II SA/Wa 726/20

SENTENCJA Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie w składzie następującym: Przewodniczący Sędzia WSA Sławomir Antoniuk, Sędzia WSA Andrzej Kołodziej (spr.), Sędzia WSA Tomasz Szmydt, po rozpoznaniu na posiedzeniu niejawnym w dniu 21 grudnia 2020 r. sprawy ze skargi małoletniego W.S. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A.P. na decyzję Prezesa Zakładu Ubezpieczeń Społecznych z dnia [...] stycznia 2020 r. nr [...] w przedmiocie odmowy przyznania świadczenia w drodze wyjątku oddala skargę UZASADNIENIE Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych decyzją z [...] stycznia 2020 r. nr [...], na podstawie art. 138 § 1 pkt 1 ustawy z dnia 14 czerwca 1960 r. – Kodeks postępowania administracyjnego (Dz. U. z 2018 r. poz. 2096, z późń. zm.); zwanej dalej K.p.a., po rozpatrzeniu wniosku małoletniego W. S. reprezentowanego przez przedstawiciela ustawowego A. P. o ponowne rozpatrzenie sprawy od decyzji z [...] listopada 2019 r. nr [...] o odmowie przyznania renty rodzinnej w drodze wyjątku po zmarłym ojcu, na podstawie art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z Funduszu Ubezpieczeń Społecznych (Dz. U. z 2020 r. poz. 53); powoływanej dalej jako ustawa o emeryturach i rentach z FUS, utrzymał w mocy zaskarżoną decyzję. W uzasadnieniu decyzji organ wyjaśnił, że zgodnie z powołanym wyżej przepisem, świadczenie w drodze wyjątku może być przyznane ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą – ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania. Podał, że do przyznania świadczenia w drodze wyjątku muszą być spełnione łącznie wszystkie warunki wskazane w powołanym przepisie, a brak jednego z nich powoduje niemożność przyznania tego świadczenia. Wskazał, że renta rodzinna jest pochodną świadczenia osoby zmarłej. W pierwszej kolejności zatem bada się uprawnienia, jakie przysługiwałyby osobie zmarłej, a następnie wnioskodawcy – członka rodziny po osobie zmarłej. W toku postępowania Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych ustalił, że W. S. – zmarły ojciec dziecka stał się całkowicie niezdolny do pracy w wieku 38 lat. Na 40 lat życia miał udowodniony okres składkowy wynoszący 7 dni. W dziesięcioleciu przypadającym przed dniem powstania niezdolności do pracy ojciec dziecka, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych wymaganych do przyznania świadczenia w trybie zwykłym, udokumentował 7 dni okresów składkowych. Ponadto od [...] kwietnia 1997 r., tj. od osiągnięcia 18 roku życia do [...] września 2013 r. oraz od [...] października 2013 r. do [...] maja 2019 r., czyli do powstania całkowitej niezdolności do pracy nie wykonywał zatrudnienia lub innej działalności objętej ubezpieczeniem społecznym oraz ubezpieczeniami emerytalnym i rentowymi. We wskazanych okresach nie była wobec W. S. orzeczona całkowita niezdolność do pracy, a zatem przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Całkowita niezdolność do pracy, która uniemożliwia kontynuowanie zatrudnienia została u ojca dziecka ustalona od [...] maja 2019 r. orzeczeniem lekarza orzecznika ZUS z [...] września 2019 r., zaś istniejąca od [...] stycznia 2017 r. częściowa niezdolność do pracy, jedynie ograniczała, a nie uniemożliwiała zatrudnienie. W ocenie organu, w przedmiotowej sprawie nie zostały wykazane szczególne okoliczności, które byłby powodem niespełnienia warunków na zasadach ogólnych. Organ zaznaczył, że zły stan zdrowia, na który powoływano się we wniosku o ponowne rozpatrzenie sprawy, nie jest równoznaczny z niezdolnością do pracy. Subiektywne odczucia co do stanu zdrowia oraz braku możliwości wykonywania pracy z tego względu nie stanowią usprawiedliwienia dla braku odpowiedniego okresu ubezpieczenia. Za szczególne okoliczności, które uniemożliwiłyby wykonywanie zatrudnienia w wymiarze pozwalającym na przyznanie ustawowych świadczeń rentowych nie może być uznany także fakt przebywania