy zaskarżoną decyzję w całości. W uzasadnieniu decyzji organ odwoławczy opisał stan faktyczny sprawy i przytoczył treść przepisu art. 25 ust. 1 ustawy z dnia 11 lutego 2016 r. o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci (Dz. U. z 2019 r., poz. 2407 z późn. zm.), dalej jako "u.p.p.w.d.", oraz wskazał, że zgodnie z tym przepisem osoba, która pobrała nienależnie świadczenie wychowawcze, jest obowiązana do jego zwrotu. Przepis art. 25 ust. 2 pkt 6 u.p.p.w.d. stanowi z kolei, że za nienależnie pobrane świadczenie wychowawcze uważa się świadczenie wychowawcze wypłacone mimo braku prawa do tego świadczenia. Wskazano, że z uwagi na fakt, że syn A. B. od dnia 1 grudnia 2020 r. nie zamieszkuje z matką, to świadczenie od tej daty jej nie przysługuje. W świetle przepisu art. 4 ust. 2 u.p.p.w.d. świadczenie wychowawcze przysługuje bowiem rodzicowi, jeżeli wspólnie zamieszkuje (dziecko) z rodzicem i pozostaje na jego utrzymaniu. Wyjaśniono, że świadczenie nienależnie pobrane, to świadczenie pobrane przez osobę, której można przypisać określone cechy stanu woli lub określone działania (lub zaniechania). Podniesiono, że Strona została należycie pouczona o okolicznościach, w jakich nie powinna pobierać świadczeń i o obowiązku powiadomienia właściwego organu o zmianach, mających wpływ na prawo do świadczeń. Była również pouczona, że niepoinformowanie o zmianach może skutkować powstaniem nienależnie pobranego świadczenia, a w konsekwencji koniecznością jego zwrotu. Podano, że nieistotna dla sprawy jest okoliczność, że Skarżąca przekazywała świadczenie wychowawcze ojcu dziecka, z zamierzeniem, by środki te były przeznaczone na dziecko. Kluczowe dla decyzji o nienależnie pobranym świadczeniu jest bowiem to, że uzyskiwała je osoba, która nie miała do tego prawa. Ostatecznie poinformowano Stronę, że podnoszona przez nią trudna sytuacja finansowa może mieć znaczenie przy rozstrzyganiu sprawy ewentualnego umorzenia nienależnie pobranego świadczenia, a wniosek o umorzenie lub rozłożenie na raty winna złożyć do organu pierwszej instancji, tj. do Prezydenta E. W powołanej na wstępie skardze do tutejszego Sądu, Strona wniosła o uchylenie zaskarżonej decyzji oraz poprzedzającej ją decyzji organu pierwszej instancji ("anulowanie decyzji zwrotu kwoty 3.000 zł wraz z odsetkami"). W uzasadnieniu skargi podniosła, że w odwołaniu do Kolegium wyjaśniła, dlaczego nie powiadomiła organu o zmianie miejsca zamieszkania syna; nie zrobiła tego, ponieważ ojciec dziecka miał wcześniej problemy z alkoholem i nie miała pewności, czy jego opieka nad synem się sprawdzi. Podniosła, że nie jest prawdą, że była świadoma przepisów i tego, jakie dokładnie sankcje prawne jej grożą, a wcześniejsze przepisy dopuszczały przelewy bez uruchamiania procedury zmiany miejsca zamieszkania, co wie z Miejskiego Ośrodka Pomocy Społecznej. Dodała, że pieniądze wysyłała ojcu dziecka w miesiącu, w którym je otrzymała; nie jest również prawdą, że nie opiekuje się dzieckiem i nie widuje się z nim. Wyjaśniła, że działała w dobrej wierze, nie wiedząc co jej grozi, mając na uwadze dobro dziecka. Ostatecznie wskazała, że nie jest w stanie zapłacić 3.000 zł wraz z odsetkami i opisała swoją trudną sytuację życiową. Odpowiadając na skargę, Samorządowe Kolegium Odwoławcze wniosło o jej oddalenie w całości, podtrzymując stanowisko przedstawione w zaskarżonej decyzji. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Olsztynie zważył, co następuje. Zgodnie z przepisem art. 1 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. Prawo o ustroju sądów administracyjnych (Dz. U. z 2019 r., poz. 2167 z późn. zm.) oraz art. 145 § 1 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r., poz. 2325 z późn. zm.), dalej jako: "p.p.s.a.", sąd administracyjny dokonuje kontroli zaskarżonego aktu pod względem zgodności z prawem, nie będąc przy tym związanym zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Wzruszenie zaskarżonego rozstrzygnięcia następuje w razie, gdy przedmiotowa kontrola wykaże naruszenie przepisów prawa materialnego, które miało wpływ na wynik sprawy lub przepisów