ojca dziecka w zakładzie karnym, skoro nie była to okoliczność od niego niezależna, lecz wynikała ze świadomego naruszania prawa. W skardze do Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Warszawie małoletni W. S. reprezentowany przez przedstawiciela ustawowego A. P. zakwestionował decyzję z [...] stycznia 2020 r. uznając ją za krzywdzącą i wniósł o jej uchylenie oraz przeprowadzenie dowodów z przesłuchania: a) świadków – sióstr i brata ojca oraz pracownika Stowarzyszenia [...] w [...] na okoliczność wykazania zaistnienia w przedmiotowej sprawie szczególnych okoliczności związanych z sytuacją życiową i zdrowotną zmarłego ojca, przyczyn, dla których nie był on w stanie zdobyć wymaganego okresu ubezpieczenia, przeszkód zdrowotnych, które ujawniły się w okresie dojrzewania, b) Kierownika Domu dla bezdomnych w [...] na okoliczność wykazania, że ojciec dziecka był osobą bezdomną, a także zwrócenie się do Ośrodka [...] o dokumentację związaną z okresem i przyczynami pobytu. Przedstawiciel ustawowy małoletniego skarżącego wskazała, że ojciec syna był od dzieciństwa osobą niepełnosprawną (stan zdrowia psychicznego uniemożliwiał mu podjęcie i utrzymanie zatrudnienia) oraz pozostawał pod nadzorem kuratora. Podkreśliła, że dokumentacja związana ze stanem zdrowia W. S. znajduje się w: archiwum Szkoły Podstawowej nr [...] im. [...] w [...] oraz zasobach Powiatowego Zespołu ds. Orzekania Niepełnosprawności w [...]. Ponadto podała, że małoletni syn pozostaje na jej wyłącznym utrzymaniu. Z uwagi na brak wsparcia innych osób w jego wychowaniu obecnie przebywa na urlopie wychowawczym. Z powodu bardzo niskiego dochodu korzysta z zasiłków socjalnych. Zwróciła także uwagę na młody wiek ojca dziecka, przyjmując, że gdyby nie jego śmierć to przy prawidłowej rehabilitacji mógłby podjąć zatrudnienie. W odpowiedzi na skargę organ wniósł o jej oddalenie, podtrzymując argumentację wyrażoną w zaskarżonej decyzji. Pismem z [...] grudnia 2020 r. przedstawiciel ustawowy skarżącego nadesłała do Sądu dokumentację medyczną zmarłego ojca dziecka. Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zważył, co następuje: Zgodnie z art. 1 § 1 i § 2 ustawy z dnia 25 lipca 2002 r. – Prawo o ustroju sądów administracyjnych (t.j. Dz. U. z 2019 r. poz. 2167), sąd administracyjny sprawuje wymiar sprawiedliwości poprzez kontrolę pod względem zgodności z prawem zaskarżonej decyzji administracyjnej. Sąd analizuje zaskarżoną decyzję pod względem jej zgodności z prawem materialnym i formalnym obowiązującym w dacie wydania tej decyzji. Rozpoznając sprawę w świetle powołanych powyżej kryteriów należy stwierdzić, że skarga nie zasługuje na uwzględnienie. Materialnoprawną podstawę zaskarżonej decyzji stanowi przepis art. 83 ust. 1 ustawy z dnia 17 grudnia 1998 r. o emeryturach i rentach z FUS, zgodnie z którym ubezpieczonym oraz pozostałym po nich członkom rodziny, którzy wskutek szczególnych okoliczności nie spełniają warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty, nie mogą - ze względu na całkowitą niezdolność do pracy lub wiek – podjąć pracy lub działalności objętej ubezpieczeniem społecznym i nie mają niezbędnych środków utrzymania, Prezes Zakładu Ubezpieczeń Społecznych może przyznać w drodze wyjątku świadczenie w wysokości nieprzekraczającej odpowiednich świadczeń przewidzianych w ustawie. Z treści przedmiotowego przepisu wynikają trzy przesłanki warunkujące przyznanie świadczenia w drodze wyjątku, które wyznaczają jednocześnie granice uznania administracyjnego. Po pierwsze, niespełnienie wymagań dających prawo do emerytury lub renty musi być spowodowane szczególnymi okolicznościami, po drugie, ubiegający się o to świadczenie nie może podjąć pracy lub innej działalności zarobkowej objętej ubezpieczeniem społecznym z powodu całkowitej niezdolności do pracy lub wieku, po trzecie, osoba ta nie ma niezbędnych środków utrzymania. Przyznanie przedmiotowego świadczenia