postępowania w stopniu mającym istotny wpływ na wynik sprawy. Zakres kontroli Sądu wyznacza natomiast art. 134 § 1 p.p.s.a. stanowiący, że sąd orzeka w granicach danej sprawy, nie będąc jednak związany zarzutami i wnioskami skargi oraz powołaną podstawą prawną. Oceniając zaskarżoną decyzję w świetle powołanych wyżej kryteriów, Sąd uznał, że skarga w niniejszej sprawie zasługuje na uwzględnienie. W pierwszej kolejności należy wyjaśnić, że przedmiotowa skarga została przez Sąd rozpoznana na posiedzeniu niejawnym w trybie uproszczonym na podstawie art. 119 pkt 2 p.p.s.a., zgodnie z którym sprawa może być rozpoznana w trybie uproszczonym, jeżeli strona zgłosi wniosek o skierowanie sprawy do rozpoznania w trybie uproszczonym, a żadna z pozostałych stron w terminie czternastu dni od zawiadomienia o złożeniu wniosku nie zażąda przeprowadzenia rozprawy. Jak wynika z akt sprawy, wniosek taki został złożony przez organ w odpowiedzi na skargę, a skarżąca nie sprzeciwiła się temu w przepisanym terminie. W niniejszej sprawie uchylono Skarżącej prawo do świadczenia wychowawczego w okresie od grudnia 2020 r. do maja 2021 r., z uwagi na złożone przez nią oświadczenie, że syn, na którego przyznano sporne świadczenie, zamieszkuje z ojcem. W konsekwencji organ wydał skarżoną decyzję stwierdzającą, że świadczenia pobrane na A. B. są świadczeniami nienależnie pobranymi i orzekł o obowiązku ich zwrotu. Decyzja ta, w ocenie składu orzekającego tutejszego Sądu jest nieuprawniona. W ocenie Sądu okoliczność, że wydanie zaskarżonej decyzji nastąpiło w związku z uchyleniem decyzji przyznającej świadczenie, nie zwalniało organu z obowiązku dokonania oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, czyli zostały spożytkowane stosownie do celu wskazanego w przepisie art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Zgodnie z tą regulacją celem świadczenia wychowawczego jest częściowe pokrycie wydatków związanych z wychowywaniem dziecka, w tym z opieką nad nim i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Cel uchwalenia u.p.p.w.d. został również wprost wyartykułowany w uzasadnieniu do projektu ustawy, gdzie ustawodawca wskazał, że podstawowy cel regulacji to "wsparcie ekonomiczne rodzin, w szczególności tych zagrożonych ubóstwem, oraz częściowe pokrycie wydatków rodziców lub opiekunów dzieci z tytułu wysokich kosztów ich wychowania i wykształcenia" (Druk Sejmowy nr 216 z dnia 1 lutego 2016 r. , Sejm VIII Kadencji, dostępny na stronie https://sejm.gov.pl). W przedmiotowej sprawie organy obu instancji, zdaniem składu orzekającego tutejszego Sądu, nie wzięły pod uwagę podstawowego celu ustawy o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci, jakim jest zapewnienie przez państwo realnej pomocy w wychowywaniu dziecka, w postaci faktycznego dostarczenia środków dla częściowego pokrycia wydatków związanych z jego wychowywaniem, w tym z opieką nad dzieckiem i zaspokojeniem jego potrzeb życiowych. Wyjaśnić w tym miejscu pozostaje, że nie można przepisów o nienależnie pobranym świadczeniu interpretować ani stosować w sposób, który prowadziłby do rezultatów nie dających się pogodzić z wyżej przedstawionym ratio legis u.p.p.w.d. Skoro świadczenie wychowawcze jest wypłacane na potrzeby dziecka, to przy ewentualnym ustaleniu, że rodzic dziecka, któremu świadczenie przyznano, faktycznie w tym okresie nie posiadał do niego prawa, ale świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb dziecka, to oznaczałoby to brak podstaw do żądania zwrotu świadczenia skonsumowanego na potrzeby dziecka. W aktach rozpoznawanej sprawy znajduje się oświadczenie M. B. oraz potwierdzenia przelewów wskazujące, że Skarżąca rzeczywiście przekazała świadczenie wychowawcze otrzymane na syna A. B. za miesiące: grudzień, styczeń, luty, marzec, kwiecień oraz maj na rzecz ojca dziecka, co w ocenie Sądu oznacza, że świadczenie wychowawcze zostało przeznaczone de facto na potrzeby tego dziecka. Stwierdzić więc należy, że w niniejszej sprawie organy nie dokonały oceny, czy środki przyznane w ramach świadczenia wychowawczego zostały wykorzystane zgodnie z ich