ustawa uzależnia od łącznego (kumulatywnego) spełnienia wszystkich trzech wymienionych przesłanek. Brak choćby jednej z nich wyklucza tę możliwość. Przepis art. 83 ust. 1 powołanej ustawy wprowadza do systemu powszechnych świadczeń emerytalnych regulację dopuszczającą odstąpienie od obowiązującej reguły spełnienia warunków wymaganych w ustawie do uzyskania prawa do emerytury lub renty. Taki charakter regulacji szczególnej, stanowiącej wyjątek od reguły wymaga zastosowania tylko do "szczególnych okoliczności", które spowodowały, że nie doszło do wypracowania prawa do świadczenia ubezpieczeniowego na ogólnych zasadach. Podkreślić należy, że ustawa o emeryturach i rentach z FUS nie precyzuje, jak należy rozumieć szczególne okoliczności, zaistnienie których może usprawiedliwiać niespełnienie warunków do uzyskania świadczeń w trybie zwykłym. W orzecznictwie sądów administracyjnych za szczególne okoliczności uważa się wydarzenia o charakterze nadzwyczajnym, czyli takie, które wbrew zamiarom i woli ubezpieczonego stanowią niemożliwą do przezwyciężenia przeszkodę do kontynuowania zatrudnienia. Na szczególne okoliczności składają się wyłącznie zdarzenia niezależne od ubezpieczonego. Chodzi tylko o zdarzenia albo trwały stan wykluczający aktywność zawodową konkretnej osoby z powodów ich skutków niemożliwych lub obiektywnie trudnych do przezwyciężenia. Szczególne okoliczności to okoliczności obiektywne, niezależne i niezawinione przez ubiegającego się o świadczenie w drodze wyjątku. Pojęcie "w drodze wyjątku" nie dotyczy zatem wyjątkowych potrzeb czy niedostatku, sytuacji życiowej starającego się o to świadczenie. Nie chodzi tu o każdy przypadek nieotrzymania świadczenia w trybie zwykłym, lecz o taki, który mieści się w zakresie pojęcia "szczególnych okoliczności", czyli takich zdarzeń, które na kanwie ustawy o emeryturach i rentach z FUS ograniczają, utrudniają czy wręcz udaremniają możliwość wypracowania wymaganego okresu ubezpieczenia, uprawniającego do otrzymania świadczenia na zasadach ogólnych. Zaistnienie tego rodzaju zdarzeń powinno usprawiedliwiać brakujący do wymaganego staż ubezpieczeniowy. W ocenie Sądu w stanie faktycznym niniejszej sprawy, w oparciu o zebrany w sprawie materiał dowodowy, organ prawidłowo wywiódł, że nie zostały spełnione przesłanki określone w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, gdyż w przypadku zmarłego ojca dziecka nie można stwierdzić, iż na skutek szczególnych okoliczności nie spełnił on warunków przewidzianych w ustawie do uzyskania prawa do renty w trybie zwykłym. Ze zgromadzonego w sprawie materiału dowodowego wynika, że na przestrzeni 40 lat życia W. S. posiadał udowodniony łączny okres ubezpieczenia wynoszący 7 dni okresów składkowych. W ostatnim dziesięcioleciu przed powstaniem całkowitej niezdolności do pracy, zamiast 5 lat okresów składkowych i nieskładkowych - wymaganych do przyznania świadczenia w zwykłym trybie - udokumentowano jedynie 7 dni okresów składkowych. Z przedłożonej dokumentacji wynika, że od [...] kwietnia 1997 r. (osiągnięcia pełnoletności) do [...] września 2013 r. oraz od [...] października 2013 r. do [...] maja 2019 r. (powstania całkowitej niezdolności do pracy), tj. przez okres ponad 22 lat, w stosunku do zmarłego ojca małoletniego skarżącego nie został udowodniony jakikolwiek okres zatrudnienia poparty opłacaniem składek na ubezpieczenie społeczne oraz ubezpieczenia emerytalne i rentowe. We wskazanym okresie wobec W. S. nie była orzeczona całkowita niezdolność do pracy, zatem należy zgodzić się ze stanowiskiem organu, że przyczyną braku uprawnień do renty w trybie zwykłym nie był zły stan zdrowia lub inne zdarzenie zewnętrzne, niezależne od woli ubezpieczonego, którego nie można było przewidzieć i któremu nie można było zapobiec. Według oświadczenia przedstawiciela ustawowego ojciec dziecka zmarł w wieku 40 lat, a przerwy w jego ubezpieczeniu mogły być spowodowane