przeznaczeniem, stosownie do celu świadczenia, wyrażonego przez ustawodawcę w przepisie art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. Podkreślenia w tym miejscu wymaga, że chociaż świadczenie wychowawcze przysługuje matce, ojcu, opiekunowi (faktycznemu albo prawnemu) dziecka, to w istocie świadczenie to służy dziecku. W konsekwencji okoliczność, na co zostało przeznaczone wypłacone świadczenie ma istotny wpływ na ocenę, czy świadczenie to było nienależne (por. wyrok WSA w Łodzi z 24 czerwca 2021 r., sygn. II SA/Łd 668/20, wyrok WSA w Gliwicach z 7 lipca 2021, sygn. akt II SA/Gl 47/21 – dostępne w Centralnej Bazie Orzeczeń Sądów Administracyjnych, oraz wyrok WSA w Olsztynie z 23 września 2021 r., sygn. akt II SA/Ol 648/21, LEX nr 3240046 czy wyrok WSA w Krakowie z 26 października 2021 r., sygn. akt III SA/Kr 1329/20, LEX nr 3259173.). W świetle powyższych rozważań wyjaśnić więc pozostaje, że jeśli pobrane przez Skarżącą świadczenie wychowawcze zostało spożytkowane na pokrycie wydatków związanych z zaspokojeniem potrzeb syna, to oznacza to, iż świadczenie to nie zostało nienależnie pobrane, bowiem zrealizowany został cel u.p.p.w.d. Cel świadczenia wychowawczego nie został jednak wzięty pod uwagę ani przez Kolegium, ani przez organ I instancji. Podkreślić więc należy, że wyegzekwowanie od Strony zwrotu kwoty świadczenia wychowawczego wypłaconego za grudzień 2020 r. oraz okres od stycznia do maja 2021 r., w łącznej wysokości 3.000 zł, przy jednoczesnym braku możliwości ubiegania się przez ojca dziecka o to świadczenie wychowawcze za ww. okres, oznaczałoby faktyczne pozbawianie dziecka Skarżącej należnej od państwa kwoty finansowego wsparcia. Taki rezultat działań organów byłby zaś nie do pogodzenia nie tylko z ratio legis u.p.p.w.d., ale także z konstytucyjną zasadą, że państwo w swojej polityce społecznej i gospodarczej uwzględnia dobro rodziny (art. 71 ust. 1 zdanie pierwsze Konstytucji RP). W orzecznictwie Naczelnego Sądu Administracyjnego, jako dowolne traktuje się ustalenia faktyczne znajdujące wprawdzie potwierdzenie w materiale dowodowym, ale niekompletnym, czy nie w pełni rozpatrzonym, albowiem zarzut dowolności wykluczają dopiero ustalenia dokonane w całokształcie materiału dowodowego (art. 80 k.p.a.), zgromadzonego i zbadanego w sposób wyczerpujący (art. 77 § 1 k.p.a.), a więc przy podjęciu wszystkich kroków niezbędnych dla dokładnego wyjaśnienia stanu faktycznego, jako warunku niezbędnego wydania decyzji o przekonującej treści (por. wyrok NSA z 18 grudnia 2020 r., I GSK 1319/20, CBOSA). W literaturze podnosi się zaś, że wskazując dany cel ustawy – tak jak ma to miejsce w przypadku u.p.p.w.d. – ustawodawca nakłada na organy obowiązek jak najpełniejszej realizacji tego celu. "W związku z tym cel wskazany w art. 4 ust. 1 u.p.p.w.d. będzie wyznaczał m.in. granice luzów decyzyjnych decyzji administracyjnych i innych czynności podejmowanych na podstawie komentowanej ustawy. Chodzi tutaj głównie o podkreślenie celowościowych i funkcjonalnych dyrektyw wykładni oraz zawężenie granicy uznania administracyjnego. Jednocześnie normatywne określenie celu świadczenia, a w konsekwencji całej ustawy, uprawnia i zarazem obliguje sądy administracyjne do uwzględnienia tego celu w kontroli administracji sprawowanej na podstawie kryterium legalności" (M. Kucharska [w:] Ustawa o pomocy państwa w wychowywaniu dzieci. Komentarz, wyd. II, red. J. Blicharz, J. Glumińska-Pawlic, L. Zacharko, LEX/el. 2019). Mając na uwadze powyższe rozważania, zdaniem Sądu, organy obu instancji nie wyjaśniły i rozważyły istotnych w sprawie kwestii, w skutek czego doszło do naruszenia art. 7 i 77 § 1 k.p.a. Ponownie rozpoznając sprawę, organy uwzględnią ocenę prawną i wytyczne Sądu, wynikające z niniejszego uzasadnienia. W celu ustalenia, w jaki sposób Skarżąca dysponowała spornym świadczeniem wychowawczym, organ weźmie pod uwagę zgromadzony materiał dowodowy, w tym potwierdzenia przelewów i oświadczenia złożone przez Skarżącą i ojca dziecka. Wobec powyższego Sąd, na podstawie art. 145 § 1 pkt 1 lit. c p.p.s.a., orzekł jak w sentencji wyroku.