złym stanem zdrowia (miał problemy z uzależnieniem od substancji psychoaktywnych) oraz faktem odbywania przez niego kary pozbawienia wolności w zakładzie karnym. Podkreślić należy, że w polskim prawie administracyjnym obowiązuje zasada oficjalności, obligująca organ do zebrania materiału dowodowego, nie może ona jednak prowadzić do nakładania na organ nieograniczonego obowiązku poszukiwania dowodów na fakty podnoszone przez stronę. W postępowaniu o świadczenie w drodze wyjątku to osoba zainteresowana powinna wskazać wszelkie dowody i okoliczności wiążące się z dochodzonym świadczeniem. Skoro strona wnioskująca domaga się uznania jakichś jej argumentów, wskazujących na rzeczywiste szczególne okoliczności w sprawie, to powinna okazać potwierdzające to dowody, bądź wskazać gdzie takowe organ może pozyskać. Prawidłowość postępowania dowodowego nie zależy od tego, czy zapadła decyzja jest satysfakcjonująca dla wnioskodawcy. O wyjątkowości okoliczności podnoszonych przez skarżącego nie może przesądzać jego subiektywne przekonanie, gdyż muszą to być takie okoliczności, które ze względów obiektywnych mogą być potraktowane jako szczególne. Skład orzekający w pełni podziela pogląd wyrażony w wyroku Wojewódzkiego Sądu Administracyjnego w Poznaniu z 4 kwietnia 2019 r., sygn. akt IV SA/Po 1044/18 (publ. LEX nr 2645566), że strona powinna przekazać dowody dotyczące okoliczności, których wykazanie leży w jej interesie, pod rygorem negatywnych dla niej skutków procesowych. Uwaga ta dotyczy w szczególności przypadku, gdy strona, mimo wezwania, nie przedstawia określonych dowodów, chociaż ich brak może prowadzić do niekorzystnych dla niej skutków prawnych. Podobnie należy ocenić przypadek, gdy strona nie przedkłada dowodów, mimo że ich przekazanie zależy wyłącznie od jej woli. W takich sytuacjach nieskuteczne będzie, co do zasady, późniejsze kwestionowanie ustaleń faktycznych poczynionych przez organ administracji przez stronę zachowującą się pasywnie. W toku postępowania nie przedstawiono żadnej dokumentacji medycznej potwierdzającej istnienie jakichkolwiek schorzeń, które mogłyby ograniczać aktywność zawodową W. S., a tym samym uzasadniającej weryfikację wydanego przez lekarza orzecznika ZUS orzeczenia z [...] września 2019 r., uznającego zmarłego ojca dziecka za częściowo niezdolnego do pracy od [...] stycznia 2017 r. oraz za całkowicie niezdolnego do pracy od [...] maja 2019 r. Zgodnie z wyrokiem Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 listopada 2016 r., sygn. akt I OSK 2282/16 w postepowaniu dotyczącym świadczenia w drodze wyjątku nie istnieje możliwość weryfikowania orzeczenia lekarza orzecznika lub komisji lekarskiej ZUS, a organ rozstrzygający sprawę w drodze decyzji administracyjnej jest związany treścią takiego orzeczenia. Nie można zatem pominąć wydanego orzeczenia i oprzeć rozstrzygnięcie tylko na twierdzeniach przedstawiciela ustawowego małoletniego skarżącego, przedstawionego jako bezsporne ustalenia faktyczne, w tym na podstawie zeznań świadków. Z orzeczenia wydanego w niniejszej sprawie wynika, że częściowa niezdolność do pracy powstała w styczniu 2017 r. (w wieku 38 lat), a całkowita od [...] maja 2019 r. (w wieku 40 lat). Oznacza to zatem, że do 38 roku życia, niezależnie od życiowych wyborów i ponoszonych w związku z tym konsekwencji, a wbrew przekonaniu przedstawiciela ustawowego małoletniego skarżącego, W. S. był zdolny do pracy. Jedyny wykazany okres ubezpieczenia to 7 dni (pierwszą pracę ojciec dziecka podjął dopiero w wieku 34 lat). Nie ma żadnych dowodów, by od 18 roku życia faktycznie napotkał nieprzezwyciężone obiektywne przeszkody w podejmowaniu zatrudnienia, przeciwnie, przebieg jego ubezpieczenia daje podstawy do uznania, że w ogóle nie był zainteresowany pracą ani ubezpieczeniem, ani też zapewnieniem osobom, wobec których miał obowiązek alimentacyjny, minimalnych choćby środków utrzymania. Zaznaczyć należy, że brak uprawnień do uzyskania emerytury lub renty podlega badaniu w nawiązaniu do okresu zatrudnienia uprawnionego do świadczenia, a więc w odniesieniu do wypracowanej przez niego emerytury, czy renty. Należności wypłacane przez Zakład Ubezpieczeń Społecznych nie są bowiem zapomogą państwową, a stanowią odpowiednik składek, które uprawniony odprowadzał w trakcie życia zawodowego. Świadczenie emerytalne lub rentowe stanowi więc wypadkową okresu, przez który uprawniony budował kapitał początkowy odprowadzając składki na ubezpieczenie. Istotne znaczenie ma zatem okres czasu przez jaki strona podlegała ubezpieczeniu, który powinien być adekwatny do wieku uprawnionego, a niespełnienie przez ubezpieczonego warunków do uzyskania świadczenia na zasadach ogólnych musi wynikać ze szczególnych okoliczności (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 17 lutego 2006 r., sygn. akt I OSK 1173/05, publ. LEX nr 194870). W rozpatrywanej sprawie wskazana adekwatność nie występuje, gdyż okres, przez jaki zmarły ojciec małoletniego skarżącego pozostawał w ubezpieczeniu nie jest odpowiedni do jego wieku. Natomiast fakt odbywania kary pozbawienia wolności w zakładzie karnym nie może być kwalifikowany jako szczególna okoliczność w rozumieniu art. 83 ustawy o emeryturach i rentach z FUS. Brak też jakichkolwiek dowodów na to, że ojciec małoletniego w okresach przerw w ubezpieczeniu podejmował jakiekolwiek próby znalezienia zatrudnienia. Nie ulega wątpliwości, że na skutek śmierci ojca, małoletni skarżący znalazł się w trudnej sytuacji życiowej. Podkreślania jednak wymaga, że prawo dziecka jest prawem pochodnym, a organ orzekający trafnie dokonał oceny braku spełnienia przesłanek z art. 83 ust. 1 ustawy przez zmarłego ojca małoletniego (por. wyrok Naczelnego Sądu Administracyjnego z 9 października 2008 r., sygn. akt I OSK 378/08, publ. CBOSA, orzeczenia.nsa.gov.pl). Reasumując podkreślić należy, że przyznanie renty rodzinnej w drodze wyjątku jest możliwe tylko w przypadku, gdy można wykazać, iż zmarły ubezpieczony wykazał wolę podejmowania pracy i opłacania składek, ale na skutek wystąpienia nadzwyczajnych, niezależnych od jego woli okoliczności, nie mógł zrealizować wymagań do uzyskania zwykłego świadczenia i tylko z tego powodu przyznanie świadczenia jego dziecku jest zasadne. Tymczasem w niniejszej sprawie, całość przebiegu ubezpieczenia zmarłego ojca małoletniego wskazuje na niemal zupełny brak zainteresowania ww. jego przebiegiem, co skutkowało brakiem materialnego zabezpieczenia syna na wypadek zgonu, bądź niezdolności do pracy. Jednak sama trudna sytuacja materialna i życiowa małoletniego skarżącego nie daje podstaw do przyznania wnioskowanego świadczenia w świetle powyżej wymienionych ustawowych przesłanek. Ponadto podkreślić należy, że nadesłana przez przedstawiciela ustawowego skarżącego dokumentacja medyczna zmarłego ojca dziecka na etapie postępowania sądowoadminstracyjnego nie może odnieść skutku, bowiem została przedstawiona po wydaniu przez organ zaskarżonej decyzji. Natomiast w odniesieniu do wniosku skargi o przesłuchanie wskazanych świadków należy wyjaśnić, ze zgodnie z art. 106 § 3 ustawy z dnia 30 sierpnia 2002 r. – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi (Dz. U. z 2019 r. poz. 2325, z późn. zm.), Sąd z urzędu lub na wniosek może przeprowadzić jedynie dowody uzupełniające z dokumentów. Skoro zatem, jak wskazano na wstępie, niespełnienie już tylko jednej z przesłanek określonych w art. 83 ust. 1 ustawy o emeryturach i rentach z FUS, wyklucza możliwość przyznania świadczenia w drodze wyjątku to prowadzi to do wniosku, że zaskarżona decyzja oraz utrzymana nią w mocy decyzja Prezesa ZUS z [...] listopada 2019 r. odpowiadają prawu. Z tych względów Wojewódzki Sąd Administracyjny w Warszawie zobowiązany był skargę oddalić, o czym orzekł na podstawie art. 151 powołanej ustawy – Prawo o postępowaniu przed sądami administracyjnymi.